آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۷۳۵۳
صفحه اول
۱
یادداشت

نفت در پساکرونا چه جایگاهی خواهد داشت

دکتر فریدون برکشلی (رئیس دفتر مطالعات انرژی وین)

بازار جهانی نفت هنگامی حقیقت تاثیر کرونا بر بازار را به خوبی درک کرد که در امریکا قیمت نفت برای اولین بار در تاریخ صنعت نفت منفی شد.در واقع حتی پیش از همه گیری کرونا بازار جهانی نفت تحت فشار قرار داشت. اوپک برای نزدیک به نیم قرن با مدیریت عرضه نفت در بازارهای بین المللی، قیمت جهانی نفت را رصد و کنترل می کرد. اما شرایط بازار جهانی دستخوش تغییرات شده بود.در نوامبر 2019، تولید جمعی اوپک 33.7 میلیون بشکه در روز یعنی بالاترین رقم در تاریخ این سازمان بود.

تقاضای جهانی هم مرز 100 میلیون بشکه در روز را گذراند. با این سطح از تقاضا، سهم اوپک در تامین بازار جهانی نفت به یک سوم کاهش پیدا کرده بود. اوپک تقریبا در حداکثر ظرفیت تولید می کرد. عربستان هنوز اندک ظرفیت مازادی داشت و البته ونزوئلا و جمهوری اسلامی ایران هم تحت تحریم بودند.

منشا قدرت اوپک و توانایی آن در مدیریت بازار منبعث از ظرفیت تولید مازاد است. چنانچه همه کشورها در حد تمام ظرفیت خود تولید کنند، دیگر چیزی به نام تنظیم بازار جهانی نفت تحقق پذیر نیست. از دسامبر 2019 و به دنبال اعمال تعرفه های تجاری امریکا علیه چین و سپس عمل متقابل چین، آهنگ رشد اقتصادی چین شروع به کاهش و بر تقاضای جهانی نفت تاثیر گذاشت. قیمت جهانی نفت هنوز در طیف 50-60 دلار در بشکه در نوسان بود و احتمالاتی از افزایش تدریجی آن می رفت.

ورود کرونا و بازار جهانی نفت

اولین قربانی کرونا در اقتصاد جهان، صنعت نفت بود. هنگامی که اعمال قرنطینه و سیاست های بهداشتی و فاصله گذاری ها آغاز شد، جاده ها و اتوبان ها از وسایل نقلیه خالی شدند. فرودگاه ها تعطیل و پروازها متوقف شدند. حمل ونقل که موتور رشد مصرف جهانی نفت است، از حرکت افتاد. البته کاهش مصرف تنها محدود به بخش حمل ونقل نبود. قرنطینه و خانه نشینی، تولید صنعتی را هم تحت الشعاع قرار داد. برپایه گزارش ماه مه 2020 آژانس بین المللی انرژی در پاریس، متوسط تقاضای جهانی نفت در سال 2020 می تواند تا 30 میلیون بشکه در روز کاهش یابد. البته گزارش آژانس المللی انرژی بر مبنای عملکرد تقاضا طی سه ماهه اول سال جاری محاسبه شده است. دبیرخانه اوپک در وین در گزارش آوریل خود، افت تقاضای جهانی نفت را 25.5 میلیون بشکه در روز برآورد کرده است.

کاهش در چنین سطح بالایی از تقاضا بدان معناست که تولیدکنندگان و صادر کنندگان نفت خام باید با یک همت جمعی و عزم همگانی در جهت ثبات قیمت ها اقدام کنند. برای اوپک مطلقا امکان ندارد که مانند دهه های گذشته با کاهش تولید خود، بازار را کنترل کند. در چنین سطحی از کاهش جهانی تقاضای نفت اوپک می بایستی عملا سه چهارم تولید خود را از بازار حذف کند. نشانه های ناتوانی سازمان اوپک از 2010 خود را نشان داده بود و مرتب بر دامنه آن افزوده شد.

 اوپک پلاس در مواجهه با شکست تقاضای جهانی نفت

روسیه همواره با اکراه در مدیریت بازار نفت همکاری می کند. روسیه سعی دارد تا با حداقل همکاری در کاهش تولید، به قیمت های دلخواه خود دست پیدا کند. این رویه ای است که پیش از این در درون سازمان اوپک هم متداول بود و البته هنوز هم، هر تولیدکننده ای سعی دارد تا با حداقل مشارکت در کاهش جمعی، از منافع تقویت بازار بهره مند شود. پیش از این ها اختلافات میان عربستان، ایران و ونزوئلا و دیگر کشورها وجود داشت. اما این بار ویروس کرونا آن چنان قلب بازار نفت را هدف گرفته که غیر از یک عزم جمعی، راهی برای نجات بازار از سقوط باقی نیست.

اینکه می گویم کرونا قلب بازار را هدف گرفته، منظور اقتصاد جهانی است. اقتصاد جهانی در چند نوبت با بحران مواجه شده که آخرین آن در 2008 بود. اما اقتصاد جهان تنها یک بار با رکود مواجه شد که در 1929 بود. حالا اقتصاددانان معتبری که دو نفر از ایشان برندگان جایز نوبل اقتصاد هستند، پیش بینی رکودی مشابه و بلکه فراتر از رکود 1929 را کرده اند. در صورت وقوع چنین رکودی، بازار نفت ممکن است آسیبی را متحمل شود که طی سال ها قادر به جبران آن نخواهد بود.وقوع چنین رکودی منجر به دگردیسی و پوست اندازی دیگری در اقتصاد جهانی خواهد شد. البته جایگاه نفت تا اواسط قرن 21 مهم باقی خواهد ماند.

افق بازار نفت در میان مدت و ظهور نفت شیل

باعث شده تا عوامل غیر قابل پیش بینی در بازار نفت و اقتصاد جهانی از عوامل و عناصر معلوم بیشتر باشد. محاسبات اقتصاد سنجی، پاسخگوی الگوهای متداول پیش بینی ها نیست.

یکی از عوامل مهم در این میان ظهور نفت خام های غیرمتعارف موسوم به نفت شیل در امریکاست. تا 10 سال پیش نفت خام شیل در حد مقالات علمی مورد بحث قرار می گرفت. البته فرکینگ یا روش های شکاف برای استحصال نفت، عمری 50 ساله دارد. مقادیر کمی شیل به صورت آزمایشی بهره برداری می شد. اتفاق حیرت آور ظهور ناگهانی شیل در مقادیر عظیم بود. در فرآیندی 5-6 ساله ناگهان، یک عربستان سعودی جدید وارد بازار شد، آن هم بازاری که تقاضای جدیدی برای آن حتی پیش از کرونا هم وجود نداشت.

حالا هم اوپک و هم اوپک پلاس خواهان همکاری این میهمان ناخوانده بازار نفت شده اند. امریکا هم نگران است و عمق فاجعه عدم تعادل در بازار را درک کرده، اما امریکا هم می خواهد تا کشورهای دیگر تولید خود را کم کنند تا شیل همچنان به بازارهای جهانی نفت ورود پیدا کند. بدیهی است که تولیدکنندگان نفت خام   متعارف مانند عربستان و روسیه و سایر کشورها با شیل مشکل دارند.

تولیدکنندگان شیل عموما شرکت های کوچک و متوسط هستند که در قیمت های زیر 50 دلار قدرت رقابت ندارند. این شرکت ها عموما با وام از بانک ها به تولید شیل سر و سامان داده اند. کمپانی بزرگ نفتی امریکا هم با شیل مشکل دارند. کمپانی ها شیل را رقبای ناخوانده ای می دانند که بر سهم آنها در بازار سایه انداخته اند.

تعدادی از شرکت های شیل ورشکست شده اند و بر اساس اصول بازار تولید خود را از دست داده اند.در واقع شیل هم حالا به صورتی ناخواسته با اوپک پلاس همراه شده است. نفت شیل اقتصاد جنوب امریکا و بخصوص تگزاس را دگرگون کرد. نزدیک به دو میلیون اشتغال جدید ایجاد کرد. ترامپ برای انتخابات نوامبر خود به شیل نیاز دارد.

عربستان و روسیه هم تحت فشارند. هر دو کشور پرهزینه هستند و می کوشند تا قیمت جهانی نفت را به مرز 40 دلار در هر بشکه برسانند.

دستیابی به 40 دلار یا بیشتر برای سه ماهه سوم سال جاری قابل تحقق است، اما قیمت نفت اکنون سایه به سایه در مسیر کرونا قدم بر می دارد. به یاد داشته باشیم، قیمت نفت همیشه می تواند در قالب یک شوک بازگردد.