آرشیو چهار‌شنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹، شماره ۷۳۵۲
اقتصادی
۸
گفت و گو

استاد دانشگاه صنعتی شریف در گفت و گو با «ایران» اعلام کرد : در استفاده از تجدیدپذیرها تاخیر داریم

گفتگو: عطیه لباف

ایران چقدر از منابع تجدیدپذیر برای تامین انرژی مصرفی خود بهره می برد؟ آمار اعلامی سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری برق ایران (ساتبا) پاسخ این سوال را در یک عدد خلاصه می کند: 823 مگاوات! رقم بسیار اندک است و از برنامه های توسعه ای هم عقب مانده ایم؛ اما اگر براساس اظهارات مقامات جلو بریم، باید در آینده 80 درصد از برق مصرفی کشور را از انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری انرژی برق تامین کنیم. اکنون ظرفیت نامی تولید برق کشور رقمی حدود 81 هزار مگاوات است. اما چگونه این اتفاق رخ خواهد داد و الان چه موانعی در این مسیر وجود دارد؟ دنیا در چه شرایطی است؟ سیدهاشم اورعی، استاد تمام دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف و رئیس انجمن انرژی بادی ایران در گفت و گو با «ایران» پاسخ این پرسش ها را می دهد.
به نظرتان روزی می رسد که دیگر در تولید برق، از سوخت های فسیلی استفاده نشود؟

سرعت جایگزینی سوخت های فسیلی با انرژی های تجدیدپذیر قابل توجه است. به عنوان مثال جامعه اروپا تصویب کرده که تا سال 2030 حداقل 32 درصد از کل انرژی الکتریکی مصرفی خود را از نیروگاه های بادی تامین کند. در حال حاضر کشورهایی مانند اسکاتلند به تامین 100 درصدی انرژی الکتریکی مورد نیاز خود از محل تجدیدپذیرها دست یافته اند. با اطمینان می توانم بگویم که بزودی کشورهای اروپایی مصرف سوخت مایع را برای تولید برق حذف می کنند. به روند سرمایه گذاری در تولید برق توجه کنید؛ بیشتر سرمایه گذاری ها بر بخش انرژی تجدیدپذیر متمرکز است. در این میان، انرژی بادی بیشترین شیب افزایش سرمایه گذاری را دارد. پس از آن، انرژی خورشیدی است. اما در مقابل شیب سرمایه گذاری در نفت و گاز منفی است.

در سال 2018 میلادی برای نخستین بار، بیشتر از راه اندازی ظرفیت جدید نیروگاه های فسیلی در اروپا، این نیروگاه ها از مدار خارج شدند. اما روند معکوس آن در خصوص انرژی بادی و خورشیدی مشاهده می شود. با اطمینان می توان گفت، جهان به سمت کنار گذاشتن نفت و گاز در فرآیند تولید برق حرکت می کند. در بسیاری از کشورها، توسعه انرژی تجدیدپذیر به صورت قانون درآمده و تمرکز ویژه ای بر انتقال هر چه سریع تر از سوخت فسیلی به انرژی تجدیدپذیر وجود دارد. اکنون فرآیند تولید انرژی الکتریکی از منابع تجدیدپذیر تبدیل به یک صنعت شده و نقش قابل توجهی در اقتصاد خیلی کشورها ایفا می کند.

در ایران وضعیت چگونه است؟

وضعیت ایران متفاوت از دنیاست. ما بیش از 80 هزار مگاوات ظرفیت منصوب نیروگاهی در ایران داریم که توان واقعی آن حداکثر60 هزار مگاوات است. از این 60 هزار مگاوات کمتر از هزار مگاوات از نوع تجدیدپذیر است؛ یعنی حدود یک درصد از کل ظرفیت تولید که ناچیز است.

اما به آمار مصرف انرژی در ایران توجه کنید. طبق آمار موجود به طور متوسط در هر روز معادل یک میلیون و 700 هزار بشکه نفت و 600 میلیون مترمکعب گاز در کشور مصرف می شود. اما این 600 میلیون مترمکعب، ارزش حرارتی معادل چهار میلیون بشکه نفت دارد. یعنی معادل چهار میلیون بشکه نفت در هر روز گاز مصرف می کنیم و در مجموع در کشور روزانه معادل پنج میلیون و 700 هزار بشکه نفت مصرف می شود.

اکنون قیمت نفت به خاطر شیوع ویروس کرونا سقوط کرده اما اگر میانگین 5 سال اخیر را در نظر بگیریم می بینیم که ما ایرانیان هر سال یک چهارم از تولید ناخالص داخلی کشور را با مصرف بی رویه سوخت های فسیلی از بین می بریم و معادل 5/25 درصد از کل GDP کشور، انرژی مصرف می کنیم.

البته درحالی 5 میلیون و 700 هزار بشکه مصرف سوخت فسیلی گزارش می شود که آمارها نشان می دهد در سال 1356 این رقم 500 هزار بشکه بیشتر نبوده است. اما در همان سال شش میلیون بشکه صادرات نفت داشتیم؛ یعنی 12 برابر مصرف داخلی صادر می کردیم.

GDP کشور ترکیه تقریبا دو برابر ایران است. اما 780 هزار بشکه بیشتر نفت مصرف نمی کند؛ یعنی کمتر از نصف ایران می سوزاند و دوبرابر ایران تولید می کند. با توجه به جمعیت برابر دو کشور می توان گفت که سیستم انرژی ایران ناپایدار است و چند سال دیگر تازه متوجه عمق فاجعه خواهیم شد.

علت اینکه این روند مخرب در کشور ما رقم خورده، چیست؟

مهم ترین عامل آن، وضعیت نابسامان اقتصاد انرژی در کشور ماست. وقتی قیمت تمام شده برق بین 1500 تا 2000 تومان به ازای هر کیلووات ساعت باشد اما به طور متوسط 80 تومان به فروش برسد، یعنی در حال ارسال یک سیگنال منفی به مردم هستیم و به آنها می گوییم که این برق بیشتر از 80 تومان نمی ارزد و هرقدر که می خواهید بد مصرف کنید.

این درحالی است که همه کشورها یک نظام نامه تحت عنوان «سیاست انرژی» دارند و کشور ما با وجود آنکه یک تولیدکننده بزرگ انرژی است، این سیاست نامه انرژی را ندارد و به همین خاطر هم 5/25 درصد از کل تولید ناخالص داخلی را می سوزاند اما سهم تحقیق و توسعه از GDP نیم درصد است. چرا که تحقیقات برای توسعه در آینده نمود پیدا می کند و روند کنونی مصرف ناشی از خرابکاری های گذشته است. از آنجایی که اصلاح این روند هزینه غیراقتصادی دارد، دست به آن نمی زنیم.

در بخش انرژی های تجدیدپذیر مشکلات پیچیده تر نیز می شود. اقتصاد تجدیدپذیرها به طرز عجیبی خراب است. برای مثال اگر یک نیروگاه حرارتی احداث شود، وزارت نیرو گاز را به این نیروگاه تقریبا مجانی تحویل می دهد و برق آن را خرید تضمینی می کند. وقتی مواد اولیه را مجانی به نیروگاه تحویل می دهیم، فلسفه افزایش راندمان را از معادله پاک کرده ایم. به نیروگاه ها یارانه ای در ورودی یعنی نفت و گاز داده می شود که اتلاف انرژی را بیشتر می کند. اما اگر این یارانه روی محصول نهایی داده شود، شرایط تغییر می کند. به این ترتیب که با قیمت واقعی گاز را به نیروگاه تحویل داده و حمایت های دیگری از آنها کرد.

باید به مردم نیز واقعیت را گفت که قبض برق 40 هزارتومانی این ماه آنها در واقع بیشتر از400 هزار تومان است و ارزان نیست. آن زمان انرژی ارزش واقعی خود را پیدا می کند. مزیت دوم این است که برای نیروگاه دار استفاده از تکنولوژی نوین ارزش پیدا می کند.

اکنون راندمان برخی از نیروگاه های کشور 20 درصد است. یعنی بیش از آنکه برق تولید کند، کارخانه تولید دود و حرارت است؛ ولی کسی آن را درست نمی کند، چراکه منطق و دلیلی برای افزایش راندمان نیروگاه ها که انرژی مجانی دریافت می کنند، وجود ندارد.

فکر می کنید که در چنین فضایی انرژی تجدیدپذیر فرصت حضور بیشتری خواهد داشت؟

بله. ولی آن زمان دولت هم نگاهش به انرژی های تجدیدپذیر باید تغییر کند و نگوید که توسعه انرژی تجدیدپذیر صرف ندارد. هرکجا در دولت برای چانه زنی می رویم، می گویند که خرید برق 400 تومانی از نیروگاه های تجدیدپذیر تا زمانی که برق حرارتی 80 تومان باشد، صرفه ندارد و گران است.

در دنیا این بحث مطرح نیست که تجدیدپذیر ارزان یا گران است. چراکه ارزان ترین نوع انرژی الکتریکی در دنیا منابع تجدیدپذیر هستند، ولی ما آنقدر به نیروگاه های با سوخت فسیلی سوبسید داده ایم که قیمت واقعی را نمی دانیم.

ما نباید تنها به دنبال انرژی تجدیدپذیر باشیم بلکه هدف نهایی ایجاد و توسعه صنعت انرژی تجدیدپذیر است. چون این صنعت یک لیست بلندبالا مزیت دارد که آخرین آن برق است. اشتغال ایجاد می کند، صنعت را راه می اندازد، از مهاجرت جلوگیری می کند، موجب توسعه اقتصادی می شود، امنیت به وجود می آورد، پدافند غیرعامل دارد، آب مصرف نمی کند و مهم تر از همه مسائل زیست محیطی آن است.

چرا قیمت خرید تضمینی با نرخ ارز افزایش نیافت؟ مگر قرار نبود یکی از متغیرها نرخ ارز باشد؟

طبق فرمول قرار بود هر کس انرژی بادی یا خورشیدی تولید کند؛ محصول آن خرید تضمینی شود. آن فرمول دو متغیر داشت که یکی از آن تورم بود و دیگری نرخ ارز طبق اعلام بانک مرکزی. ما امیدوار بودیم با این روند صنعت تجدیدپذیر پا بگیرد. ارز که چند برابر شد انتظار این بود ارقام جدید در نرخ خرید اعمال شود. 18 ماه طول کشید تا وزارت نیرو اینها را اعمال کرد و آن هم به صورت کاملا ناقص. لذا توجیه اقتصادی انرژی تجدیدپذیر از دو سال قبل تاکنون از بین رفت و نتیجه این است که صنعت انرژی تجدیدپذیر در آستانه تعطیلی است.

بعد از 10 سال دوندگی برای ایجاد صنعت تجدیدپذیر، آیا عاقلانه است که این صنعت را از بین ببریم؟ البته در این زمینه منافع مافیای سوخت فسیلی نیز اثر دارد. نیروگاه داران افرادی عادی نیستند، اغلب صاحبان قدرت و ثروت هستند و آنها تجدیدپذیر را به صورت مانعی برای ادامه فعالیت خود می بینند.

امروز اگر کسی 100 کیلو وات نیروگاه خورشیدی را اجرا کند باید نزدیک به یک میلیارد تومان هزینه کند. اما این پول بعد از 8 سال برمی گردد. پس چگونه ما می توانیم انتظار داشته باشیم که صنعت تجدیدپذیر پا بگیرد. اقتصاد آن خراب است و می توان به جرات گفت که امروز در مملکت چیزی به نام انرژی تجدیدپذیر نداریم.

چقدر از برق مصرفی کشور را می توانیم از منابع تجدیدپذیر تامین کنیم؟

ما ظرفیت این را داریم که کل مصرف انرژی مان را از تجدیدپذیر به دست بیاوریم. البته نیروگاه های حرارتی و سیکل ترکیبی نیز داریم و نیاز به این کار نیست. اما در یک دوره 10 ساله باید نسبت میان این بخش ها تنظیم شود.

در حال حاضر در دانمارک 46 درصد از کل برق مصرفی از باد تامین می شود. کشور ترکیه با ما شروع کرده است و الآن بیش از هفت هزار مگاوات نیروگاه بادی دارد در حالی که ما 300 مگاوات داریم. و از همه بدتر با این سرعتی که ما در تجدیدپذیر کار می کنیم، همه آن ضرر است و باید آن را تعطیل کنیم. چرا که ایجاد و رشد صنعت اتفاق نمی افتد.

اگر بخواهیم صنعتی راه بیندازیم منافع آن تنها در تولید برق نیست بلکه در ایجاد اشتغال است. اساس و پایه صنعت ایران بسیار قوی است. ما نه تنها می توانیم برای خودمان تجهیزات نیروگاه بادی بسازیم بلکه می توانیم صادر هم بکنیم و نیروگاه بادی و خورشیدی در بقیه نقاط دنیا احداث کنیم. ما باید حداقل سالی 500 مگاوات تقاضا داشته باشیم که این صنعت از نقطه سر به سر آن بالاتر رود. وقتی که ما سالی 10 مگاوات نیروگاه خورشیدی اجرا می کنیم و 10مگاوات نیروگاه بادی، باید آن را رها کرد. این گونه یک صنعت پا نمی گیرد. باید عزمی ایجاد شود و به سوی سالی هزار تا دو هزار مگاوات ظرفیت جدید رفت تا صنعت شکل بگیرد.

با شیوع ویروس کرونا و تحولات بازار نفت آیا سرمایه گذاران به فکر تمرکز بیشتر بر انرژی های کم ریسک تر که یکی از آنها انرژی تجدیدپذیر هست، نیفتاده اند؟ آیا ویروس کرونا بر مصرف انرژی های تجدیدپذیر نیز اثر گذاشت؟

اتفاقا ویروس کرونا و شرایط جدید در اقتصاد جهان ما را در وضعیت فوق العاده خوبی قرار داده به شرط آنکه بتوانیم از این فرصت طلایی استفاده کنیم. اقتصاد بسیاری از کشورهای صنعتی به دلیل شیوع ویروس کرونا سخت به مخاطره افتاده و این در حالی است که صنعت ما به دلیل عدم ارتباط تنگاتنگ با جهان کمترین آسیب را دیده است. با توجه به زیر ساخت های صنعتی موجود در کشور، فرصتی ایده آل پدید آمده که طبق برنامه ای مدون، صنعت انرژی تجدیدپذیر در کشور ایجاد شده و ضمن رفع نیاز داخل، جای خود را در منطقه مستحکم کرده و بازار را از سایر کشورها بگیریم.

به عنوان سوال آخر! راهکار پیشنهادی شما چیست؟

ما می توانیم دو نوع تصمیم بگیریم. یا تصمیم بد بگیریم یا تصمیم سخت. تصمیم خوب و آسان نداریم. هر کس با دید تخصصی نگاه کند، می بیند که سیستم انرژی کشور ما کاملا غیر منطقی و ناپایدار است. بزودی دنیا به ما اجازه تولید برق از نیروگاه های فسیلی را نمی دهد و نمی گذارد که آلودگی ایجاد کنیم.

اکنون بخش هایی از یک نیروگاه حرارتی افتتاح می شود که ما تا چند سال دیگر مجبور خواهیم شد درب آن را ببندیم. یا این قوانین به طور فیزیکی نیروگاه های ما را تعطیل خواهند کرد یا آنقدر جریمه می گذارند که ما نمی توانیم کاری بکنیم.

یکی از مشکلات بزرگی که مانع توسعه تجدیدپذیرها در ایران است، نبود یک متولی واحد و توانمند است. سازمان محیط زیست، وزارت نیرو، وزارت نفت، بانک مرکزی، شورای اقتصاد و نهادهای دیگری درگیر هستند که هر کدام نگاه خودشان را دارند. متولی اصلی آن باید وزارت نیرو و با قدرت کافی باشد.

به هر حال این کار شدنی است. بندر گدنسک در شمال لهستان یک زمانی مهد کشتی سازی اروپا بود. صنعت کشتی سازی در اروپا رو به افول گذاشت. طی یک برنامه توسعه صنعتی، اهداف و برنامه ها را عوض کردند و الان این شهر مهد انرژی تجدیدپذیر است. در اسپانیا هم این اتفاق افتاده است. ما هم می توانیم همین کار را بکنیم. می توانیم تکنولوژی آن را ایجاد کنیم. تکنولوژی انرژی بادی و خورشیدی تکنولوژی کره مریخ نیست.

اگر ما هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی و هزار مگاوات نیروگاه بادی داشتیم؛ سالی دو میلیارد دلار می توانستیم درآمد ارزی داشته باشیم. الان ما تولیدی نداریم که کسی بخرد. اگر ما برنامه را تدوین کنیم در عرض سه سال می توانیم تجهیزات مورد نیاز را در داخل تولید کنیم. باید شرایط را در ایران فراهم کنیم. حتی می توانیم مجری پروژه شویم و خدمات مهندسی صادر کنیم.

برش
افزایش 4 برابری ظرفیت نصب شده انرژی های نو در 5 سال اخیر

میزان بهره گیری ایران از منابع تجدیدپذیر برای تولید انرژی محدود است اما دولت تمایل زیادی به توسعه این بخش دارد. روز گذشته در آیین تکریم و معارفه معاون وزیر و رئیس سازمان ساتبا وزیر نیرو، معاون برق او و همین طور رئیس جدید سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری برق ایران بر این موضوع تاکید کردند.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی وزارت نیرو، رضا اردکانیان، وزیر نیرو در این مراسم گفت: سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری برق ایران در شرایط و موقعیت حاضر وزارت نیرو با توجه به ماموریت های قانونی که دارد باید محور اصلی، نمایان و شایان عرصه صنعت آب و برق باشد.

در همین حال، همایون حائری، معاون وزیر نیرو در امور برق و انرژی با اشاره به ضرورت توسعه این بخش گفت: ظرفیت نصب شده انرژی های نو در داخل کشور در طول سال های 94 تا 98 رشد چهاربرابری داشته است. به طوری که ظرفیت نصب شده انرژی های نو در داخل کشور 200 مگاوات در سال 94، بود و تا پایان سال 98 به بیش از 800 مگاوات رسید.