آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۷۳۵۳
ایران زندگی
۵

گفت و گوی «ایران» با متخصصان جمعیت شناسی درباره وضعیت نفوس کشور و آینده آن

کاهش یا سالخوردگی جمعیت؟ مساله این است

مهسا قوی قلب

در روزهای اخیر، رسانه ها خبری منتشر کردند مبنی بر اینکه کاهش رشد جمعیت ایران به کمتر از یک درصد برای اولین بار در تاریخ کشور رسید. این در حالی است که به گفته مدیرکل دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری آمار، 14 درصد جمعیت خانوارهای کشور بدون فرزند و 33 درصد تنها دارای یک فرزند هستند. بر اساس آمارهای موجود، نرخ باروری و فرزندآوری، کاهش پیدا کرده و فضای سالخوردگی، به عنوان چالشی جدی، آینده ایران را تهدید می کند. به اعتقاد متخصصان چنانچه پای مشوق های لازم و مشارکت مردم به میدان باز نشود، در سال های آینده با ایرانی سالخورده مواجه خواهیم شد. جمعیت ایران، در سال 1300 حدود 10 میلیون نفر بود. در آن سال ها رشد جمعیت حدود نیم درصد در سال بود، اما به مرور زمان این رشد افزایش پیدا کرد و در سال های 55 و 65 (عمدتا در سال های بعد از انقلاب) رشد جمعیت به 3.2 درصد رسید که این رقم در جهان رشد زیادی بود و یکی از دلایل آن هم مهاجرت افغان ها و عراقی ها به کشور بود و در نهایت جمعیت را به حدود 50 میلیون نفر رساند. اما بتدریج با گذر زمان کشور ما با کاهش رشد جمعیت مواجه شد تا جایی که در حال حاضر مردم و مسئولان نگران سالمند شدن جمعیت کشور هستند.

محمد میرزایی، جمعیت شناس با بیان اینکه، بحث کاهش جمعیت مطرح نیست بلکه با سالخوردگی جمعیت که پیامد کاهش باروری است، مواجه هستیم، به «ایران» می گوید: در قرون و اعصار گذشته سطح باروری و همچنین به همان نسبت سطح مرگ و میر بالا بود. بعد از انقلاب صنعتی، میزان مرگ و میر پایین آمد، به طوری که در اروپا و کشورهای صنعتی رشد جمعیت حالت تصاعدی به خودش گرفت و دولت ها به این فکر افتادند که به سمت کاهش جمعیت و باروری پیش روند تا از رشد تصاعدی جمعیت خارج شوند. در سال 1930 میزان باروری تحت کنترل کامل درآمد. مساله ای که ما امروز با آن دست و پنجه نرم می کنیم، 80 سال پیش کشورهای پیشرفته با آن رو به رو بودند. آن چه مهم است، این است که روند جمعیتی مسبوق به سابقه است و تابع منحنی لجستیکی است و از یک تعادل به حالت تعادلی دیگر می رود.

 به گفته استاد دانشگاه تهران، در کشور ما در سال های دهه 1360 برای جلوگیری از رشد انفجاری جمعیت دولت تصمیم به کاهش موالید گرفت و بعد از انقلاب، سیستم جدید تنظیم خانواده را در برنامه های خود گنجاند، تا باروری را به حالت تعدیل درآورد. اما بحث بر سر این مساله است که حرکت به سمت سالمندی نباید نگران کننده باشد، سالخوردگی جمعیت، یک مفهوم آماری است، بدین معنا که چنانچه بیش از 15 درصد جمعیت بالای 65 سال داشته باشند، به آن کشور، سالخورده گفته می شود. نباید از روند رشد جمعیت امروز ترسید، زیرا همچنان جمعیت 63 درصدی در سنین فعال کشور، می توانند در تکاپو باشند. آن چه در این حوزه باید به آن توجه ویژه شود، این است که، قطعا باید جوانان دهه 60 را توانمند کرد و مساله ازدواج را برای آنها تسهیل نمود. ما هنوز در وضعیت  پنجره جمعیتی هستیم و کسانی که در معرض ازدواج هستند، آمار بالایی دارند. متولدین دهه 60 در سال 1430 به بالای 65 سال می رسند و جمعیت کشور به سالخوردگی می رسد. در این حال باید مراقب باشیم که در ورطه رشد منفی جمعیت نیفتیم. چنانچه زنان در طول دوران باروری به میزان 2.9 درصد فرزندآوری داشته باشند، سطح جانشینی ایجاد می شود و از رشد منفی جلوگیری خواهد شد.

پنجره جمعیتی را دریابیم

شهلا کاظمی پور نیز با اشاره به اینکه سیاست های کنترل موالید از سال 68 شروع شد و با کاهش مرگ و میر، میزان باروری نیز کم شد، به «ایران» می گوید: در دهه شصت تقریبا سالی دو میلیون تولد داشتیم. جمعیت کشور در سال 55 به 33 میلیون و 700 هزار نفر و در سال 65 نزدیک به 50 میلیون نفر رسید؛ یعنی در عرض 10 سال 17 میلیون نفر به جمعیت کشور اضافه شد، اما بعد از آن تعداد تولدها سیر کاهنده پیدا کرد و باروری روز به روز کمتر شدتا جایی که در سال 98 به کمترین میزان خود رسید. سال گذشته نزدیک به یک میلیون و 200 نفر تولد داشتیم که در مقایسه با گذشته رقم پایینی است.

این در حالی است که میزان رشد جمعیت در سال های 85-75 به میزان 1.61 درصد و 85-90 به میزان 1.29 درصد و 95-90 به 1.24 رسید. این امر به دنبال کاهش باروری و عدم تغییر در میزان مرگ و میر ایجاد شد و سبب شد که سیر رشد جمعیت به سمت کم شدن پیش برود. البته در 30 سال اخیر بر اساس آمارهای موجود تقریبا سالی یک میلیون نفر به جمعیت کشور ما اضافه شده، در سال 95 جمعیت کشور به 80 میلیون نفر رسید و از آن سال تا به امروز تقریبا سالی یک میلیون به جمعیت کشور ما اضافه شده است. تغییرات عمده ای را در سال 98 به لحاظ تعداد موالید پایین داشتیم و رقم رشد از سالی یک میلیون نفر در حال حاضر به 800 هزار نفر تولد رسیده است.  به گفته این جمعیت شناس، با توجه به اینکه امکانات بهداشتی، میزان مرگ و میر را هم کاهش داده است، پیش بینی می شود، در سال 1430 رشد جمعیت به صفر رسیده و حتی منفی شود و آنجاست که باید احساس خطر کنیم. نکته ای که به لحاظ تحولات به وجود آمده در ساختار سنی جمعیت ایجاد شده، این است که در دهه 60، میزان 46 درصد جمعیت زیر 15 سال بود و این رقم در حال حاضر به 23 درصد کاهش یافته است. در آن مقطع فقط 50 درصد جمعیت فعال داشتیم اما در سال 95 این رقم به 71 درصد رسید و به اصلاح پنجره جمعیتی ایجاد شد. به سنین 15 تا 64 سال که جمعیت فعال در هر کشوری هستند، پنجره جمعیتی گفته می شود. یعنی بیش از دو سوم جمعیت کشور فعال باشد. همه کشورها این مسیر را طی کرده اند. کشورهای اروپایی، امریکا، کانادا، ژاپن، سنگاپور و برخی کشورهای دیگر از این مرحله عبور کردند. این مرحله، مرحله ای است که بهره دهی بالای اقتصادی و اشتغال تام در پنجره جمعیتی به فرصت طلایی جمعیتی می رسد، کشوری مثل چین از پنجره جمعیتی بالاترین بهره را برده و در دهه اخیر به رشد بالای اقتصادی رسیده است. کاظمی پور در ادامه اضافه می کند: استفاده از سنین فعال در هر کشور معمولا 35 سال طول می کشد و تاکنون حدود 13 سال را از دست داده ایم، این در حالی است که در میان کشورها بالاترین سهم را به لحاظ آمار جمعیتی داشته ایم، اما متاسفانه به اشتغال و بهره دهی بالا نرسیده ایم. باید توجه داشته باشیم، جمعیتی که در سن فعالیت هستند، ثابت نمی ماند و جمعیتی هستند که سالخورده می شوند و ما تنها 22 سال فرصت داریم تا بتوانیم از جمعیت فعال کشور استفاده کنیم. در خوشبینانه ترین حالت، می توان روی 30 سال حساب کرد. بعد از آن مشکلات، به دلیل سالخوردگی جمعیت روز افزون می شود و مانند کشور ژاپن 25 درصد جمعیت کشور ما سالخورده می شود. لازم است که سیاست های بهره مندی از اشتغال در برنامه کار دولت قرار گیرد تا در سال های آینده که با سالمندی کشور مواجه می شویم، دچار مشکلات عمده نگردیم.

برش
کاهش رشد جمعیت ایران به کمتر از یک درصد : برای اولین بار در تاریخ کشور

مدیرکل دفتر سلامت جمعیت، خانواده و مدارس وزارت بهداشت نسبت به کاهش شاخص رشد جمعیت کشور به کمتر از یک درصد هشدار داد و گفت: ایران از سال 1395 پای در سنین میانسالی گذاشته است و برآورد می شود که تا سال 1430 کشورمان میانسال و پیر شود.

دکتر حامد برکاتی در ارتباط ویدئوکنفرانسی با خبرنگاران گفت: طبق آخرین آمارها نیز در سال 1398 رشد جمعیت کشور متاسفانه برای اولین بار در تاریخ ایران به کمتر از یک درصد رسیده است. ایران از سال 1395 پای در سنین میانسالی گذاشته است و برآورد می شود که تا سال 1430 کشورمان میانسال و پیر شود.  برکاتی گفت: این موضوع به معنای آن است که جمعیت جوان و مولد که زیربناهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی را برای کشور پاس خواهد داشت و علم و تولید کشور را در اختیار خواهد داشت، حتما از حدود 20 سال آینده به چالش کشیده خواهد شد و نسبت جمعیتی مان دارد به هم می خورد.

وی در خصوص آمار ازدواج در میان جوانان گفت: به طور تقریبی هر ساله 6 درصد آمار ازدواج کاهش یافته است. در سال 1392 حدود 13 میلیون جوان در انتظار ازدواج داشتیم که این رقم اکنون به 10 میلیون رسیده است. این روند کاهشی طبیعتا کاهش تمایل به فرزندآوری را هم به دنبال خواهد داشت.