آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۴۶۵۳
جلد دوم
۷

نگاهی به معضل بی پایان و بی پاسخ آتش سوزی در بناها و بافت های تاریخی کشور

ایمنی در برابر حریق حلقه مفقوده حفاظت

نیلوفر رسولی

روز شنبه روز آتش سوزی میراث فرهنگی بود. صبح این روز، خبر آتش سوزی مقبره «استر و مردخای» استان همدان با شایعات و جهت گیری های متناقضی منتشر شد و عصر شنبه، خبر آتش سوزی معبد هندوها در بندرعباس به سرخط خبرها رسید. انتشار خبر آتش سوزی در این مقبره که یکی از اماکن مقدس یهودیان عنوان می شود، بهانه ای شد تا «ایلان کار استکاتس»، نماینده ویژه دولت امریکا در اداره سیاست های ایران ستیزانه واکنش تندی نشان دهد. در این واکنش به بیانیه 3 ماه پیش دانشجویان بسیجی نیز اشاره شده بود. طیب فریادرس، رییس بسیج دانشجویی استان همدان در واکنش به شائبه ارتباط آتش سوزی در این مقبره تاریخی با بیانیه سال گذشته بسیج مبنی بر تبدیل این مکان به کنسولگری فلسطین به ایرنا پلاس گفته بود که این موضوع به بیانیه بسیج ارتباطی ندارد و تاکید کرده بود که این بیانیه همزمان با تهدید ترامپ علیه اماکن فرهنگی کشور صادر شده بود. گفتنی ست که پیش از این در واکنش به حفاری های تاریخی رژیم صهیونیستی در محدوده حرم شریف در بیت المقدس در برابر مقبره استرومردخای گروهی از دانشجویان تجمع کرده و طی بیانیه ای اعلام کرده بودند که در صورت وارد شدن هر گونه آسیب از سوی صهیونیسم به مسجدالاقصی این تشکل اقدام متقابل خواهد زد. به رغم این پیشینه تاریخی همراه با تکذیب مسوول بسیج دانشجویی همدان، علی مالمیر، مدیرکل میراث فرهنگی استان همدان نیز شایعات مبنی بر عمدی بودن این آتش سوزی را رد کرده و به ایرنا گفته بود:«نیروی انتظامی همدان طی دو روز گذشته پیگیر این قضیه بوده اما نتیجه ای حاصل نشده و تاکنون فردی در رابطه با آتش سوزی دستگیر نشده است.» به گفته مالمیر این مقبره خسارتی از این آتش سوزی بر نداشت و آسیب های وارد بر آن تنها متوجه ساختمان جنبی مقبره بود. متعاقب این آتش سوزی، رییس انجمن کلیمیان تهران نیز پس از بازدید از بخش های مختلف زیارتگاه استرومردخای تاکید کرد برخلاف شایعات، هیچ مشکل و خسارتی برای این آرامگاه به وجود نیامده است. با این حال انتشار خبر آتش سوزی در معبد هندوهای بندرعباس پیرو این خبر شعله شایعات را داغ تر کرد. پس از فروکش کردن شایعات رضا برومند، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان هرمزگان با اشاره به اینکه معبد هندوها آسیبی ندیده است، علت این آتش سوزی را اتصال برق در سازه های نمایشگاهی مجاور این معبد خواند و تاکید کرد که مسوولیت اصلی جبران خسارت غرفه داران معبد هندوها با بهره بردار است. آتش سوزی روز شنبه 20 غرفه چوبی و سرمایه صنعتگران را سوزاند اما به گفته مدیرکل میراث فرهنگی هرمزگان این مرکز در اختیار بهره بردار قرار گرفته بود و قصور اصلی متوجه این فرد است با این حال یکی از صنعتگران این بازارچه در گفت وگو با «صبح ساحل» اشاره کرده بود که بهره برداران این بازارچه بارها با سازمان میراث فرهنگی استان مکاتبه داشتند و چه در مکاتبات و چه در جلسات حضوری به مسائلی مثل اتصال سیم های برق اشاره کرده بودند اما وعده های میراث فرهنگی در قبال این مساله صورت عملی به خود ندید و حالا خسارت هر کدام از این غرفه ها 300 تا 400 میلیون تومان برآورد شده است. با اینکه این آتش سوزی در شرح جزییات اخبار عملا ارتباطی با معبد هندوها نداشت، انتشار دو خبر آتش سوزی یکی در مقبره یهودی ها و یکی در معبد هندوها، موج شایعات را به راه انداخت و با گذشت یک روز، خبر دیگری از وقوع آتش سوزی در قبرستان مسیحی های اسلامشهر منتشر شد. مسعود مرسل پور، فرماندار اسلامشهر عصر یکشنبه این هفته در گفت وگو با مهر، آتش سوزی در این قبرستان را تایید و علت آن را سوزاندن علف های هرز توسط نگهبان این قبرستان عنوان و تاکید کرد که این کارگر بخت برگشته که وظیفه جمع آوری علف های هرز را به عهده داشت به جای چیدن آنها اقدام به آتش زدن کرده است. گرچه شایعات بسیاری در فضای مجازی اصرار به ارتباط داشتن این 3 ماجرا با یکدیگر داشتند اما تاکنون خبری از در کار بودن عامل انسانی در این 3 آتش سوزی گزارش نشده است. نکته مغفول در این گزارش ها، این است که در نبود عامل انسانی نیز آتش گرفتن محوطه ها و میراث فرهنگی کشور هنوز نکته ای است که از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کشور جدی گرفته نشده است و آتش های عمدی و غیرعمدی در کمین بناهای تاریخی کشور قرار دارند.

آتش های عمدی

بیمارستان تاریخی مسیح، دومین بیمارستان تاریخی ایران در آخرین روزهای سال 1398 سوخت. امید قادری، مدیرکل میراث فرهنگی استان کرمانشاه در همان ساعات اولیه از احتمال عمدی بودن این آتش سوزی خبر داد و گفت که چهارشنبه سوزی فرصتی مناسب را برای عده ای از افراد فراهم کرده است تا این بنای تاریخی را آتش بزنند. او اشاره کرده بود که این بنا طی سالیان گذشته با پیگیری مالک و به منظور تغییر کاربری بنا به رای دیوان عدالت از فهرست آثار ملی خارج شده بود اما میراث فرهنگی استان با رایزنی های بسیار با وزارت بهداشت سعی کرده بودند، مانع تغییر کاربری این بنا شوند. اشاره های کور مدیر میراث کرمانشاه به وضوح متوجه مالک این بنا بود اما بیمارستان نخستین اثر تاریخی و فرهنگی کشور نیست که عامدانه به آتش کشیده می شود. عدم رفع منازعات حقوقی میان اداره های میراث فرهنگی استان ها و مالکان در پاره هایی از ایام به تخریب ناگهانی ملک تاریخی توسط مالک منجر شده است. یکی از بارزترین نمونه های این نوع راه حل ها همین سوختن بیمارستان مسیح بود که با 200 سال قدمت به بلای جان مالک و میراث فرهنگی تبدیل شده بود.

آتش های مکرر

«هر سال شاهد آتش سوزی هستیم.» این جمله اظهارنظر علی مالمیر، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان همدان در واکنش به آتش سوزی هگمتانه در خرداد سال 98 است. 25 خرداد سال گذشته، محوطه باستانی هگمتانه همدان در آتش سوخت اما واکنش مدیرکل میراث فرهنگی به این مساله چنین بود که به علت رشد علف های هرز، هر سال حدود 40 هکتار مساحت این محوطه می سوزد. به زعم این مدیر چون معماری هگمتانه در عمق 3-4 متری زمین قرار دارد، آتش سوزی محوطه آسیبی به بناهای معماری و کلیسای محوطه وارد نمی کند و از این رو آتش سوزی سالانه در این محوطه تاریخی جای نگرانی ندارد. همانند محوطه تاریخی هگمتانه، زیارتگاه خالد نبی در شرق شهرستان گنبد کاووس نیز به همین روال هر سال با آتش سوزی مواجه می شود. قدمت این محوطه به دروان پارینه سنگی نسبت داده می شود و این قبرستان یکی از متفاوت ترین گورستان های تاریخی ایران با 600 سنگ مزار استوانه ای شکل است، این محوطه ارزشمند تاریخی هر سال به دلیل عدم رسیدگی چند روزی با عنوان های «آتش به جان محوطه تاریخی» به سر خط خبرها می آید و محو می شود و تکرار این روال منجر به محافظت بیشتر و جدی تر از این محوطه نمی شود. آتش سوزی چهارم شهریور سال گذشته نیز به گفته محمدصادق بشکوفه، رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری کلاله به ایرنا به دلیل خشک بودن علفزارها، دمای بالای هوا و وزش های بادهای گرم کوهستانی بود. علف های خشک و ناتوانی میراث فرهنگی از مقابله با آنها تاکنون محوطه های تاریخی دیگری را نیز به آتش کشانده است. سال گذشته محوطه تاریخی فلک الافلاک سوخت و به گفته سیدامین قاسمی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان، علت این حادثه رها شدن ته سیگار یکی از گردشگران در علف های هرز بود. قاسمی در گفت وگویش با ایسنا تاکید کرده بود که نیروی کافی برای پایش وجب به وجب این محوطه تاریخی را ندارد و البته آتش گرفتن علف های هرز نیز موضوع چندان غریبی نیست. کمتر از دو ماه پس از اعلام این آتش سوزی، محوطه فلک الافلاک بار دیگر طعمه حریق شد و این بار شعله ها تا پای قلعه نیز رسیدند. با این حال، قاسمی در گفت وگوی دیگری با ایسنا، بار دیگر ابراز خشنودی کرد که به بنای اصلی آسیبی وارد نشده و وقوع آتش سوزی در علف های خشک پدیده ای طبیعی است. علف های خشک و سوختن آنها چه در آتش سوزی های عمدی و چه غیرعمدی از نظر مدیران میراث فرهنگی بازیگر نقش اول و همزمان متهم ردیف اول هستند. این پرونده نیز مانند سایر پرونده ها با متهم شناختن علف های هرز پایان یافت و مسوولان میراث فرهنگی هرگز به این سوال پاسخ نداند که چرا توان مقابله با این علف های هرز مقصر را ندارند. 

آتش های برقی

26 تیر ماه که میدان تاریخی حسن آباد تهران در آتش سوخت و دو گنبد از 8 گنبد میدان تاریخی به همراه درها، پنجره های چوبی و اسناد تاریخی سوختند به نظر رسید که بالاخره پس از آتش سوزی عظیم بازار تبریز، این بار رسیدگی به شبکه های معیوب برق و سیم کاری در بناهای تاریخی به نتیجه خواهد رسید. سوختن میدان حسن آباد تهران واکنش رییس جمهور را نیز برانگیخت و او از مدیران شهری درخواست کرد تا نسبت به بازسازی میدان حسن آباد و ایمن سازی فضاهای تاریخی اقدام کند. محسن شیخ الاسلامی، معاونت میراث فرهنگی ادراه کل میراث فرهنگی استان تهران، سوختن این اثر تاریخی را بیشتر ناشی از حضور سیم های برقی در نماهای جداره اطراف میدان دانست. حجت نظری، عضو شورای شهر تهران نیز پس از تخریب40 درصد از این بنای تاریخی گفته بود که کانون حریق در میدان تاریخی حسن آباد، انبار ابزار و یراق بود. به زعم او ابزارفروشی کاربری مناسبی برای قرارگیری در یک اثر ثبت ملی نبود و چنین کاربری های بی ارتباط با یک مرکز فرهنگی و تاریخی این اماکن را مستعد آتش سوزی می کند. پیش از حسن آباد، آتش سوزی بازار بزرگ تبریز با خسارت فراوان یکی دیگر از قربانیان اتصال برق بود. خسارت این آتش سوزی به گفته محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی کشور حدود 20 میلیارد تومان برآورده شده بود و در این حریق 270 هزار مترمربع از فضای بازار تاریخی تبریز و 2 هزار و 500 مترمربع زیربنا سرای دچار حریق شده بودند. سوختن بازار تبریز و میدان حسن آباد، بزرگ ترین آتش سوزی های اماکن تاریخی در سال گذشته بودند با این حال و به رغم تمام خسارت هایی که این دو آتش سوزی بر جای گذاشتند، آیا وزارت میراث فرهنگی برنامه یا تغییری در سیاست های خود جهت جلوگیری از تکرار چنین حادثه هایی اندیشیده است؟

نوشدارو بعد از مرگ سهراب

به رغم آتش های متعددی که بلای جان میراث فرهنگی کشور شده اند، کمتر از یک سال از برگزاری نخستین نشست تخصصی تاثیر آتش سوزی بر بناهای تاریخی می گذرد. در این نشست علیرضا انیسی، عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی گفته بود که «آتش سوزی آثار تاریخی به بحران تبدیل شده است.» حالا حدود یک سال از آتش سوزی بازار تبریز و کمتر از یک هفته از آتش سوزی های مکرر در اطراف اماکن مقدس ادیان دیگر می گذرد و به رغم اینکه این 3 آتش سوزی پی درپی در اطراف اماکن مقدس ادیان دیگر می تواند به خودی خود زمینه را برای انتشار حواشی و شایعات آماده کند، سیدهادی احمدی، مدیرکل دفتر حفظ و احیای بناها، بافت ها و محوطه های تاریخی در گفت وگو با «اعتماد» پرداختن به این مسائل را خود باعث بروز شایعات می داند و می گوید که آتش سوزی مثل سیل و زلزله پدیده ای طبیعی است و نیازی به این سیل اخبار ندارد. او تاکید می کند که اگر این 3 آتش سوزی عمدی بودند، مراجع ذی صلاح این مساله را مطرح می کردند اما وقتی عمدی در کار نبوده است، پرداختن به آنها ضرورتی ندارد. احمدی در پاسخ به این سوال که از سال گذشته تاکنون اقدامات این معاونت برای پیشگیری و مدیریت آتش سوزی در بناهای تاریخی چه بوده است، تاکید می کند که در یک سال گذشته با سازمان آتش نشاسی تهران در حال نوشتن دستورالعمل مشترک هستند. به زعم این مدیر، برخی از بناهای میراث فرهنگی که حائز ارزش بالا هستند، پروتکل های مقابله با آتش سوزی دارند و به ین شکل نیست که تاکنون هیچ پروتکلی برای جلوگیری از آتش سوزی این بناها وجود نداشته باشد. با این حال به نظر می رسد که پس از وقوع این آتش سوزی ها و به گفته احمدی، وزارت میراث فرهنگی در بهترین حالت تفاهم نامه ای را برای چگونگی اطفای حریق در بناها و محوطه های تاریخی و فرهنگی به تصویب خواهد رساند. در این پروتکل مشخص خواهد شد که برای اطفای حریق بناهای تاریخی باید از چه مواد و چه راهکارهایی استفاده شود. آتش سوزی در بناهای تاریخی صرفا مربوط به کشور ما نیست. سال گذشته دیدیم که چگونه کلیسای نتردام پاریس طعمه حریق شد با این حال برخی از آتش سوزی های در اماکن تاریخی کشور ما با راه حل هایی ساده قابل پیشگیری هستند. زدودن علف های هرز منطقه و تعمیر برق کشی یک ساختمان چندان امر پرهزینه و دشواری نخواهد بود، علاوه بر آن تاکید دوباره به پاسداشت حرمت اماکن مذهبی سایر ادیان از سوی میراث فرهنگی نیز از این امر حتی ساده تر و کم هزینه تر خواهد بود. با این حال تاکنون شاهد اجرای هیچ کدام از این دو اقدام نبوده ایم.