آرشیو چهار‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۷۳
حوادث
۱۱

قاضی خیر و وکیل نیکوکار

دکتر محمدباقر قربانزاده

در زمان خدمت در دادگاه کیفری یک استان تهران، یکی از همکاران مستشاری که مدت مدیدی در خدمتش بودم و با افزایش تعداد شعب دادگاه ناگزیر به شعبه دیگری رفته بود و از مصاحبتش محروم شده بودم، روزی پرونده ای را برای مشورت کردن پیشم آورد و توضیح اجمالی در مورد پرونده داد و نظر مرا خواست. گفتم چون موضوع پرونده مهم است، به صرف توضیح شما نمی توانم نظری بدهم. گرچه سرم خیلی شلوغ است، اگر اشکالی ندارد پرونده را می برم منزل تا به دقت مطالعه کنم و سپس نظرم را می گویم. موافقت کرد و آخر وقت اداری پرونده را داخل پاکتی گذاشته و برایم فرستاده بود. حسب محتویات پرونده یک تبعه افغانستانی جویای کار و امنیت، به اتفاق همسر و فرزند خردسالش به ایران آمده بود. بعد از مدتی جست وجو، کاری را در یکی از باغ های اطراف شهریار پیدا کرده و به عنوان نگهبان و باغبان در کلبه حقیری در گوشه ای از باغ مستقر شده بود. شش، هفت ماه بعد برادر ناتنی همسرش نیز به ایران آمده بود؛ چون بی کار بوده و جایی برای اقامت نداشته به آنها ملحق شده بود. مرد افغان به دلیل کوچک بودن محل سکونت و اینکه احتمال می داده صاحب باغ از سکونت وی در آنجا راضی نباشد و چه بسا در صورت اطلاع عذر وی و خانواده اش را هم بخواهد، با اصرار از برادرزنش خواسته بود هرچه زودتر کاری پیدا کند و آنجا را ترک کند، اما او که نه توانسته بود کاری برای خود دست وپا کند و نه جایی برای ماندن داشته، همچنان بار خاطر مرد افغان بوده است. متاسفانه پس از مدتی نسبت به خواهر ناتنی خود نظر سوء پیدا کرده و او را مورد تعرض و اذیت و آزار قرار داده بود. زن پس از مراجعت شوهرش به منزل بلافاصله موضوع را با وی در میان گذاشته بود و شوهر شدیدا عصبانی شده و گفته بود: چنین آدمی باید بمیرد و من او را می کشم. چوب آلبالویی تهیه کرده بود و زمانی که برادر ناتنی همسرش داخل باغ بوده، از غفلت وی استفاده و با آن چند ضربه به سر او زده بود. شدت صدمات وارده موجب مرگ او شده بود. 

قاتل بازداشت و در دادگاه به قصاص محکوم شده بود. پرونده چهار بار میان شعبه دیوان عالی کشور و دادگاه رفت وبرگشت داشت و دیوان عالی کشور پرونده را هربار با ذکر نواقصی به شعبه رسیدگی کننده عودت داده بود. فرایند طولانی رسیدگی سبب شده بود مرد افغان 12 سال در بازداشت بماند، بدون اینکه در این مدت اطلاعی از سرنوشت همسر و فرزندش داشته باشد. فرزند خردسال آن روز او امروز یک نوجوان 14ساله شده بود، بدون آنکه بداند پدرش کیست و کجاست؛ چیزی که متاسفانه برای افغان هایی که قریب به نیم قرن تا چشم باز کرده اند، در کشورشان همیشه خون و گریز و ناامنی و کشتار دیده اند، دیگر امری عادی شده است. چه بسیار کودکان معصومی که در آوارگی و دربه دری بالیده اند و بزرگ شده اند، بدون آنکه در بیشتر خانواده ها پدر شاهد بالیدن فرزند باشد یا فرزند دست نوازش پدر را بر سرش احساس کند. 

پرونده متاسفانه در مرحله دادسرا خوب جمع نشده بود، ولی تحقیقات صورت گرفته در مراحل مختلف دادرسی تا حدودی صحت ادعای متهم را تایید می کرد. پرونده را به همکار مستشارم برگرداندم و گفتم به نظر من با وضعیت موجود، حداقل مجازات قصاص از متهم ساقط است، زیرا او در همه مراحل تحقیق و دادرسی مدعی مطلبی شده و آن را به عنوان انگیزه قتل ذکر کرده است. گرچه متهم به دلیل بی سوادی و عدم آگاهی اش به موازین قانونی نتوانسته قصد خود را در قالب الفاظ حقوقی آن بیان کند و بگوید مقتول را به اعتقاد مهدورالدم بودن کشته است. اما ضرورت دارد هم دلایل انتساب عمل به مقتول و هم اعتقاد متهم در جلسه دادرسی به دقت بررسی شود. 

دادگاه پس از برگزاری جلسه دادرسی، نهایتا قصاص را ساقط و متهم را به پرداخت دیه و حبس محکوم کرده بود. این همکار که تمام هم وغمش گره گشایی از کار مردم و مراجعان بود، دوباره پرونده را پیش من آورد و گفت: «اگر یک آدم خیری پیدا می شد و دیه را در صندوق دادگستری تودیع می کرد، این بیچاره را آزاد می کردیم برود دنبال کار و زندگی اش». گفتم: «وکیل خیری را سراغ دارم که حتما حاضر می شود این کار را برای رضای خدا انجام دهد. اما مناسب نمی دانم خودم با او صحبت کنم. شما که در گره گشایی از کار مردم همیشه پیش قدم هستید با او صحبت کنید». همان روز با وکیل تماس گرفته بود و او با پایمردی تمام به میدان آمد و مبلغ دیه را در صندوق دادگستری تودیع کرد. پس از آزادی متهم، برای وی لباس مناسبی خریداری و مبلغ قابل توجهی هم پول به او داده بود تا به کشورش برود و دنبال زن و بچه اش بگردد تا شاید از فرجام آنها اطلاعی کسب کند. پس از آزادی متهم، این همکار بر سبیل مطایبه می گفت: «ما که در طول خدمت در دادگستری، هرچه شنیدیم فقط فحش و نفرین بود، لااقل موفق شدیم یک کار خیری هم انجام بدهیم». این همکار معمولا مرجع مراجعات مردم بوده و هست. اگر رایی از گوشه وکنار به دستش می رسید و احساس می کرد رای صادره خالی از اشکال نیست، می آورد با هم در مورد رای صادره بحث می کردیم و اگر امکان داشت شخصا نزد مراجع ذی ربط می رفت و پیگیر می شد تا شاید حقی را احقاق کند. یک بار از من پرسید نمی دانم آیا این کارهایی که گاهی من می کنم درست است یا نه؟ می ترسم فردا بهانه ای پیدا کنند و گیر بدهند! گفتم: «قاضی همیشه سرباز عدالت است و به امر قرآنی «لیقوم الناس بالقسط» باید در وسع مقدوراتش به اجرای عدالت قیام کند». 

یک بار به دلیل عدم حضور ولی دم مقتولی که از اتباع افغانستان بود، جلسه دادگاه تجدید شد. همسر و فرزندانش می گفتند به دلیل کهولت سنی و بیماری قادر نیست اینجا بیاید. گفتم اگر نمی تواند در دادگاه حضور یابد یک نفر وکیل بگیرد و اگر نتوانست وکیل بگیرد درخواست خود را در لایحه ای برای دادگاه بنویسد تا تکلیف دادگاه ازسوی ولی دم مشخص شود. چند روز بعد همسر ایشان آمدند و گفتند شوهرشان در بیمارستان زیر عمل جراحی فوت کرده است. بیمارستان هشت میلیون تومان بابت هزینه های بیمارستانی خواسته است تا متوفی را تحویل خانواده اش بدهد اما آنها هیچ پولی در بساط ندارند. همکار مستشار به هر دری زد تا این مشکل را یک جوری حل کند. با برخی افراد و ائمه جمعه و جماعاتی که می شناخت تماس گرفت و آخر سر فرد خیری را پیدا کرد و او هزینه بیمارستان را پرداخت کرد و متوفی را از بیمارستان گرفت و تحویل خانواده اش داد. 

در پرونده دیگری، خانمی به تظلم آمده بود و می گفت پس از آنکه شوهرش گرفتار اعتیاد شده و از کار بی کار شده و راه لاابالی گری در پیش گرفته، شروع کرده به فروختن اثاث خانه برای تامین هزینه اعتیادش. یارانه دریافتی را نیز از آنان دریغ کرده و آن را هم خرج اعتیاد خود می کند و او چاره کار را در آن دیده که از شوهرش جدا شود. به دلیل نداشتن ممر درآمدی و قادر نبودن به تامین هزینه های زندگی، ناگزیر با دختر نوجوانش به خانه پدری برگشته و سربار پدر و مادرش شده است. اما متاسفانه پس از چند ماهی دخترش زبان به شکوه گشوده و گفته دایی اش او را مورد تعرض و اذیت و آزار قرار می دهد. حالا او و دخترش هیچ سر پناه دیگری ندارند. یا باید برای رهایی از شر برادرش، منزل پدری را ترک و آواره کوچه و خیابان شوند یا باید در همان خانه پدری بمانند و این وضعیت را تحمل کنند. این زن در حالی که زبان به شکایت گشوده بود، نمی توانست جلوی هق هق گریه اش را بگیرد و پیوسته اشک می ریخت. با شنیدن درد دل او آه از نهاد هر دو ما بر آمد. پرسیدیم الان دخترش کجاست؟ آیا موضوع را تا به حال به کسی گفته است یا نه؟ گفت از ترسش دختر خود را به یکی از همسایه ها سپرده و این همسایه تنها کسی است که از قضیه باخبر شده است. موضوع در دستور کار ویژه دادگاه قرار گرفت. بررسی های مقدماتی صورت گرفته حکایت از صحت ادعای این خانم داشت. به همکارم گفتم به صرف سرگرم کردن خود به رسیدگی، مشکل این بیچاره حل نمی شود. اینجا از مواردی است که باید برای جلوگیری از وخامت بیشتر اوضاع سریع دست به کار شوی. این خانم را به فرد خیری که می شناخت معرفی کرد. در کارگاه او مشغول به کار شد. این فرد مسکن مناسبی برای او اجاره کرد. وکیلی که ذکرش رفت، بر حسب تصادف او را در پرونده ای به عنوان وکیل تسخیری انتخاب کردم. پرونده، از جمله پرونده های حجیم و چندجلدی بود. می دیدم این وکیل خیلی جدی پیگیر کار هاست و حتی بسیار بیشتر از وکلای تعیینی دیگری که در پرونده مطرح هستند وقت می گذارد و پرونده را می خواند. درحالی که غالب وکلای دیگر حوصله آمدن به دادگاه و وقت گذاشتن و نشستن و خواندن پرونده را نداشتند و به اخذ کپی از قرار جلب به دادرسی و کیفرخواست و چند برگ مهم دیگر بسنده می کردند، اما این وکیل تسخیری چندین روز وقت گذاشت. آمد در دفتر شعبه نشست. تمام مجلدات پرونده را به دقت خواند و یادداشت برداشت، بدون آنکه حتی کپی یک برگ از پرونده را درخواست کند. در جلسه دادرسی نیز خیلی خوب از موکلش دفاع کرد. بعد از اتمام جلسه رسیدگی از جدیت او آن هم به عنوان وکیل تسخیری، تشکر کردم. او که از اهالی خوزستان بود گفت: «من زندگی ام را مدیون این مردم هستم. در جنگ تحمیلی، شش نفر از اعضای خانواده من اسیر شدند. تمام زندگی و خانه ام از بین رفت، ولی با دفاع جانانه این مردم و پایمردی شان دوباره همه اعضای خانواده ام برگشتند و زندگی و خانه ام را از نو ساختم. چون مدیون این مردم هستم با خودم عهد کرده ام تمام زندگی ام را وقف این مردم کنم. تا به حال حتی یک مورد هم در پرونده های کیفری وکالت تعیینی قبول نکرده ام. دیناری هم از موکلانی که وکیل تسخیری شان بوده ام نگرفته ام. چون خدا را شکر به اندازه کافی تمکن مالی دارم. علاوه بر تحصیل در رشته حقوق و وکالت چون پدرم تاجر بوده، من هم حوزه فعالیت او را در تجارت ادامه داده ام. دو فرزند دارم که آنها هم در کار خود موفق بوده اند و فوق تخصص گرفته اند. در موردی هم که وکالت تسخیری به من ارجاع دهید با کمال میل می پذیرم.

پس از مطرح شدن پرونده یکی از چهره های شناخته شده سیاسی در دادسرای جنایی، روزی پیشم آمد و گفت: «چون شعبه شما تخصصی است و به پرونده های مهم و جنایی رسیدگی می کند، اگر پرونده این متهم به شعبه شما ارجاع شد، من حاضرم وکالت تسخیری ایشان را برعهده بگیرم و چون او یک چهره مطرح علمی در سطح جهانی است، تمام توانم را به کار می گیرم تا رضایت اولیای دم را اخذ کنم». گفتم: معلوم نیست پرونده او به این شعبه ارجاع شود. اما شما با نیت خیری که دارید، پرونده به هر شعبه ای ارجاع شد، می توانید کارتان را پیش ببرید. چون متهم وکلای تعیینی انتخاب کرده بود، نتوانست به عنوان وکیل تسخیری در آن پرونده ورود کند.