آرشیو سه‌شنبه ۲۷ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۷۲
سیاست
۶

لزوم چندجانبه گرایی در جهانی به هم وابسته

تاثیر کرونا بر چین و تعاملات بین المللی

عابد اکبری

پذیرش این مسئله که در جهان امروز، مخاطرات بین المللی از مرزهای طبیعی کشورها عبور کرده و به شیوه ای جهان گستر تمامی جوامع را درگیر می کند، نشانگر نوعی بلوغ سیاسی در تمام بازیگران عرصه بین المللی است. سیاسی شدن مسائل اقتصادی، اهمیت فزاینده آلودگی زیست محیطی و خطرات آن برای جوامع، با تاثیر بر روابط بین الملل، آسیب پذیری دولت ها و جوامع را در برابر حوادث و جریان هایی نشان می دهد که در قلمرو دیگر کشورها رخ می دهد. در این فضا، شاخصه اصلی نظام بین الملل، پیچیدگی، روابط متعدد و متداخل، کشاکش و همکاری است.

ویروس کرونا که اکنون با اسم رسمی کووید19 شناخته می شود، از پدیده هایی است که به گفته رئیس سازمان جهانی بهداشت، «هیچ کشوری نباید تصور کند از آن مصون است. نه فقط این تصور اشتباه است، بلکه جبران ناپذیر خواهد بود. این ویروس به مرزهای بین المللی احترام نمی گذارد»[1]. این پدیده فرامرزی پس از ظهور، فقط یک کشور را درگیر نکرده و با به چالش کشیدن تمام بازیگران بین الملل، همه را ناگزیر کرده است به همکاری و هم گرایی هایی برای مهار بحران روی آورند.در این راستا، نوشتار حاضر که به نقش چندجانبه گرایی در برخورد با پدیده کرونا اختصاص دارد، ابتدا به بررسی رویکرد چین در قبال شیوع بیماری کرونا و ارزیابی اقدامات این کشور پرداخته است. در بخش دوم، واکنش هایی را که به این بیماری در سطح بین المللی صورت گرفته، بررسی کرده و سپس در بخش سوم، پیامدهای ظهور کرونا در سطح بین المللی ارزیابی شده اند. بخش پایانی مروری انتقادی بر دیدگاه نقادانه آمریکا در قبال چین است که به مطالعه رویکرد آمریکا در قبال شیوع این ویروس در چین اختصاص دارد.

برخورد چین با ویروس کرونا

ویروس کرونا در چین، 79هزار و 389 نفر و در سطح جهانی 85هزار و176  نفر را مبتلا کرده است. با بروز بحران کرونا، علاوه بر مرگ شهروندان چینی، اقتصاد این کشور نیز با دشوارترین آزمون خود پس از بحران اقتصاد جهانی 2008 مواجه شده است. برخی تحلیل ها عنوان کرده اند شیوع ویروس کرونا، اگر بتواند در سه ماه کنترل شود، از تولید ناخالص داخلی واقعی این کشور، 0.8 درصد و اگر در 9 ماه کنترل شود، 1.9 درصد آن را کاهش خواهد داد. این در حالی است که در مقایسه با شیوع بیماری سارس در سال 2003، اقتصاد چین شکننده تر است و نیاز به تدابیر بیشتری از سوی دولت این کشور احساس می شود.

مانند هر کشوری، چین نیز مایل نیست ضربه ای به ساکنان و منافع اقتصادی خود وارد آورد. ظهور این ویروس، رخدادی خارج از حوزه تسلط دولت چین بوده است که حتی با توجه به گزارش سازمان جهانی بهداشت، منبع شیوع آن هنوز معلوم نیست. بااین حال، وضعیت چین در نظام بین الملل به گونه ای است که موجب شده واقعیت بداقبالی این کشور به شایعه هایی درباره بی تدبیری آن تعبیر شود. رفت و آمد و سفر، شمار جمعیتی بالا، اثر متقابل اقتصادی و... موضوعاتی هستند که اهمیتی به نقش چین در جهان می دهند و درعین حال، هزینه های چنین رخدادهایی را برای دیگر دولت ها بالا می برند.در این پدیده، شناسایی منبع انتشار، ممانعت از گسترش، مدیریت و تجمیع منابع لازم برای مبارزه و ریشه کن کردن بیماری، در گام نخست متوجه کشور چین و نهادهای بین المللی تخصصی مرتبط و سپس دیگر دولت ها در نظام در هم متعامل بین الملل بوده است.چین از آنجا که مشابه این موضوع را پیش از این در بحران شیوع سارس در سال 2003 تجربه کرده بود، برخی آمادگی های لازم را برای مدیریت بهنگام این پدیده داشت. نخست در حوزه بهداشت و درمان، به گزارش سازمان جهانی بهداشت، اقدام مقامات چین بسیار متفاوت با پدیده سارس و بسیار عمل گرایانه تر بوده است. چین فقط در 10 روز بیمارستانی برای مبتلایان احداث و حتی قبل از دستور سازمان جهانی بهداشت، اعلام قرنطینه کرد که شامل جداسازی 50 میلیون نفر در ووهان (Wuhan) و شهرهای اطراف می شد.

در مرحله دوم، از آنجا که شیوع کرونا نه در سطح ملی و نه در سطح بین المللی فقط به حوزه بهداشت منحصر نمی شود، در سطح ملی، دولت چین در عرصه حکمرانی با پاسخ فوری به چهار مسئله مواجه بود؛ بحران سلامت عمومی، وقفه اقتصادی، احتمال برانگیخته شدن خشم و بی اعتمادی عمومی و پاسخ به خدشه احتمالی به اعتبار جهانی این کشور.

پاسخ فوری به بحران سلامت عمومی: چین در چهار مورد یادشده بنا بر تجربه سارس، نهایت تلاش خود را برای هم گامی و هم افزایی ملی و بین المللی انجام داد و مشکل کووید19 را کاملا وظیفه ای ملی در نظر گرفت که قصور در آن جایز نبود. درباره بحران سلامت عمومی، چین بلافاصله همکاری های خود را با سازمان جهانی بهداشت آغاز کرد و اطلاعات را در اختیار این سازمان و شبکه بین المللی دانشمندان قرار داد و هم زمان در سطح ملی زیرساخت های لازم را برای مدیریت چابک این بحران فراهم آورد که برای درک این مهم لازم است به گزارش های سازمان جهانی بهداشت توجه کرد.

- ضربه به اقتصاد جهانی: این بحران ضربه ای به اقتصاد جهانی وارد خواهد کرد؛ به این سبب که تداخلی عمده در فعالیت اقتصادی چین به وجود آمده است و البته تاثیر اقتصادی محدودیت در سفرهای بین المللی را نیز باید به آن افزود. در نتیجه، کندی چشمگیری در دومین اقتصاد بزرگ دنیا که موتور محرکه رشد جهانی اقتصادی است دیده خواهد شد. طبق ارزیابی بانک جهانی، این بحران می تواند تا پنج درصد کاهش در تولید ناخالص داخلی جهانی یا به عبارتی سه تریلیون دلار خسارت به وجود آورد که اثری جهانی بر تمام کشورهای دنیا می گذارد.

- تداخل در زنجیره تامین جهانی: موضوع دوم، به وجودآمدن تداخل در زنجیره تامین بین المللی است، زیرا چین بزرگ ترین سازنده در جهان محسوب می شود و تقریبا در تمامی بخش های اقتصاد جهانی مشارکت دارد و در حدود 30 درصد از ارزش افزوده جهانی در تولید کالا را داراست.

- کاهش سطح تعهدات دیپلماتیک چین: بحران کرونا می تواند رویدادها و دیدارهای خارجی، مثل نشست اتحادیه اروپا و چین را در بیجینگ در مارس تحت الشعاع قرار دهد. اگرچه شی جینپینگ تدابیری اتخاذ کرده است که بتواند در دیدارهای تعیین شده مانند سفر به ژاپن شرکت کند.

- اثرگذاری بر کشورهای درگیر در ابتکارعمل یک جاده یک کمربند: با توجه به بسته شدن راه ها و اعمال محدودیت هایی بر سفرها، از طرف چین کالاهای لازم برای ساخت و ساز به کشورهایی که درگیر ابتکارعمل این کشور بوده اند نخواهد رسید و وقفه ای به شکل خواب سرمایه رخ خواهد داد که بر مجموعه کشورهای همکار در این طرح و همکاران این همکاران اثرگذار است.

- احتمال خدشه دارشدن اعتبار بین المللی دولت چین: با گسترش بحران ممکن است موضوع «تاخیر در اطلاع رسانی چین» بیش از پیش مورد کنکاش قرار بگیرد و اعتبار دولت این کشور را به عنوان بازیگری مسئول در نظام بین الملل زیر سوال ببرد. به این معنا که دیگر نتوان مانع از واکنش برخی کشورها برای محدودکردن یا حذف چین از دایره روابط سیاسی آنها شد.

- احتمال کاهش سطح وابستگی به کالاهای چینی: این بحران می تواند همان طور که در کوتاه مدت موجب توقف صادرات چین شده است، در طولانی مدت نیز موجب شود کشورها سطح وابستگی خود را به کالاهای چینی کاهش دهند. البته دو مورد اخیر گفته شده، فقط فرض هایی هستند که در عرصه عمل گرا و واقعیت محور اقتصاد ممکن است چندان درست نباشند.

با توجه به این نکات، پدیده کرونا را باید به عنوان موضوعی در نظر گرفت که سرریز آن در فضای به هم وابسته بین المللی، موجب خسارت دیگر کشورها نیز خواهد شد. در سال 2003، چین چهار درصد از تولید ناخالص داخلی جهان را داشت و امروز 17 درصد از آن را به خود اختصاص داده است. همچنین این کشور در سال گذشته، به تنهایی 70 درصد از رشد اقتصادی جهانی را داشت و به خوبی روشن است که اقتصاد موضوعی است که با ایجاد همگرایی بخشی، در تمامی امور بین الملل اثرگذار است. این به آن معناست که بحران در چین بر کلیت امور جهانی اثرگذار است.

کرونا، آمریکا و چین هراسی

طبیعی است ژاپن و آمریکا نگران باشند که کرونا بر اقتصاد آنها اثر بگذارد و تا حدودی چین را در این مسئله مقصر بدانند، اما حتی این کشورها که روابط پیچیده ای با چین دارند، البته اگر نخواهیم بگوییم رقبای چین هستند، نمی توانند از وضعیتی که چین دچار آن شده است خوشحال باشند، زیرا بحران در چین اثر منفی مستقیمی بر خود آنها خواهد گذاشت.

بااین حال، در بحران کرونا این انتقاد به آمریکا وارد است که رویکرد چندجانبه گرایانه در برخورد با بحران کرونا را نادیده گرفته است یا حداقل می توان گفت تلاش دارد در تقابل خود با چین از آن استفاده کند.

روشن است بحث های هویتی، مسائل را از واقعیت های موجود که باید عمل گرایانه با آنها برخورد کرد، به بحث های ارزشی وارد می کنند که بازی بی پایان مقصریابی، اتهام، هراس و دیگری سازی را به وجود می آورد. در فضای درگیری با کرونا، جهان، به ویژه در اروپا و آمریکا بیش از شیوع بیماری، درگیر شایعات شدند.

متهم کردن کشورها موجب می شود مقامات برای مصون ماندن اعتبارشان، ترغیب شوند موقعیت بعدی را به عنوان «بدترین سناریوی ممکن» معرفی کنند که البته این مسئله برای مقابله با بحران بهترین راه حل یا به اصطلاح سناریوی «پشیمانی صفر» (No Regrets) است. آسیب جانبی این درنظرگرفتن بدترین سناریوی ممکن، ترس «اشتباه گرفتن» موقعیت و قضیه است که به جان تصمیم گیر و سیاست گذار می افتد. این ترس موجب وقفه است و باعث می شود رهبران در همه سطوح؛ از تیم پزشکی تا دولتمردان، وقتی به نظرشان می رسد اطلاعات کافی ندارند، صبر کنند و از ترس ارتکاب اشتباه نتوانند قضاوت و برمبنای آن تصمیم گیری کنند. بنابراین، از نظر هیمان، مسئله این است که آیا منتقدان آمریکایی می خواهند شرایط انسانی بهتر یا بدتری به وجود آید. انتخاب آنها مسئله سرنوشت سازی برای بشریت است که خطوط آتی عبور کشورها از مرزهای ملی به بین المللی، تمایل آنها به همگرایی و همکاری بین المللی و بهترشدن امور جهانی را تعیین می کند.

در مورد رفتار یک جانبه گرایانه رئیس جمهور آمریکا بحث های زیادی مطرح است، به ویژه با توجه به اینکه این کشور در بحبوحه انتخابات است. اما با گزارش شدن مواردی از ابتلا به کرونا در این کشور و احتمال شیوع این ویروس در آمریکا، باید دید دولت مدعی این کشور چه برنامه ای خواهد داشت.

رویکرد آمریکا تاکنون برخلاف ژاپن که تلاش برای رفع بحران بوده است، بیشتر بر چین هراسی و استفاده ابزاری از این بحران برای رقابت با چین و تعریف خود به عنوان ابرقدرت خوب بوده است. درمقابل، کشورهای حامی چندجانبه گرایی، به ویژه هم پیمانان آمریکا در اروپا، از رویکردی عمل گرایانه برای تمرکز بر منافع ملی خود و کمک رسانی به رفع این بحران بین المللی استفاده کرده اند.