آرشیو چهار‌شنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹، شماره ۲۲۴۷۱
دانشگاه
۸

چرخه باطلی به نام چاپ مقالات در ژورنال ‎های ISI

وقتی سود پژوهش‎ های دانشمندان ایرانی در جیب غربی‎ ها می ‎رود!

سال‎هاست که شاخص های ارتقای علمی اساتید، مورد اختلاف اعضای هیئت علمی دانشگاه های مختلف قرار دارد، خصوصا اجبار به ارائه مقالات متعدد در سال و به ویژه ارسال مقاله ISI به عنوان مسیری برای ارتقای علمی!

مقاله ISI علاوه بر هزینه بر بودن، بازار سیاه پذیرش میلیونی مقالات، رد بدون دلیل مقالات دانشجویان، طولانی بودن روند دریافت و چاپ مقالات به گونه ای تحویل مجانی علم تولیدی داخل کشور به ژورنال های خارجی است، ژورنال هایی که در مسیر تحریم علمی ایران هم گام برمی دارند.

یکی از اساتید جامعه شناسی دانشگاه تهران در  گفت وگویی معضل مقالات را این گونه مطرح کرد: اگر یک استاد دانشگاه 100 کتاب هم تولید کند بازهم ملاک ارتقای رتبه اساتید، 4 مقاله ISI است؛ همین موضوع موجب شده است که دانشکده فنی دانشگاه تهران جز تولید ISI و مهاجرت دانشجو کار دیگری نداشته باشد.

یکی دیگر از استادان دانشگاه در این باره معتقد است: متاسفانه این مسئله در ایران اتفاق افتاده است. مثلا ابلاغ کرده اند که همه اساتید برای ارتقا باید مقاله ISI داشته باشند. خب کجا این مقاله ISI را تصویب و تایید می کنند؟ سرپل هایی در قالب شرکت هایی در هند، پاکستان، مالزی و ترکیه! این شرکت ها مقالات ما را به صورت عمده می گیرند یا پول می گیرند و می نویسند و بعد هم می برند به قول خودشان در ISI ثبت می کنند. ای کاش گردش مالی این صنعت شفاف می شد. من هیچ سندی ندارم، ولی فکر نمی کنم کمتر از 100 میلیارد تومان در ماه باشد. این پروسه اگر برای عده ای در داخل کشور سود نداشت، چرا باید این چنین بر آن پافشاری می شد؟ چون سود دارد به دنبالش حلقه های قدرت ایجاد می شود و این حلقه ها آنچنان لابی هایی دارند که هر کس را بخواهد با آنها مقابله کند، خفه می کنند. مثل اتفاقی که برای حذف «مشق شب» افتاد. تا یک نفر خواست صنعت شان را مخدوش کند، سریعا فضاسازی کردند و هزارتا آسمان و ریسمان ساختند و مانع شدند.

استاد فیزیک و فلسفه علم دانشگاه شریف نیز معتقد است: در بسیاری از کشورهای پیشرفته ای همچون ژاپن، آلمان و فرانسه مقاله ISI ملاک نیست و کم نیستند دانشجویانی که به دلیل ارائه ندادن مقاله در دانشگاه های کشور پذیرفته نمی شوند و همین دانشجویان سر از استنفورد و پرینستون در می آورند؛ چراکه این دانشگاه ها معیارشان برای جذب دانشجو مقاله ISI نیست اما اساتید دانشگاه های کشورمان با گرفتار شدن در تله ISI و سرگرم شدن به رنکینگ های بین المللی با دست خودشان نخبه ها را فراری می دهند. خروجی دانشگاه های کشور افراد بی مهارتی است که حتی توانایی برقراری ارتباط با جامعه خود را ندارد.

افزون بر این، رئیس سابق دانشگاه صنعتی شریف در نشست بسیج دانشجویی این دانشگاه که با عنوان «مقاله محوری در دانشگاه ها و راهکارهای برون رفت از آن» برگزار شد، گفت: ISI با این هدف ایجاد شد که دانشمندان در سرتاسر دنیا بتوانند با هم حرف بزنند و دستاوردهای خود را به اشتراک بگذارند که این جنبه خوب ISI است ولی ISI جنبه های منفی بسیاری دارد از جمله اینکه به شدت استعماری است به این صورت که  ISI می تواند خیلی زیرکانه تمامی تحقیقات در سراسر دنیا را جهت دهی کند. همچنین اینکه شکل مقاله و فرمت آن را هم او تعیین می کند و نکته رذیلانه ای که گاهی اوقات پیش می آید که اگر مقاله خوبی به دست ناشر برسد آن را رد کرده و ناشر به نام خود آن را چاپ می کند و امتیاز مقاله را از نویسنده واقعی آن سلب می کند. نکته دیگر اینکه صاحبان این مجلات می توانند در کشور های جهان سومی افراد بزرگ را با چاپ نکردن مقاله هایشان کوچک کرده و افراد کوچک را بزرگ کنند. به عنوان مثال یکی از دوستان من که از سوئد آمده بود برای من تعریف می کرد که اگر بخواهند فردی را بزرگ کنند هر مقاله ای که می نویسند نام او را هم در آن ثبت می کنند و اگر کسی را نخواهند بزرگ کنند هر کاری که بکند مقالات او را چاپ نمی کنند. همانند کاری که آمریکا در پاناما کرد که یک آدم ضعیف را رئیس جمهور کرد و پس از اینکه شرایط جامعه به هم ریخت خود را فرشته نجات معرفی کرد و وارد پاناما شد.

وزیر اسبق صنایع و معادن در دولت نهم نیز با اشاره به مقالات ISI اظهار داشت: محققان برجسته کشورها فعالیت چندین ساله خود را در 10 یا 15 برگ در اختیار کشورها قرار می دهند که آنان از این تولید بهره می برند، کشورهای دیگر، علم ارائه شده محققان سایر کشورها که یک عمر زمان برده است را تبدیل به فناوری کرده و با قیمت بسیار بالا به خود کشور می فروشند!

رهبر انقلاب نیز در دیدار با اساتید دانشگاه وقتی که اساتید از سیستم ارتقای هیئت علمی گلایه کردند حق را به آنها دادند و فرمودند: «مقالات درج شده در مجلات ISI هم همیشه ملاک نیست. آن چنان که اهل فن و افراد مطلع به بنده گزارش می دهند، این ها سطوح مختلفی دارد و آن چنان نیست که صرف این معنا یک ملاک دائمی به حساب بیاید.»

معظم له همچنین در دیداری دیگر می فرمایند: «صرف اینکه مثلا یک مقاله در یک مجله ISI منتشر کرده یا چه تعداد مقاله منتشر کرده، کافی نیست؛ یعنی محقق و پژوهشگر ما نباید برای کسب رتبه علمی به دنبال این باشد که مقاله ای را تهیه و تولید کند که برای کشور هیچ فایده ای ندارد و هیچ خلایی از خلاهای پژوهشی کشور را پر نمی کند.»

همانند سال های قبل ظاهرا با برقراری تحریم ها، عدم پذیرش آثار پژوهشگران ایرانی در انتشارات معروف دنیا مجددا آغاز شده است. هر چند در گذشته نیز همزمان با تحریم های سیاسی ایران، دامنه تحریم ها به حیطه چاپ و انتشار مقالات شهروندان ایرانی نیز گسترده شد. اخیرا انتشارات معروفی مانند Elsevier، Willey وTaylor & Francis در ارتباط با مقالات ایرانی به صورت واضح و شفاف و با ارائه این دلیل که نویسندگان مقاله از شهروندان ایرانی هستند یا اینکه وابسته به دولت ایران می باشند از ارائه خدمات چاپ و انتشار معذورند.

در یک نمونه از ایمیل هایی که اخیرا برای یکی از پژوهشگران ایرانی که قصد چاپ مقاله در مجله Drug and Chemical Toxicology از سوی سردبیر این مجله ارسال شده است، صراحتا قید شده است که به خاطر دور جدید تحریم های صورت گرفته ایالات متحده آمریکا مقالاتی که نویسندگان آن شهروند ایران باشند یا نویسندگان آن مستقیم یا غیرمستقیم به دولت ایران وابسته باشند در این مجله مورد بررسی قرار نخواهند گرفت!

به علاوه، اخیرا وب سایت الزویر قوانین تحریم های OFCA یا دفتر کنترل سرمایه های خارجی را در انتشارات خود بروز نموده است و بر اساس آن از نویسندگان ایرانی و برخی کشورهای دیگر خواسته است در تعهدنامه اقرار نمایند که کار پژوهشی آنها وابسته به نهاد، موسسه یا سازمان وابسته به دولت ایران نباشد!

بر طبق آمارهای شورای عالی انقلاب فرهنگی تعداد مقالات ISI برتر ایران از 196 عنوان در سال 2005 به 758 عنوان در سال 2015 رسیده است. این آمار قطعا با توجه به ارسال مقالات دانشجویان به ژورنال های خارجی به تعداد قابل توجهی خواهد رسید. از سوی دیگر، انتشار یک مقاله علمی یا به اصطلاح Paper یا Article در ژورنال های خارجی نیاز به یک پروسه ای دارد که دریافت وجه از 30 تا 500 دلار از الزامات روند پذیرش یک مقاله در آن ژورنال به حساب می آید. حال اگر به طور مثال، آمار تعداد مقالات منتشرشده در سال 2016 را در هزینه انتشار آن در یک ژورنال ضرب کنیم، به یک هزینه سرسام آوری خواهیم رسید.

البته این همه ماجرا سود آن ژورنال نخواهد بود، بلکه این ابتدای همان «الیگارشی بین المللی» با یک پوسته علمی می تواند باشد. ماجرا خیلی ساده است. طبیعتا یک پژوهشگر به دنبال ارائه یک مقاله برای انتشار نتایج تحقیق خود است و مقالات ISI مهم ترین فضا برای انتشار آن به شمار می روند. محقق در سرچ ژورنال ها به ژورنال های hot paper می رسد که این مقالات بیشترین ارجاع را دارند. پژوهشگر می آید و تحقیق خود را داخل فیلد این مقاله انجام می دهد، زیرا فرض می کند بیشتر دیده می شود، اما پشت صحنه اتفاق دیگری در حال روی دادن است؛ آن ژورنال، مقاله ای را برتر می کند که مورد نیاز آن کشور یا آن موسسه است. به این معنی که شرکت های متصل به ژورنال ها آن مسئله اصلی و عمده خودشان را که ابهام دارند و می خواهند پژوهشگران روی آن کار کنند، به صورت hot paper چاپ می کنند و پژوهشگر برای اینکه مقاله اش چاپ شود، از این موضوع تاسی می گیرد و طبق آن چیزی که آنها می خواهند، کار می کند.جالب اینجاست که پژوهشگر بدون اینکه از این قضیه آگاه باشد، ابتدا با هزینه ارزی زیاد مواد اولیه این تحقیقات را از آنها خریداری می کند، سپس با صرف هزینه، زمان و انرژی پازل های تحقیقاتی آنها حل می شود و بعد از آن، نتایج این تحقیقات را که با صرف هزینه زیادی صورت گرفته، درست در فرمتی که لازم دارند از محقق می گیرند تا در مجله خودشان منتشر کنند و نهایتا هر محقق بدون آنکه خود بداند و شادمان از چاپ مقاله اش در مجله موردنظر در اصل گوشه ای از پازل طراحی شده توسط آنها را حل کرده که خود نیز از آن آگاه نیست!

به نقل از خبرنامه دانشجویان؛ دست آخر اینکه، این تیم تحقیقاتی پشت صحنه این مجلات با کنار هم قرار دادن نتایج تحقیقاتی که هر قسمت آن توسط یک یا چند پژوهشگر به دست آمده، مشکل بزرگی را حل می کنند یا به تولید علمی خاصی می رسند، بدون اینکه هیچ گونه تلاشی در این مورد انجام داده باشند. مثال بارزی که در این موضوع عینیت پیدا کرده است، ساخت یک جت پیشرفته می تواند باشد. یک دانشجو می آید و دم یک هواپیما را می سازد، یکی دیگر بال آن را می سازد و دیگری اجزای داخلی و ناوبری، بعد نتایج در اختیار آن ژورنال قرار می گیرد و آنها هم به راحتی بدون اینکه هزینه کرده باشند، در اختیار کمپانی ها قرار می دهند. اتفاقی که به آن اشاره شده، در علم اقتصاد تحت عنوان سواری مجانی یا Free Riding تعبیر می شود؛ یعنی کسب سود بدون هزینه از طریق بهره مند شدن از هزینه کرد دیگران!