آرشیو چهار‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۷۳
کتاب
۸
سایه روشن

پطرزبورگ ورای پطرزبورگ

علی شروقی

از «پطرزبورگ» آندری بیه لی امسال سه ترجمه منتشر شد. من ترجمه فرزانه طاهری را خوانده ام که در نشر مرکز درآمده است و نکاتی که در این نوشته درباره این رمان می گویم، بر مبنای همین ترجمه است. «پطرزبورگ» رمانی است که داستان و فرم آن از حال و هوای سیاسی و اجتماعی و فکری و تاریخی ای  که وقایع رمان در آن اتفاق می افتد، تغذیه می کند. وقایع رمان «پطرزبورگ» در سال 1905 در روسیه اتفاق می افتد؛ سالی که روسیه به لحاظ سیاسی بحرانی است، اعتراض کارگران به وضع معیشتی شان به کشتاری فجیع که در تاریخ روسیه به «یکشنبه خونین» معروف است انجامیده و گروه های زیرزمینی تروریستی فعال اند و دست به کار ترور مقامات سیاسی مستبد و مرتجع. طرح و توطئه رمان «پطرزبورگ» متاثر از این حال و هواست؛ حال و هوایی سخت ناپایدار که در آن گویی همه چیز در آستانه فروپاشی است. البته فروپاشی در رمان بیه لی از حد فروپاشی سیاسی فراتر می رود و جنبه ای استعاری، سمبلیک، انسانی و هستی شناختی می یابد که این یکی از عواملی است که باعث می شود رمان از حدومرزهای زمانه خود فراتر برود و ماندگار شود. از طرفی در این رمان، چنانکه در پیشگفتار مترجمان انگلیسی نسخه سال 1922 آن اشاره شده (ترجمه این پیشگفتار به ترجمه فارسی متن رمان ضمیمه شده است) ما با دو پطرزبورگ مواجهیم: یکی پطرزبورگ واقعی و دیگری پطرزبورگ شبح گون و غیرواقعی و سیال. آدم های این رمان نیز در عین واقعی بودن کیفیاتی وهم آلود دارند. به طور کلی درهم تنیدگی واقعیت و وهم، درهم تنیدگی واقعیت و چیزی ورای واقعیت، را در تمام عناصر تشکیل دهنده این رمان می توان تشخیص داد. در صفحه 262 رمان عبارتی هست که دقیقا گویای همین کیفیت دوگانه است: «همه چیز واقعی است - و بااین حال کاملا واقعی نیست...». نکته دیگری که به فرم رمان بازمی گردد، تقابل ساخت های صلب هندسی با ساخت های سیال بازیگوش آشوبگر است که این نمایانگر زمانه ای است که در آن امور صلب در معرض انهدام و فروپاشی اند و بیه لی این را به خوبی در فرم رمان متجلی ساخته است و در این قضیه البته رویکرد کمیک و طنزآلود و کنایی بیه لی به کاراکترها و کلیت قصه هم نقش مهمی ایفا می کند. و دست آخر اینکه پشت این رمان کوله باری غنی از تجربه زیسته، ادبیات، فلسفه، موسیقی، نقاشی و... هست. نگاه کنید به ارجاعات فراوان رمان به ادبیات باشکوه قرن نوزدهم روسیه، از جمله ارجاع به آثار پوشکین، داستایفسکی و گوگول. بیه لی نیروی ادبیات کلاسیک روسیه و دانش خود از این ادبیات را به کار می اندازد، آن را با نقاشی، موسیقی، فلسفه، سیاست و ریاضیات می آمیزد و رمانی مدرن خلق می کند که در عین پیوند با گذشته، از آن گسسته است؛ رمانی که به اعتقاد ولادیمیر نابوکوف در کنار «مسخ» کافکا، «در جست وجوی زمان از دست رفته» پروست و «اولیس» جویس یکی از برجسته ترین شاهکارهای منثور قرن بیستم است.

پطرزبورگ، آندری بیه لی، ترجمه فرزانه طاهری، نشر مرکز