آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۴۶۵۳
هنر و ادبیات
۹
ادبیات مقاومت

نگاهی کوتاه به شعر مقاومت

ده ها سال سخن گفتن از فلسطین

اسماعیل امینی

شعرهایی که از ماجرای فلسطین، مقاومت و اشغالگری سخن می گویند، مانند اصل واقعه اشغال فلسطین و تبعات آن، زمینه ساز شناخت جریان های مختلف فکری و محک زدن داعیه های رنگارنگ بوده اند. از این رو چندان بیراه نیست اگر بگوییم تحلیل نشانه شناختی این شعرها، روشی است برای شناخت چندین دهه تحولات تاریخی مرتبط با فلسطین ، ارزیابی رفتار دولت ها و جریانات سیاسی و فکری، در گذر زمان.

نخست شعرهایی است که «فلسطین» را قضیه ای عربی می بیند و ستایشگر رهبران عرب در جبهه مقاومت است هم آنانی که می کوشیدند دفاع از حق مردم فلسطین را محور وحدت عربی کنند و اسراییل را «کیان العدو» یعنی دولت دشمن می نامیدند.

دشمن مشترک قرار بود انگیزه همکاری دولت های عربی بشود پس در سروده های شاعران نیز نمادها و نشانه های تاریخی، اساطیری و جغرافیایی عربی کلمات کلیدی بود و ستایش رهبران قهرمان عرب و البته سرزنش رهبران سست عهد و منفعل.

بعدها در جریان جنگ سرد، تقابل عرب- دشمن، تبدیل شد به تقابل خلق های زحمتکش فلسطین با دولت دست نشانده امپریالیسم، یعنی اشغالگران اسراییلی.

شعرهای این جماعت، یعنی چپگرایان مارکسیست، نمادهای عربی را به نفع نمادهای جبهه جهانی چپ، کنار گذاشت. جنگ فلسطین- اسراییل، از منظر آنان بخشی از جنگ خلق های انقلابی، علیه امپریالیسم جهانی بود، با تمام نمادها و نشانه های جذاب و جوان پسند آن دوران از جمله عملیات چریکی در اقصی نقاط عالم و شگفت کاری های الهام بخش از قهرمانان متهور و محبوب آن روزگار.

در آن دوران سروده های شاعران جریان روشنفکری ایران نیز که زیر سایه اندیشه های چپ بودند، از فلسطین  و آرمان رهایی خلق فلسطین سخن می گفتند، حتی شاعران جریانات راست و ملی گرا نیز از منظر عدالت انسانی و حقوق بشر، گاه اشاراتی به جنایات صهیونیست ها و مظلومیت فلسطینیان داشتند.

از شگفتی های روزگار این است که سالیانی است در سروده های جریانات روشنفکری ایران، هیچ نشانه ای و اشارتی به ماجرای فلسطین دیده نمی شود، حتی در قبال فجایع انسانی حاصل از رفتار اشغالگران که واکنش اغلب محافل رسانه ای و روشنفکری جهان را برمی انگیزد، روشنفکران ایران غالبا هیچ واکنشی ندارند؛ زیرا سخن گفتن از فلسطین را بازی در زمین جمهوری اسلامی می انگارند.

یک دیدگاه دیگر درباره قضیه فلسطین که در سروده های شاعران نیز بازتاب وسیع داشته، تفسیر ماجرای فلسطین از منظر «اشغال قبله اول مسلمین» است. 

از این منظر، نشانه هایی چون «آزادی قدس شریف»- «نماز جماعت در مسجدالاقصی» - «خیبر گشایی» - «رهبری مسلمین علیه صهیونیسم» در سروده های شاعران وارد می شود. این نوع نشانه ها، هنگامی که برانگیزاننده نیروی ایمان و آرمان اهل دیانت برای دفاع از مظلومیت مردم فلسطین و مقابله با خشونت و اشغالگری اسراییل است، طبعا با اقبال اهل سخن مواجه می شوند.

اما آن هنگام که شائبه فرافکنی و مطامع مرسوم در دنیای سیاست پیش می آید، اهل سخن نیز ناگزیرند به گاه سخن گفتن از آرمان فلسطین و دفاع از پایداری در برابر ستمگران نژادپرست صهیونیست، نگران  بازی ها و بازیچه های دنیای بی بنیان سیاست باشند.