آرشیو چهار‌شنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹، شماره ۵۶۶۵
فرهنگ
۱۲

کوروش زارعی از تلاش ها برای حفظ سنت پرده خوانی به جام جم می گوید

نقل بی تکرار عاشقی

ام البنین دیوسالار

هنر نقالی به عنوان یک آیین کهن همچنان در ایران پابرجا و روایتگر زندگی خاندان پیامبر (ص) است قرن هاست که نقالان این سرزمین، داستان رشادت ها و دلاوری های مولا علی(ع) را با چاشنی عشق و حماسه روایت می کنند و با نقش های روی پرده، مخاطبان خود را به دنیای اسطوره و حماسه می برند. هر ماه رمضان بازار پرده خوانی گرم می شود و چند سالی هم هست که حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی دست به کار برگزاری جشنواره پرده خوانی نقشا شده است. در این جشنواره که همین روزها پرونده دریافت آثارش بسته می شود، نقالانی از سراسر ایران شرکت می کنند و آثارشان مورد داوری قرار می گیرد اما امسال همزمان با اعلام فراخوان این جشنواره، در شب های ماه مبارک رمضان سوگواره ای به همت حوزه هنری و با حضور مرشد میرزاعلی در تالار اندیشه حوزه هنری برپا بود. در کنار این سوگواره و آن جشنواره، اتفاق دیگری هم در حوزه هنری رخ می دهد؛ به همت مرکز هنرهای نمایشی، طومارهای قدیمی اصلاح می شود و گاهی طومارهای جدید در اختیار نقالان قرار می گیرد که روح آیین کهن پرده خوانی تازه و پویا بماند.

 درباره پرده خوانی چه می دانیم؟

پرده خوانی نوعی نمایش مذهبی ایرانی است و برخلاف تعزیه بازیگر ندارد. اینجا نقال یا پرده خوان است که با آواز و کلام آهنگین داستان اولیای خدا و مردان حماسه و ایثار را روایت می کند.

شمایل گردانی و پرده داری از دیگر نام های پرده خوانی است و  این نمایش برآمده از نقالی و نقاشی مردمی است که گویا ریشه در قوالی دارد که پیش از ورود اسلام به ایران وجود داشته.

در دوره صفویه که اوج هنر اسلامی در ایران به حساب می آید، انواع نقالی مذهبی مثل روضه خوانی، حمله خوانی، پرده داری، صورت خوانی و سخنوری شکل گرفت. عده ای از پژوهشگران تاریخ هنر معتقدند پرده خوانی به لحاظ تاریخی در مسیر گذر از برگزاری مراسم عزاداری عمومی ماه محرم در دوران صفویه، به برگزاری تعزیه در دوران قاجاریه واقع شده است و عده ای دیگر آن را نتیجه و دستاورد تعزیه می دانند و نقوش پرده را برآمده از نمایش تعزیه توصیف می کنند. اصل و اساس پرده خوانی، نقاشی بزرگی است که معمولا رشادت ها، رنج ها و داستان زندگی خاندان پیامبر(ص) بر آنها نقش بسته، به خصوص زندگی امام حسین(ع) و واقعه کربلا.  این پرده ها و نقوش روی آنها داستانی دارد به بلندای تاریخ پرده خوانی و سبک و سیاق نقاشی، رنگ ها و شخصیت ها و شیوه تصویر کردن اولیا و اشقیا در آن به اندازه چند کتاب تخصصی و حرفه ای، به سواد و زمان نیاز دارد اما نکته اینجاست که این سنت دیرینه، نه تنها متوقف نشده و همچنان برنامه ها و جشنواره های پرده خوانی برگزار می شود بلکه برایش محتوای تازه تولید می شود و عده ای می کوشند تا این آیین کهن همچنان تازه و شاداب بماند و رونق و غنا بگیرد.

چگونه پرده خوانی تازه می شود؟

چهار دوره جشنواره نقالی و پرده خوانی غدیر در مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری برگزار شده است. پنجمین دوره این جشنواره با شیوع ویروس کرونا مصادف شده اما حذف نشده است.

آنچه در این جشنواره رخ می دهد و دستاوردهای آن از یک سو بهانه ای است برای تداوم و حیات هنر پرده خوانی و از سوی دیگر اصلاح طومارهای قدیمی و تهیه طومارهای جدید در حوزه هنری سبب شده که غبار کهنگی از این هنر زدوده شود.

در راستای تلاش حوزه به منظور ایجاد تازگی در این هنر بود که در سومین دوره جشنواره نقالی غدیر، مجموعه ای به نام همای رحمت رونمایی شد؛ مجموعه ای از طومارهای پرده خوانی که با همت داوود فتحعلی بیگی، کارگردان، بازیگر تئاتر و پژوهشگر نمایش و مهدی دریایی، پژوهشگر مطالعات هنر و تعزیه خوان، فراهم آمده و در اختیار نقالان قرار گرفته تا نقل های درست و مستند به مخاطبان خود ارائه کنند.

چرا طومارهای جدید تهیه می شود؟

کوروش زارعی، مدیر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری به جام جم می گوید: این برنامه ادامه خواهد داشت و در تلاش هستیم که محتوای بیشتر و تازه تر برای پرده خوان ها فراهم کنیم تا هم مشکل کمبود طومار حل شود و هم طومارها قابل استناد و دقیق باشند.  هنر پرده خوانی گرچه سابقه ای دیرین دارد اما به اعتقاد فعالان این حوزه نیازمند محتوای تازه است و حتی اصلاح طومارهای موجود.  کوروش زارعی دلیل اصلاح برخی طومارهای قدیمی و انتشار طومارهای جدید را این طور توضیح می دهد: برخی از طومارها به لحاظ تاریخ سندیت کامل ندارد، در آنها اغراق دیده می شود یا این که به تمام جوانب یک شخصیت بزرگ دینی و تاریخی توجه ندارد. مثلا درباره حضرت علی(ع) طومارهایی داریم که اغراق غیرقابل قبول دارند و این به شخصیت امیرالمومنین لطمه وارد می کند. همچنین در طومارهای موجود به بسیاری از وجوه شخصیتی این حضرت توجه نشده است.  اظهارات مدیر مرکز هنرهای نمایشی گواه آن است که در طومارهای موجود به جنبه های فتوت، جوانمردی و دلاوری امام علی(ع) بیشتر از سایر جنبه های شخصیت مولا(ع) توجه شده است.  زارعی توضیح می دهد: حضرت علی(ع) شخصیتی است که از جنبه های اجتماعی، خانوادگی، علمی و سیاسی ویژگی های قابل اعتنا و آموزنده ای دارد که در نقالی به آنها توجه چندانی نمی شود. به عنوان نمونه پیامبر(ص) فرموده اند که من شهر علم هستم و علی درب آن، اما در هنر پرده خوانی نقل هایی چون خیبر، عمروبن عبدود و جوانمرد قصاب را شاهدیم و از وجوه علمی حضرت علی(ع) که از عوالم جهان هستی آگاه بوده چیزی نمی شنویم.   

مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری در تلاش است که هر سال دست کم 20 طومار جدید تدارک ببیند و اگر برخی سال ها مثل امسال این دستاورد حاصل نشود، در عوض جشنواره پرده خوانی برقرار خواهد بود و این هنر به همت این مرکز و هزاران مرشد و پرده خوان مجرب در سراسر ایران پویا خواهد بود.