آرشیو چهار‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۷۳
دیپلماسی
۱۵

داستان قیمت نفت؛ هم پوشانی بی خردی و تصادف

دکتر عباس ملکی

خانم باربارا تاکمن بر اثر جاودانه خود عصر بی خردی می گوید «بی خردی زمان و مکان نمی شناسد، بی زمان و جهان شمول است، اگرچه عقاید و عادات هر زمان و هر مکان خاص شکلی معین بدان می دهد». مشخص است که در این جهان همه چیز رو به کهولت و پیر شدن یا افزایش انتروپی دارد. چرخه حیات نشان می دهد که انسان ها، گروه ها، بنگاه ها و نظام های سیاسی پس از مرحله تاسیس رشد می کنند، به بلوغ می رسند و بعد به تدریج کاهش می یابند و تمام می شوند. از طرف دیگر نباید از عنصر اتفاق و تصادف نیز گذشت. اگرچه در دنیای احتمال، وقوع تصادفی هم زمان چند پدیده به مقدار کم ارزیابی می شود اما به دلیل آنکه اکثرا موضوع مورد احتمال مهم یا از نظر مقداری بزرگ است، این وضعیت نیز در نظر گرفته می شود. حالا در این روزها ما با هم پوشانی این دو مفهوم با یکدیگر درباره قیمت نفت دست به گریبان هستیم. همین جا بگویم که قیمت نفت خام در هر مقطع مشخص کننده وضعیت عمومی جهان در گذشته، حال و آینده آن دوره است. روند افزایشی یا کاهشی قیمت نفت نشان از رشد اقتصاد جهانی و وضعیت تولید ناخالص داخلی تک تک کشورها دارد و به لحاظ سیاسی نیز تقارن درگیری ها و جنگ ها با تغییر و تحول در قیمت نفت نشان دهنده آن است یکی از این دو یعنی قیمت نفت و بحران های همه گیر مسبب دیگری است. از یک سو بی خردی تصمیم گیران کشورهای تولیدکننده نفت کار را به جایی کشاند که با بی تصمیمی در روز جمعه دو هفته گذشته مقدار عرضه در بازار نفت را به اندازه ای زیاد کنند که قیمت نفت را به پایین ترین حد خود در یک روز از 1987 تاکنون بکشانند. در دو سال گذشته روسیه و چند کشور دیگر که عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) نیستند، اظهار تمایل کردند که برای ممانعت از کم شدن قیمت نفت با اوپک همکاری کنند. در گذشته کشورهای درون اوپک تقریبا اندازه هم بودند. ایران همیشه از ابتدای تاسیس این سازمان در صف بازها قرار داشت. یعنی به قیمت های پایین معترض بوده و سهمیه های غیرمنصفانه را نمی پذیرفت. عراق در دبیرخانه اوپک در گذشته نفوذ قابل توجهی داشت. ونزوئلا از موسسین اوپک بود. اما حالا هرکدام از این کشورها درگیر بحران خاص خود هستند. عربستان سعودی به تدریج رهبری مذاکرات را از سوی اوپک بر عهده گرفت. پیش از اجلاس وزرای اوپک در مارس 2020، یک کمیته کارشناسی در درون اوپک پیشنهاد داد موضوع یک میلیون بشکه در روز کاهش تولید در جلسه پیش رو مورد بحث و بررسی قرار گیرد. پس از آن منابعی اعلام کردند که در این جلسه صحبت از یک و نیم میلیون بشکه کاهش تولید خواهد بود که افزایش این رقم این گمان را تقویت می کرد که عربستان و روسیه بر سر کاهش تولید به توافق رسیده اند. اما با آغاز جلسات مشخص شد این گمان نادرست بوده است. درحالی که اوپک پیشنهاد کاهش یک و نیم میلیون بشکه دیگر در روز را مطرح می کرد، روسیه اعلام کرد با این پیشنهاد مخالف است و فقط حاضر به تمدید قرارداد کاهش تولید فعلی است. این اختلاف نظر بین روسیه و عربستان باعث شد قرارداد کاهش تولید که تا پایان ماه مارس اعتبار دارد تمدید نشود و پس از آن، کشورها به هر میزان که تمایل دارند نفت تولید کنند. در پی این اتفاقات، قیمت نفت برنت روز جمعه، 6 مارس، 9.4 درصد کاهش یافت که بیشترین کاهش روزانه پس از دسامبر 2008 بود. با آغاز جنگ نفتی بین عربستان و روسیه، عربستان قیمت نفت خود را به شدت کاهش داد و تخفیف زیادی برای مشتریان خود در نظر گرفت. این اقدام باعث شد قیمت نفت برنت در نخستین روز هفته دوم ماه مارس به زیر 35 دلار سقوط کند. پس از این سقوط شدید، قیمت نفت اندکی افزایش داشت اما با اعلام عربستان مبنی بر افزایش تولید در ماه آوریل تا روزانه 12.3 میلیون بشکه مجددا قیمت نفت کاهش یافت. به نظر می رسد عربستان به دنبال هرچه پایین تر آوردن قیمت نفت باشد تا روسیه را متقاعد به همکاری کند. در مقابل، روسیه اعلام کرده است در برابر قیمت های پایین نفت آسیب کمی خواهد دید و آمادگی خود را برای قیمت پایین نفت اعلام کرده است. در نظرسنجی رویترز از کارشناسان نفتی مشخص شد که اکثر آنها معتقدند قیمت نفت برنت در کریدور 30 دلار هر بشکه باقی خواهد ماند.

یعنی تولیدکنندگان نفت حداقل نیمی از درآمد خود را تا اینجا از دست داده اند. به صورت دقیق تر، قیمت نفت برنت در سه ماهه دوم 2020 حدود 34.87 دلار هر بشکه، و برای سه ماهه سوم، 39.05 و برای سه ماهه چهارم 44.08 دلار و برای کل سال 42 دلار پیش بینی می شود. پیش بینی ها در فوریه حاکی از آن بود که قیمت نفت برنت در کل سال 2020 به صورت متوسط 60.63 دلار خواهد بود. نتیجه می گیریم که افزایش عرضه در چنین روزهایی نشان از بی خردی تصمیم گیران برخی از کشورها به ویژه عربستان سعودی  و امارات متحده عربی دارد.

از طرف دیگر، به گزارش ریستاد تقاضای نفت در حدود چهار میلیون بشکه در روز در ماه فوریه کمتر شد. دلیل آن اتفاقاتی است که در این چند ماه افتاد.  یکی از آن اتفاقات شیوع بیماری کووید 19 در چین و به دنبال آن کمترشدن تقاضا برای خرید محصول در بازار چین بود؛ برای مثال از ابتدای فوریه فروشگاه های اپل در سراسر چین تعطیل شدند. انتقال بیماری به دیگر کشورها موجب کاهش فعالیت های اقتصادی و نتیجتا کاهش تقاضا برای مصرف حامل های انرژی ای شد که به نفت خام و گاز وابسته هستند. از طرف دیگر، در سیاست گذاری مالی تغییراتی صورت گرفت. اکثر شرکت های نفت و گاز از سرمایه گذاری های آتی برای توسعه بیشتر حوزه های انرژی های فسیلی خودداری کردند. شاخص سهام اس پی500 اعلام کرد که در بازار سهام نیویورک شرکت ها بیش از پنج تریلیون دلار از ارزش خود را از دست داده اند. به این ترتیب، شاخص بخش انرژی آمریکا 50 درصد نسبت به اوج 52 هفته آن پایین آمده و عملکرد بدتری نسبت به سایر بخش ها داشته است. نرخ سود 10 ساله خزانه داری آمریکا یک بار دیگر در روز دوشنبه به پایین ترین حد خود رسید. همچنین با شکست مذاکرات تولیدکنندگان نفت در وین و آغاز یک جنگ قیمت که ارزش نفت را بیش از این پایین می آورد، بازار سهام در خاورمیانه سقوط کرد. ارزش سهام آرامکوی عربستان برای اولین بار به کمتر از عرضه اولیه آن در بورس رسید. سهام این شرکت 3.9 درصد در ریاض سقوط کرد و 31.7 ریال عربستان معامله شد یعنی کمتر از 32 ریالی که در عرضه اولیه آن در ماه دسامبر فروخته شده بود. مآلا دولت آمریکا تعهد کرد که 700 میلیارد دلار به بازارهای مالی تزریق کند. فدرال رزرو نرخ بهره را تقریبا به صفر رساند تا بتواند نهادهای پولی را به سرمایه گذاری بیشتر در بخش های تولیدی و خدماتی تشویق کند. نتیجه می گیریم که وقوع چنین اتفاقاتی مانند شیوع بیماری کووید 19 در سراسر دنیا تقاضای بازار به این ماده حیاتی را کم و کمتر کند. هم پوشانی بی خردی و وضعیت های تصادفی در بازار نفت خام، تولیدکنندگان نفت را به چنین روزگاری انداخته است.

در این میان، اگر بخواهیم بدانیم که این ماده سیاه با ایران چه رابطه ای دارد، بهتر است نگاهی به کتاب جایزه اثر دانیل یرگین انداخته شود. صدها سال قبل این ماده در جوی های بادکوبه روان بود و از آن به عنوان نفت چراغ در اشعار فارسی زبانان یاد شده است. اما از ابتدای کشف منابع نفتی در خاورمیانه و حفر اولین چاه در منطقه تمبی مسجدسلیمان، همواره در تحولات مربوط به فناوری، اکتشاف، استخراج، انتقال، پالایش، قیمت گذاری و سیاست گذاری کشورها و شرکت ها، بازیگری به نام ایران وجود داشته است. اما این بار در اجلاس وزاری نفتی کشورهای اوپک و غیراوپک ما چه کردیم؟ چه مقدار بر تصمیم گیری ها تاثیر داشتیم؟ در خبر ارسالی ازسوی یورونیوز وزیر نفت ایران در حین رفتن به جلسه با خبرنگار بلومبرگ مصاحبه می کند. به زبان انگلیسی می گوید که قرار است 500 هزار بشکه در روز از تولید نفت خام اوپک کم شود. خبرنگار به انگیسی می پرسد چقدر ایران باید از مقدار تولید خود کم کند. وزیر نفت این بار به فارسی جواب می دهد که «دیگه چیزی نمونده که کم کنیم».