آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۴۶۵۳
هنر و ادبیات
۸
کتابخانه

نگاهی به رمان اروسیا

فرصتی برای غمگین بودن نداریم

سعید کاویان پور

طنز نوعی آینه است که نظاره گران عموما چهره هرکس به جز خودشان را در آن می بینند. 

برای اینکه آینه مورد مثال سوفیت به همان نحوی که گفته عمل کند باید با زاویه نسبت به بیننده قرار بگیرد. به یک طرف متمایل باشد تا مخاطب عوض چهره خودش دیگران را در آینه ببیند؛ به عبارت دیگر طنز شبیه یک آینه است که سوژه اش را از یک زاویه جذاب به مخاطب نشان می دهد. جوری که در عین دیدن نقطه ضعف هایش به او برنخورد، بخندد و مسکن دردهایش باشد. تمثیل آینه به نکته دیگری هم اشاره دارد؛ طنز حاصل نحوی نگریستن به موضوع است، مثل زاویه دیدی که محتوا را عوض می کند. آنچه در منظر این آینه قرار می گیرد بی شک کسر و کمبودی دارد و طبعا زننده است ولی از زاویه ای به تصویر کشیده می شود که برای بیننده خوشایند باشد.

اروسیا با همین ترفند مصایب روزگارش را به نمایش می گذارد. دست مایه رمان (اعتیاد) نه تنها کلیشه ای که ناراحت کننده است. مکان، شخصیت ها و ماجراهای داستان همگی حاکی از آسیب های اجتماعی و پیامدهای ناگوار بلای خانمانسوزند. با این وجود مخاطب به هیچ وجه آزرده نمی شود. چون از دید یک طنزنویس به موضوع نگاه می کند. اتمسفر داستان، پیش آمدها و سرگذشت آدم هایش واقعا تلخ و دردناکند ولی به محضی که از فیلتر ذهن راوی می گذرند، قابل تحمل و چه بسا خنده دار می شوند. حساب ظاهرسازی نیست، این شخصیت واقعا خوش بین است. همیشه نیمه پر لیوان را می بیند و با سهل انگاری از کمبودها چشم پوشی می کند. جهان بینی و نحوه نگرش او کارکردی شبیه آینه دارد؛ متمایل به موارد جالب توجه است و با این رویکرد بیشتر نکات مثبت مسائل را بازتاب می دهد. لطف آن راوی در این است که خواننده از چشم آدمی به دنیا نگاه می کند که معتقد است: «زندگی مثل یه شوخی کوتاهه. فرصتی برای غمگین بودن نداریم.»

این راوی یک جور مصلح اجتماعی کمیک است، دوست دارد الکی هم شده همه در صلح و صفا زندگی کنند. شوخ و شنگ ساخته شده تا با شیرین کاری از تلخی مصائب ویران شهرشان بکاهد. از کار و زندگی گرفته تا رفقا و سوالات فلسفی اش همه در خدمت جذابیت متن و ابزار طنزند؛ رحیم در یک موسسه همسریابی کار می کند. روش درمانی اش بر این مبناست که به جای بحث برای حل مشکل مراجعین، صورت مساله را پاک می کند. راهنمای زندگی اش مرام پایین شهری است که می گوید تا ته خط برو! عاشق زنانی است که چهره شان با هیچ حسی تغییر نمی کند؛ صورت، ساحل آرام، دل دریای خروشان. روزی دوبار عاشق می شود و این برایش عجیب نیست. چون هرچه باشد شغلش یک جور خرید و فروش عاطفه است. با ده سال تجربه در کار پیوند دل ها به این نتیجه رسیده: «اینجا نمی شه همه چی را صاف گفت و بدون کنایه جواب گرفت. نه ما همیشه نه نیست، آره هم هست. اگر کسی بهت گفت نه و گونه هاش سرخ شده، ده تا معنی می تونه داشته باشه. اگر نه قاطع گفت و خیلی هم جدی بود، نزدیک ترین معنی بهش اینه که باید بیشتر اصرار کنی.» رحیم از معدود جوانان سالم و سربه راه محل است، اغلب رفقاش معتادند. ولی عوض خودنمایی یا نقل اشتباهات و  قصه های کلیشه ای این قبیل افراد به ماجراهای عاشقانه و ویژگی های منحصر به فردشان اشاره می کند: جمال کوتوله و قناس است. به رغم جثه ضعیفش دندان هایی مثل اسب دارد و کسی جرات نمی کند حین دعوا نزدیکش بشود. چهل سال سابقه مفید نشئگی داشته، به جمال هشت مواد معروف است. خودش یک آزمایشگاه سیار بوده و با این احوال اوردوز کرده. در عمل به همه نشان داده همین یک کار را هم بلد نیست. رفیق دوم (اسد) در جوانی پای ثابت تجمع های سیاسی بوده، برخلاف پیش بینی دستگیر نشده و از همین بابت احساس بی ارزشی می کند. کم کم به مواد روی می آورد و از آن به بعد مریخی صدایش می کنند. چون آنقدر در فضاست که به یاد نمی آورد چند دقیقه قبل چه کاری انجام داده. در مجلس ترحیم جمال رو به جنازه مرحوم می گوید: «برای اینکه روحش تو آرامش باشه، بهتره یک راهی پیدا کنیم که پست مدرن ها زیاد تو آلمان قدرت نگیرند. من همیشه از پست مدرن ها بدم می آد.»

این جمله یک جور طنز فرمی است، بارها توسط شخصیت های دیگر داستان هم بازگو می شود و طنز آن به هجو میل می کند. تعابیری نظیر همسر یواشکی، اسمی که رفقا برای گروه شان انتخاب کرده اند (1+2) و راهکار راضی کردن نگار به ازدواج (چانه زنی از بالا و فشار از پایین) حکایت هجو گره های کور سیاستگذاری هاست. ابزاری که عموما طنزنویس ها به کار می گیرند؛ با ارجاع به وقایع مهم، تقلید از رمان های معروف یا روایات انجیلی به دید انتقادی مشکل امروز را در قالب قدیمش بازنمایی می کنند. با تمرکز روی تناقض های وضع موجود (تفاوت میان آنچه هست و باید باشد) ایراد کار را نشان می دمند. یکی از کاربردهای طنز همین است که چیزی را پیش روی ما بگذارد و بگوید نگاه کن! این آنچه به نظر می آید نیست. 

تعقیب و گریزهای رمان اروسیا، سردسته آدم های خطرناکش (مرسل) و کسب و کار پدر نگار از همین نمونه اند؛ آخر سر معلوم می شود هیچ کدام آنچه نشان می داده اند نیستند. نمونه دیگرش تکیه کلام راوی است، معنایش در انتهای رمان آنی نیست که ابتدا می گفته: «فقط مرگه که درمان نداره.» طنز اروسیا صرفا گفتاری نیست؛ محدود به لحن راوی یا آنچه درباره خودش و دیگران می گوید. شاید دیگر شخصیت ها براساس خصایل شان شکل بگیرند ولی قهرمان داستان با اعمالش ساخته می شود. طنز در رفتار و بیشتر از نگرش رحیم به جهان سرچشمه می گیرد. سوای راوی بعضی از لوکیشن های داستان هم وسیله ابزار طنزند؛ بن بست کوچه باریک ارس، ماشین هایی که کیپ هم پارک می شوند و برای جابه جایی هرکدام باید بقیه ماشین ها از کوچه بیرون بروند. خانه مضحک مریخی و بسیاری از عناصر داستان با هدف دستیابی به حداکثر طنز باهم مرتبط شده اند. سابقه سیاسی رفقا (رحیم و اسد و جمال) به جذابیت این کاراکترها افزوده ولی جا داشت به دیگر شکست های زندگی شان اشاره شود تا سرانجام شان دور از باور نباشد. برهمین اساس اگر پایان قصه منطقی تر بود و حلقه های پیرنگ داستان بهتر چفت و بست می شد در بستر باورپذیر واقعیتی جدی تر، طنز رمان بیشتر جلوه می کرد. اروسیا هم مثل هر رمان طنزی یک قربانی دارد. شخصیت سهل انگاری که به خاطر سادگی مدام از واقعیت ضربه می خورد. رحیم از این قاعده مستثنی نیست در عین حال یک نقطه قوت دارد که بیشتر جذابش می کند؛ خیرخواهی، همدلی و دید مثبت او برای خواننده تجربه می شود. خاطره ای که از جهان داستان به جا می گذارد بسی دلپذیرتر از واقعیت اطراف ماست. بعد پریدن نشئگی اش به خود می آییم ما را معتاد کرده به خوش بینی. توصیه هایش از یادمان نمی رود.

«آنهایی که زندگی را دو دستی می چسبند زودتر از بقیه می میرند. شجاعت عمر را زیاد می کند. بعضی وقت ها نه راه پس هست نه راه پیش. اون وقت باید بگذاری هر اتفاقی که قراره بیفته.» آخر قصه و در پایان همه حرف هایش خوش داریم باور کنیم: همه چیز درست می شود، اگر ما آدم ها همدیگر را دوست داشته باشیم.