آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۲۲۴۷۲
معارف
۶

وجوه تمایز قرآن کریم با سایر کتب آسمانی

حجت الاسلام سید حامد حسینی تهرانی

قرآن مجید، برترین و آخرین پیام خداوند و بزرگترین گوهر گرانبهای به جای مانده از پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) و سرچشمه جوشان معارف اسلامی و اقیانوس بیکران حقایق است. امام علی(ع) در خطبه ای از نهج البلاغه در توصیف این کتاب آسمانی چنین می فرماید: «قرآن نوری است که خاموشی ندارد، چراغی است که درخشندگی آن زوال نپذیرد، دریایی است که ژرفای آن درک نشود، راهی است که رونده آن گمراه نگردد، شعله ای است که نور آن تاریک نشود، جداکننده حق و باطلی است که درخشش برهانش خاموش نگردد، بنایی است که ستون های آن خراب نشود، شفادهنده ای است که بیماری های وحشت انگیز را بزداید، قدرتی است که یاورانش شکست ندارند و حقی است که یاری کنندگانش مغلوب نشوند...، دریایی است که تشنگان آن آبش را تمام نتوانند کشید و چشمه ای است که آبش کمی ندارد...» (1)

به تحقیق و اذعان دانشمندان و اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان، شگفتی های قرآن از میان نمی رود و اسرار نهفته آن پایان نمی پذیرد هرچه دانش بشری از ثریا فراتر می رود اسرار تازه ای از رموز این کتاب آسمانی کشف می شود.

ماکس منین، شرق شناس معاصر معتقد است «قرآن تنها یک کتاب دینی نیست، بلکه کتاب اخلاق و اصول سیاست و اجتماع و راهنمای روزمره انسان می باشد.»

شاخصه های برتری قرآن کریم نسبت به دیگر کتب مقدس:

1- جامعیت قرآن

قرآن کتابی است فراگیر و همه جانبه، که از گذشته و آینده و وقایع گوناگون سخن به میان می آورد. از یک طرف به بیان تاریخ و سرگذشت پیشینیان و انبیا و مردم روزگار قدیم و چگونگی زندگی آنها سخن می گوید، و از طرف دیگر اخبار و اطلاعاتی راجع به وقایع آینده تاریخ به خوانندگان ارائه می دهد. همچنین یکی دیگر از ابعاد قرآن، بیان احکام و قوانینی است که در سایه عمل کردن به آن، مردم از زندگی سالم برخوردار می شوند.

دیدگاه های متعدد و متنوعی در باب جامعیت قرآن مطرح شده است که از یک منظر در سه دسته ذیل خلاصه می شود.

1- جامعیت حداکثری: قرآن بیانگر همه حقایق هستی است؛

2- جامعیت حداقلی: قرآن بیانگر همه امور مربوط به هدایت آخرتی بشر (ارزش ها و هنجارها) است؛

3- جامعیت در هدایت به سعادت دنیایی و آخرتی: قرآن همه امور مربوط به هدایت انسان به سعادت دنیایی و آخرتی را بیان می کند. (2)

اولین معیار و مسئله اساسی جامعیت، توجه به تمام ابعاد وجودی انسان است، چرا که انسان ابعاد مادی و فوق مادی(ملکوتی) دارد و یک قانون جامع، قانونی است که به همه این ابعاد و نیازهای مبتنی بر این ابعاد توجه کند و پاسخ این نیازها را به نحوی منطقی ارائه نماید. با دقت در قرآن کریم درمی یابیم که در مطالب و تعالیم و اوامر و نواهی آن، هم به بعد مادی و هم به بعد معنوی انسان، عنایت جدی شده است. بعد مادی انسان، شامل نیازهای جسمی و نیازهای روانی می باشد. نیازهای معنوی هم شامل نیازهای معرفتی و نیازهای ایمانی می شود.

کمال قرآن هم سطوحی دارد به این معنی که در بحث معرفت و شناخت، حداقل آن یعنی حقوق و احکام، باید به عموم مردم(مسلمین) گفته شود و آنها از حیث آشنا شدن به حقوق و احکام و ارزش های اخلاقی تحت آموزش قرار گیرند.

در بحث جامعیت، اولین مسئله توجه به نیازها و دومین مسئله توجه به ارتباط منطقی بین نیازها است. اگر بین نیازهای انسان، ارتباط منطقی برقرار نشود، کار به افراط و تفریط می کشد. انسانی که در تامین نیازهای او یک روال صحیح نباشد صرفا یا مادی مسلک می شود یا بدون توجه به ضرورت های زندگی، فقط متوجه ارزش های متعالی می شود. که قرآن این ارتباط منطقی را با توجه به جامعیتی که دارد برقرار کرده است.

2- نگرش دقیق به توحید و نبوت

در قرآن توجه ویژه ای نسبت به توحید و نبوت شده است تا جایی که خداوند را یگانه خدای جهان معرفی کرده، که تمامی زیبایی ها و کمالات در وی جمع می باشد و تصور کوچک ترین نقصی از وجود خداوند متعال را از بین برده، خدا را حی و عالم و خالق و... معرفی نموده که واحد است و فرزندی ندارد و بخشنده و مهربان است و لحظه ای غافل نمی شود، و اینکه کوچک ترین چیزی که از وی مخفی نیست و... و همچنین پیامبران را انسان های بزرگی که از نیکان بوده و دارای حسن خلق هستند و انسان های برگزیده ای بوده و اهل یقین می باشند و افرادی هدایت یافته و دارای دانشی عظیم می باشند، معرفی نموده که کوچک ترین اشتباهی نه تنها نمی کنند بلکه حتی تصور خطا نیز در ذهنشان به وجود نمی آید.

در حالی که در کتب عهدین می خوانیم که: خداوند به آدم اجازه داد که از تمام میوه های بهشتی استفاده کند به جز میوه درخت معرفت یعنی درخت خیر و شر، خداوند به آدم فرمود اگر روزی از این میوه بخوری، همانا روز خواهی مرد. سپس خداوند از آدم، حوا را آفرید و هر دو در بهشت لخت بودند زیرا نیک و بد را تشخیص نمی دادند. ناگهان ماری آمد و آنان را بر آن درخت ممنوعه راهنمایی کرده و به خوردن میوه آن تشویقشان کرد و چنین گفت شما با خوردن میوه درخت نمی میرید، بلکه چون خدا می داند اگر از این میوه بخورید چشمتان باز شده نیک و بد را تشخیص خواهید داد، این است که شما را از خوردن آن نهی نموده است!

چون آدم و حوا گفتار مار را باور کردند و از میوه درخت خوردند، چشمشان باز شد و فهمیدند که لخت هستند و با لنگی خودشان را پوشاندند، خداوند که در بهشت قدم می زد آنان را دید و آدم و حوا خود را از خدا مخفی نمودند!...

که با نگاهی گذرا به مطالب بالا استفاده می شود که خداوند متهم را به کذب بوده و نسبت مکر و حیله و دروغ و ترس داده شده است. اینطور که خداوند، درخت معرفت را با مکر و حیله و دروغ برای آدم ممنوع کرده و گفته که آن درخت مرگ است و سپس در ادامه داستان از ترس خدا سخن به میان آورده که خداوند از آدم ترسید که از درخت حیات استفاده کند و به زندگی جاویدان برسد! فلذا او را از بهشت بیرون راند. در حالی که در قرآن جسم بودن خدا نفی شده «در سوره انعام آیات 102 و 103 بیان می دارد که دیدگان از درک او عاجزند ولی او دیدگان را می بیند و اینکه پس از گناه حضرت آدم، بیان می دارد که در صورتی که از گناهان دوری کنی به بهشت باز خواهی گشت.

و همچنین طبق نقل بالا به خداوند نسبت جهل می دهد که از مخفیگاه آدم بی اطلاع بود در حالی که در قرآن در سوره حشر آیات 25 و 24 آمده که بر آشکارا و پنهان آگاه است و اوست بخشایشگر مهربان.

و اینکه شیطان را خیرخواه بشر معرفی کرده و می گوید شیطان به آدم نصیحت کرد و آدم را از تاریکی جهل و نادانی به نور دانش و معرفت راهنمایی نمود و تشخیص نیک و بد را به وی آموخت! در حالی که در قرآن شیطان دشمن انسان معرفی شده و همان موجودی است که باعث رانده شدن انسان از بهشت گردیده و قسم خورده که انسان ها را به گمراهی بکشاند.

در قرآن کریم در آیات متعددی پیامبران را افرادی معرفی نموده که به خیرها و خوبی ها دعوت می کنند و از بدی ها بر حذرشان داشته، جدایشان می سازند، اینکه پیامبران دارای خلق پسندیده می باشند و جزء برگزیدگان میان انسان ها می باشند و جزء هدایت یافته ها هستند، کسانی که به یقین رسیده و جزء کسانی هستند که به جهانیان برتری یافته اند و به راه راست مستقیم رسیده اند و دارای دانشی عظیم می باشند و نعمت یافته از طرف خداوند بوده اند کسانی که هر وقت آیات خدا بر ایشان خوانده می شد گریه کنان بر خاک مذلت و بندگی می افتادند. در حالی که بر عکس این ها در تورات و انجیل هست و آنها را در برخی موارد در مقامی پست تر از مقام انسان های معمولی نشان می دهند.

3- قرآن، تجلی اعجاز الهی

در میان کتب مقدس به جا مانده از انبیاء قرآن کریم به عنوان تنها کتابی است که جلوه های اعجاز در آن به خوبی بیان شده. این وجه که از قدیم الایام مورد بحث قرار گرفته، بر این پرسش استوار است که رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله)  فردی امی بوده، و چگونه می توانسته است در میان جزیره العرب که اصولا با دانش و فرهنگ بیگانه بودند، چنین کتابی از پیش خود بیاورد. وجوه مختلفی برای اعجاز قرآن گفته شده که می توان آنها را به دو بخش طبقه بندی نمود اعجاز لفظی قرآن و اعجاز محتوایی قرآن. اعجاز لفظی قرآن به دو گونه مطرح شده است: اعجاز بلاغی و اعجاز عددی.

بحث اعجاز بلاغی قرآن، یا بلاغت قرآنی، از گذشته های دور شناخته شده بوده و تقریبا بین همه مذاهب اسلامی مورد التفات و توافق بوده است. البته برخی، اعجاز بلاغی قرآن را از اموری، مانند نظم، اسلوب و شیوه بیانی قرآن جدا کرده و گفته اند: یکی از جهات اعجاز قرآن، اعجاز بلاغی آن است و جهت دیگر آن، نظم و اسلوب بیانی قرآن است. برخی دیگر نیز وجه اعجاز قرآن را مجموع مرکب از بلاغت و نظم و اسلوب آن دانسته اند. ولی در واقع اینها از باب تکثیر مثال است و همه موارد مرتبط با شیوه بیانی قرآن به اعجاز ابلاغی قرآن برمی گردد.

شیوه بیانی قرآن، شیوه ای است که هیچ بشری، حتی ساحت و بلند رسول اکرم(ص)، نمی تواند به این روش سخن بگوید.

وجه دیگر اعجاز لفظی قرآن، اعجاز عددی آن است. این وجه اخیرا مطرح شده و با به کارگیری کامپیوتر در این زمینه مورد توجه زیادی قرار گرفته است و با بیان این ارتباطات عددی خاص میان الفاظ و حروف قرآن سعی شده نشان داده شود که این روابط عددی نمی تواند در سخن بشری تحقق یابد.

اعجاز محتوایی قرآن

جهات مختلفی را برای اعجاز محتوایی قرآن ذکر کرده اند که ذیلا اشاره می شود:

- عدم وجود اختلاف در قرآن: آیه شریفه: افلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیرالله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا، (نساء/82) نیز ناظر به همین وجه اعجاز است.

- اخبار غیبی: در قرآن مطالبی نسبت به برخی افراد، یا بعضی از وقایع که در آینده یعنی زمان بعد از نزول آیات قرار بوده واقع شود، پیش بینی شده که به همان صورت به وقوع پیوسته است. از جمله آیات کریمه: الم غلبت الروم فی ادنی الارض و هم من بعد غلبهم سیغلبون (روم 1-3) می باشد.

- علوم و معارف قرآنی: در قرآن مطالبی آمده که لااقل در آن زمان هیچ بشری نمی توانسته به آنها دسترسی پیدا کند. البته هم اکنون نیز علوم و معارف بلندی در قرآن وجود دارد که هنوز برای بشر ناشناخته  مانده و بیشتر آنچه معلوم گشته از طریق خود پیامبر(ص) و امامان معصوم (ع) هدایت های مستمر آنان بوده است، به طوری که امروز بخش قابل توجهی از احادیث را روایات اعتقادی، مباحث عقلی، نکته های فلسفی و کلامی و موضوعات عرفانی تشکیل می دهد. به هر حال، حتی اگر کسی فرضا همه علوم و معارف قرآنی را هم اکنون شناخته شده و در دسترس بشر بداند، هرچند به یقین در گذشته نبوده است، این امر از ارزش اعجازی قرآن در این زمینه چیزی نمی کاهد. شایان توجه است که این اثبات اعجاز قرآن از طریق آورنده آن نیست، بلکه گفته می شود این علوم و معارف عمیق و بلند  آن قدر عظمت دارد که از افق اندیشه هر دانشمندی در آن روزگار بالاتر بوده است و به طور کلی اندیشه بشری نبوده و نشان وحی الهی بر تارک آن دیده می شود.

- عجز از ابطال معارف و علومی که در قرآن آمده است: پس از گذشت سالیان دراز و بعد از این همه پیشرفت های علمی بشر و تبادل دانش ها و فرهنگ ها هیچ کدام از مطالبی که در قرآن آمده، ابطال نشده است و همین حقانیت قرآن و آسمانی بودن آن را اثبات می کند.

تذکر این نکته مفید است که اگرچه شاید برخی از دانش های بشری همانند منطق و ریاضی که در یک مجموعه مدون گردآوری شده و از دوران کهن به ما ارث رسیده است، ابطال نشده باشد، ولی باید توجه نمود که اولا، این دانش ها در قالب بدیهیات اولی، یا فطری در اندیشه هر خردمندی مکنون بوده است و کسانی که به تدوین این مسایل پرداخته اید، در واقع گردآورنده بوده اند، و نه آورنده. ثانیا، به طور کلی کتاب هایی که بشر تالیف می کند، مربوط به یک دانش خاص و پیرامون موضوع ویژه ای می باشد، در حالی که یکی از مهم ترین ویژگی هایی که بر رخسار علوم و معارف قرآن می درخشد، گستردگی حوزه مباحث آن و اشاره به ده ها مطلب در یک سخن است.

اساسا این خود، یکی دیگر از وجوه اعجاز است که چنین دانش های گوناگونی را در خود جای داده است. کدام بشری می تواند علاوه بر دستیابی به علوم متفاوت و حوزه های کاملا بیگانه از هم با آن همه دقت نظر و استواری بیان و گستردگی موضوعات چنین دانش ها را به هم آمیزد و مسائل را چنان در کنار یکدیگر قرار دهد که در صدر و ذیل سخنان، میوه های متفاوتی از علوم گوناگون به دست آید، به گونه ای که نه مقصود، ضایع و نه پیوستگی زایل شود و نه خطایی صورت پذیرد  و این چنین قرن ها بدرخشد و از هرگونه ابطال پذیری مصون باشد؟

4- عدم تحریف قرآن

نکته دیگری که در کنار بحث جامعیت قرآن کریم بسیار حائز اهمیت است، عدم تحریف این کتاب آسمانی در مقایسه با سایر کتب آسمانی دیگر همانند، تورات و انجیل و... است. سلامت قرآن کریم و قطعی الصدور بودن آموزه های وحیانی و عدم تحریف آن موجبات اعجاز جاوید پیامبر ختمی مرتبت را فراهم ساخت و این نقشه راه هدایت انسان را تا روز قیامت برای همه انسان ها حجت شرعی قرار داد، و این مقوله، وجه تمایز عمده با سایر کتب آسمانی را آشکار ساخت.

1- نهج البلاغه، خطبه 198

2- مصباح یزدی، قرآن شناسی، ج 2، ص 290