آرشیو چهار‌شنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹، شماره ۴۶۵۲
هنر و ادبیات
۹
تئاتر

وضعیت جشنواره های معتبر تئاتر جهان در دوران کرونا

سال سوخته

بابک احمدی

حالا دیگر روشن شده مهم ترین رویدادهای تئاتر جهان، حداقل آنها که قرار بود در نیمه نخست سال برگزار شوند، باید زمان و تقویم برگزاری خود را تغییر دهند. در ایران هم تقریبا با مساله مشابه مواجه هستیم ولی نکته اصلی اینجا جشنواره ای است که برعکس دیگر کشورها باید در نیمه دوم و سرد سال برپا شود. طی روزهای اخیر بارها از زبان مسوولان وزارت بهداشت شنیده ایم که کرونا در ماه های پاییز و زمستان همراه و همنشین دیگری نیز به خود خواهد دید؛ آنفلوآنزا. بنابراین عملا نمی توان از هم اکنون عنوان کرد در ماه های آینده چه اتفاقی می افتد، البته ظاهرا همه روی یک گزینه اتفاق نظر دارند، اینکه ویروس تا زمان کشف واکسن همراه هر روزه شهروندان ایران و جهان باقی می ماند. پس راه حل چیست؟ اداره کل هنرهای نمایشی این روزها زمان زیادی را صرف برگزاری جلسه های متعدد و جست وجوی راهکار می کند، اما اوضاع در دیگر کشورها چگونه است؟ 

دو جشنواره مهم در چنگ ویروس

برگزار کنندگان فستیوال «اوینیون» با انتشار بیانیه ای اعلام کرده اند به دلیل شرایط پیش آمده ناشی از شیوع ویروس کرونا امکان برپایی هفتادوچهارمین دوره این رویداد هنری وجود ندارد. به این ترتیب یکی دیگر از شناخته شده ترین رویدادهای فرهنگی- هنری کشور فرانسه در کنار جشنواره فیلم «کن» تصمیم به لغو برگزاری گرفته است. این جشنواره  یکی از مشهورترین رویدادهای هنری مرتبط با تئاتر در جهان است که هرسال در ماه جولای برگزار می شود. براساس گزارش «فرانس 24» سازمان دهندگان جشنواره اعلام کرده اند که در این تصمیم، اظهارات رییس جمهور فرانسه خطاب به مرد را با دقت مورد توجه قرار داده اند. امانوئل مکرون، رییس جمهور فرانسه هفته دوم فروردین طی سخنانی از کشته شدن حدود 15000 هزارنفر بر اثر ابتلا به بیماری خبر داد. روزنامه دیلی میل چاپ انگلستان نیز همان زمان اعلام کرد تعداد مبتلایان از 98 هزار تن عبور کرده و کشته ها در مجموع به بیش از 10 هزار و سیصد تن رسیده است. مکرون به صراحت اعلام کرد که به تدریج از میزان سخت گیری های مرتبط با قرنطینه کاسته خواهد شد اما همزمان اعلام کرد جشنواره های بزرگ کشور تا اواسط ماه جولای امکان برگزاری نخواهند داشت، این سخنان درحالی مطرح شد که سالن های سینما و تئاتر از آن زمان تاکنون همچنان بسته اند؛ به این ترتیب باید گفت شیوع ویروس بهار و تابستان طلایی فرهنگ و هنر کشور فرانسه را نابود کرده است. سازمان دهندگان جشنواره جهانی فیلم کن نیز از به تعویق انداختن زمان برگزاری خبر داده اند. این شبکه خبری همچنین اشاره می کند که «چندین جشنواره بزرگ موسیقی در حال حاضر دوره امسال خود را لغو کرده اند، از جمله می توان به گردهمایی های پاریس، لولاپالوزا و تعطیلات و جشنواره فلزات سنگین «Hellfest» در غرب فرانسه اشاره کرد.

حالا دیگر برکسی پوشیده نیست که شیوع ویروس کرونا اقتصاد جهان را به شدت تهدید می کند. ژاپن به تازگی اعلام کرده اقتصاد این کشور «رسما وارد رکود» شد. سی ان بی سی در همین رابطه گزارش می دهد که داده های رسمی دولت ژاپن نشان داده اقتصاد کشور پس از بیش از 4 سال، وارد رکود اقتصادی شده است. از لحاظ فنی رکود اقتصادی به معنای دو دوره پی درپی 3 ماهه متوالی رشد اقتصادی منفی است.

جالب است بدانید که مروری بر آثار ارایه شده در دوره های پیشین بعضی رویدادهای تئاتری مهم جهان نشان می دهد بعضی هنرمندان آثاری با محوریت وضعیت اقتصاد جهانی خلق کرده اند. از سوی دیگر حتی پیش از شیوع ویروس نیز جمع آوری منابع مورد نیاز برای برگزاری و تولید آثار هنری همواره یکی از دغدغه های جدی تولیدکنندگان بوده، به طوری که با مراجعه به سایت رسمی جشنواره اوینیون - در بخش presentation - به این پرسش برمی خوریم که «بودجه عمومی چگونه می تواند با اتکای بیشتر به مالیات شرکت های تجاری به فعالان فرهنگی در ساخت پروژه های شان کمک کند؟» مقصود اینکه جشنواره های معتبر جهان همواره به فکر تامین بودجه از راه های غیر دولتی بوده و هستند. رویکردی که جای آن در جشنواره تئاتر فجر ایران بسیار خالی است و ما هرسال شاهد هستیم مدیران برگزاری تنها به دریافت بودجه از دولت فکر می کنند. متاسفانه هنرمندان و مدیران تئاتر در ایران عملا به این باور نرسیده اند که می توان به دریافت بودجه های خصوصی اقدام کرد. کمتر پیش آمده که ستاد برگزاری مهم ترین جشنواره تئاتر کشور حتی هنرمندان را به این موضوع حساس کند یا از آنها طرح و برنامه بخواهد. در زمانه ای که رویدادهای مهم جهان هم علاوه بر بودجه های دولتی (در قالب پرداختی شهرداری ها) به تامین منابع از مجاری دیگر فکر می کنند، جشنواره تئاتر فجر تا بن دندان متکی به بودجه دولتی است. حتی اداره بخش های مختلف ستاد برگزاری جشنواره، برخلاف قانون به کارمندان دولت سپرده می شود. 

جشنواره ادینبورگ، رویای از دست رفته

جشنواره ادینبورگ در انگستان، بی شک یکی از چندین فستیوال معتبر و مهم تئاتر در اروپا و جهان است که البته بخش ها و هنرهای دیگری از جمله سینما و موسیقی را نیز شامل می شود. تنها در سال 2018 این جشنواره بزرگ که 25 روز به طول انجامید، بیش از 55 هزار اجرا (در گونه ها و اشکال مختلف نمایشی از سیرک گرفته تا شعبده و تئاتر صحنه ای) در 317 مکان مختلف به نمایش گذاشت. برهمین اساس جشنواره ادینبورگ به یکی از معتبرترین رویدادها و جشن های جهانی عرصه فرهنگ و هنر بدل شده که بعضا با رویدادهایی مانند جام جهانی فوتبال یا المپیک در عرصه ورزش مقایسه می شود. روزنامه گاردین در همین رابطه می نویسد که پنج رویداد ماه آگوست در قالب ادینبورگ که برای میزبانی و خوش آمدگویی به بیش از 5/4 میلیون مخاطب از سراسر جهان و 24 هزار هنرمند آماده می شد، حالا تحت تاثیر ماجرای شیوع ویروس کرونا لغو شده است اما برگزار کنندگان چه نقشه ای در سر دارند؟ شانا مک کارتی، مدیر اجرایی انجمن Fringe، در همین رابطه می گوید: «این تصمیم به سادگی گرفته نشده و درعین حال ابراز امیدواری می کند که مسوولان راه هایی برای آنچه او «گردهمایی مردم زیر چتر جشنواره» نامید، پیدا کنند. او گفت: «هنوز برای اینکه بگوییم چنین چیزی به چه شکل خواهد بود خیلی زود است، اما اطمینان داریم که به عنوان یک گروه منسجم می توانیم راهی الهام بخش برای عبور از دیوارهایی که در حال حاضر ما را احاطه کرده اند، پیدا کنیم.»

برگزار نشدن جشنواره تهدید نیست

اما تا وقتی مسوولان مرتبط با جشنواره تمام گزینه های موجود به منظور عبور از سد کرونا را بررسی می کنند، دیوید پولوک خبرنگار سایت محلی citymetric نشان می دهد که حتی در صورت تعطیلی می توان به قسمت مثبت ماجرا نگاه کرد: «برگزار نشدن جشنواره ادینبورگ امکان مناسبی است برای بازنگری درباره آنچه باید در شهر اتفاق بیفتد.» گزینه ای که شاید بتوان روی میز مسوولان برگزاری جشنواره بین المللی تئاتر فجر هم گذاشت. حسین کیانی، نمایشنامه نویس و کارگردان تئاتر نیز چندی پیش مشابه پیشنهاد پولوک را برای جشنواره داخلی ما مطرح کرد: «به نظرم برگزار کردن یا نکردن خیلی از این جشنواره ها فرقی به حال تئاتر مملکت ندارد، چون چند سالی است که اساسا برگزاری جشنواره های تئاتر یک دورهمی ساده شده که اتفاق هنری ویژه ای را سبب نمی شوند و جریان سازی هم نمی کنند. در حالی که یک زمانی جشنواره های تئاتر، مخصوصا فجر شرایط خاصی پیدا کرد به طوری که مجرای ورود هنرمندان تازه به عرصه تئاتر شده بود که البته مشخص است چه دوره هایی را می گویم، اما الان حدود یک دهه است که جشنواره های تئاتری مخصوصا فجر سبب ساز هیچ اتفاق و مجرای ورود هنرمندان تازه نبوده اند، بنابراین فکر می کنم بود و نبودش خیلی فرقی نداشته باشد؛ کما اینکه می شود یک سال آن را برگزار نکرد تا ببینند آیا آن اهمیتی را که فکر می کنند این جشنواره دارد، واقعا دارد یا خیر!»

این هنرمند در عین حال می گوید به عنوان فردی که در دوره های گذشته جشنواره حضوری جدی داشته، از طرح چنین انتقادهایی خیلی هم خوشحال نیست. او می افزاید: «جشنواره تئاتر فجر در آستانه چهل سالگی قرار گرفته، چهل سالگی یعنی پختگی و معتقدم از این به بعد باید پخته تر عمل کند. به همین دلیل جشنواره به یک خانه تکانی اساسی نیاز دارد و من باز هم تکرار می کنم همه این حرف ها را از سر دلسوزی می گویم چون دلم برای این جشنواره می سوزد و دوست دارم جشنواره فجر باعث ورود خیلی از هنرمندان تازه در عرصه تئاتر و رونق آن شود. ضمن اینکه این حرف ها درباره جشنواره های دیگر تئاتر هم صادق است. ما اساسا جشنواره برگزار می کنیم بدون آنکه فلسفه برگزاری آن را بدانیم، اگر ما فلسفه و فرهنگ برگزاری جشنواره های تئاتر را بدانیم، در برگزاری خیلی از این جشنواره های مان تجدیدنظر خواهیم کرد.» 

پولوک در ابتدای یادداشت خود به نکته ای اساسی اشاره می کند: «دیدن مسیر آینده از چشم توفان دشوار است.» او همچنین این نکته را مد نظر قرار می دهد که در شرایط ادامه قرنطینه، بعضی افراد صاحب نفوذ در جامعه مشغول بیان منطق هایی هستند که می گوید این «توقف بزرگ» می تواند به مثابه فرصتی تلقی شود تا ببینیم چگونه می توانیم پس از کرونا جامعه بهتری بسازیم. «فرگوس لاینان» مدیر جشنواره ادینبورگ نیز در همین ارتباط لغو برگزاری جشنواره ادینبورگ 2020 را فرصتی برای اندیشیدن به برپایی هرچه با کیفیت تر این رویداد می داند؛ موضوعی که به گفته او «با توجه به آن می توان دلایل بسیاری از انتقادهای سال های اخیر را برطرف کرد»، درست مشابه وضعیتی که جشنواره تئاتر فجر ظرف 6 دوره اخیر با آن مواجه بوده. او با انتشار بیانیه ای که در صفحه نخست جشنواره قابل مشاهده است، می نویسد: «من به عنوان یکی از دست اندرکاران جشنواره بین المللی ادینبورگ امیدوارم که شما، خانواده و عزیزان تان در این روزهای دشوار خوب و خوش باشید. فکر و ذهن ما با تمام افرادی است که به واسطه شیوع بیماری در خط مقدم حاضر شدند و همچنین کسانی که زندگی و مشاغل آنها با تغییرات ناگهانی و بلاتکلیفی مواجه شد. با سرعت گرفتن بحران Covid-19 طی یک ماه گذشته، من به همراه تیم برگزاری تلاش کردیم راهی برای برپایی جشنواره 2020 جست وجو کنیم، اما اکنون مشخص شده که با توجه به چشم انداز موجود، انجام این کار امکان پذیر نیست بنابراین ما به همراه هیات امنای خود تصمیم بسیار ناامید کننده ای را برای لغو جشنواره بین المللی ادینبورگ 2020 گرفته ایم. چالش های مهم تری وجود دارد که طی ماه های آینده باید با آن روبه رو شویم، اما می دانم که این جشنواره نقش اساسی در زندگی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بسیاری از مردم شهر و کشور ما ایفا می کند. بسیار متاسف هستم که این رویداد امکان برگزاری ندارد. با این حال، این اتفاق همه ما را برای برگزاری جشنواره در شرایطی امن مصمم تر از همیشه کرده است.» 

مساله جهانی سیاستمداران بی هنر

الکس مارشال، خبرنگار روزنامه نیویورک تایمز وضعیت جدید را با طرح یک پرسش در تیتر پیگیری می کند: «وقتی جامعه مشغول تمرین فاصله گیری اجتماعی است، آیا فضایی برای ارایه تئاتر خوب باقی می ماند؟» روزنامه در صفحه روز 5 مه (16 اردیبهشت) تصویری از سالن خالی تئاتر der Josefstadt در وین اتریش منتشر کرده و به نقل از هربرت فوتینگر، مدیر هنری این مجموعه آورده است: «دستورالعمل های محافظتی دولت غیرواقعی است.» مارشال در ادامه به دو نمونه اشاره می کند؛ آلمان که هم اکنون به فعالان حرفه آرایشگری و اصلاح اجازه داده مغازه های خود را دوباره فعال کنند و استرالیا که شرایط بازگشت شهروندان به زمین های تنیس را فراهم آورده. به گفته او هر دو کشور نیز هم اکنون در فکر چگونگی بازگشایی دوباره سالن های تئاتر و بازگشت بازیگران و کارگردانان به محل کارشان هستند. البته بلیت فروشی و اجرای نمایش برای تماشاگران فعلا شامل این قاعده نمی شود. اما از 18 ماه مه (29 اردیبهشت)، اتریش با در نظر گرفتن پاره ای محدودیت ها، به یکی از نخستین کشورهای قاره اروپا بدل خواهد شد که به گروه های تئاتر اجازه می دهد تمرین های خود را آغاز کنند. دستورالعمل های صادره از سوی دولت این طور می گویند که بازیگران باید حداقل سه متر از یکدیگر فاصله داشته باشند و اجراگران تنها در صورتی می توانند به یکدیگر نزدیک شوند که از ماسک ایمنی استفاده کنند. در کشور آلمان نیز بیمه نامه ها قوانین مشابهی در نظر گرفته اند. 

کارگردانان برجسته تئاتر از هر دو کشور در مصاحبه با رسانه ها گفته اند که «تمرین در چنین شرایطی غیرممکن است.» بعضی نیز می گویند «به سادگی به کار خود باز نمی گردند، مگر اینکه بازیگران بتوانند درست مثل پیش از همه گیری ویروس تمرین کنند.» در این میان واکنش هربرت فوتینگر، مدیر هنری تئاتر der Josefstadt در وین شاید برای هنرمندان تئاتر در ایران نیز آشنا باشد، چون وقتی می خواهد نظرش را درباره دستورالعمل بازگشایی سالن ها برای خبرنگار نیویورک تایمز بیان کند، می گوید: «دستورالعمل های ایمنی اتریش بسیار غیر واقعی است، به نحوی که شما فکر می کنید نویسندگان این قوانین هرگز قدم در سالن تئاتر نگذاشته اند.» شاید به همین دلیل هم هیک ورموث، سخنگوی وزارت فرهنگ اتریش در اطلاعیه ای بیان می کند: «قوانین در حال بازنگری است و مسوولان طی دیدار با مدیران تئاتر درباره موارد گفت وگو می کنند.» او در عین حال می افزاید که «دولت باید به دستورالعمل های پزشکان نیز توجه داشته باشد.» و این درست مساله ای است جهانی. 

براساس آنچه رفت، حداقل دو جشنواره معتبر تئاتر جهان تا این لحظه ناچار به لغو برگزاری شده اند، اتفاقی که در مورد تعداد دیگری از رویدادهای مهم هنری مرتبط با تئاتر رخ داده است. چنانکه در کشور چین، هلند، بلژیک و آلمان نیز وضعیت مشابهی حاکم شده. فصل مشترک دست اندرکاران برگزاری تمام جشنواره ها نیز تجربه چگونگی مواجه شدن با بحران پیش آمده به نظر می رسد. به همین دلیل شاید ایده مناسب این باشد که برنامه ریزان و دست اندرکاران داخلی وضعیت هنر در سراسر جهان را به دقت رصد کنند، چراکه هیچ کشوری در وضعیت به وجود آمده تنها نیست و امکان دارد هر لحظه پیشنهادی مطرح شود. گرچه تاکید دارم حتی ما می توانیم پیشنهاددهنده باشیم و این جاده یک طرفه نیست، اما اینکه گفته شود «هرطور شده جشنواره تئاتر فجر را برگزار می کنیم» گزاره ای است که تا حدی به مداقه نیاز دارد. تا وقتی نتیجه نهایی مشخص شود و با در نظر گرفتن وضعیتی که ویروس چموش کووید 19 حاکم کرده، تا حدی می توان پیش بینی کرد سال تئاتری 99 تقریبا از دست رفته؛ به قولی امسال، سال سوخته است.