آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۵۶۶۶
دانش
۱۵

پیش بینی علمی منجمان برای رویت پذیری هلال ماه شوال 1441 در شامگاه شنبه 29 رمضان امسال برای ایران و جهان چیست؟

شکار هلال به زبان ساده

پیش از آغاز ماه مبارک در همین صفحه نوشتم که هلال رمضان امسال تکلیفش قطعی و روشن است؛ هلال در شامگاه 29 شعبان تقریبا شانسی برای رویت پذیری ندارد، قاعدتا ماه شعبان 30 روزه خواهد شد و با خیال راحت به استقبال ماه مبارک رمضان از روز شنبه ششم اردیبهشت خواهیم رفت. دیدید که در عمل هم حساب و کتاب نجومی ما درست از آب درآمد. اما حالا برای پیش بینی وضع رویت پذیری هلال ماه شوال و تشخیص روز عید سعید فطر کار دشوارتری را پیش رو داریم. این بار محاسبات حاکی از آن است که با هلالی جذاب روبه رو هستیم که به خاطر ارتفاع کم تا افق به هنگام غروب خورشید روز شنبه و همچنین با جدایی زاویه ای نسبتا اندکی که در آسمان با خورشید دارد، توانایی رصدگران هلال ماه در کار با تلسکوپ و رویت این هلال با چشم غیرمسلح را به چالش می کشد و رویتش مهارت بالایی می طلبد. این یعنی برای پیش بینی رویت پذیری هلال شوال براساس محاسبات نجومی اگر و اماهای بیشتری خواهیم داشت. هر چند با تکیه بر تجارب قبلی معتقدم رصدگران هلال ماه آن را شامگاه شنبه با تلسکوپ شکار خواهند کرد. به این ترتیب احتمالا ماه مبارک در بیست و نهمین روز به پایان می رسد و با احتمال بالایی یکشنبه چهارم خرداد روز عید سعید فطر اعلام خواهد شد؛ چنان که پیش بینی مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک نیز در تقویم رسمی امسال همین بوده است. اما ببینیم چرا می گوییم دیدن این هلال دشوار و البته جذاب است.

برای این که بتوانیم هلال ماه را در شامگاه بیست ونهیمن روز ماه مبارک رویت کنیم، بایستی کره ماه دست کم بیشتر از 11 ساعت و 40 دقیقه از لحظه واقع شدنش در میان خورشید و زمین گذشته باشد. منجمان به این لحظه «ماه نو» (New Moon) می گویند. شرط دیگر این است که بیش از حدود هفت درجه در آسمان از خورشید فاصله گرفته باشد تا اصولا هم هلال نازکی در اثر بازتاب نور خورشید روی کره ماه تشکیل شده باشد و هم آن قدر از خورشید فاصله گرفته باشد که شدت نور آفتاب مانع از رویتش در روشنایی آسمان بلافاصله پس از غروب خورشید نباشد.

همچنین باید اختلاف دست کم بیشتر از نیم ساعت بین زمان غروب خورشید تا غروب ماه داشته باشیم تا مجالی برای یافتن هلال باریک پس از غروب خورشید در آسمان باشد. به علاوه این هلال باید ارتفاع کافی و بیشتر از پنج شش درجه از افق مغرب داشته باشد و همچنین بیش از 5/0 درصد از قرص کره ماه در قالب هلالی باریک روشن باشد تا ضخامت کافی برای تفکیک شدن و مشاهده پذیربودن در چشمی تلسکوپ یا دوربین دوچشمی را داشته باشد. رسیدن به این شرایط برای رویت پذیری هلال همراه با بسیاری از پارامترهای نجومی تخصصی، در طول ده ها سال مطالعه منجمان روی ویژگی های هلال ماه های مختلف به دست آمده است.

تلاش برای دیدن دشوارترین هلال

هلال ماه و تعیین شرایط رویت پذیری آن از پیچیده ترین و جذاب ترین حوزه هایی است که رصدگران آسمان شب در بسیاری از نقاط جهان به آن می پردازند. برای اخترشناسان همواره جالب توجه بوده که نازک ترین و سخت ترین هلالی که قابل رویت با چشم غیرمسلح یا تلسکوپ است، از نظر نجومی چه پارامترهایی می تواند داشته باشد.

در این میان منجمان مسلمان از صدر اسلام با توجه به تاکید پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (ع) مبنی بر لزوم آغاز و پایان مبارک رمضان با رویت هلال، با چالش پیش بینی رویت پذیری هلال در شامگاه بیست و نهم هر ماه قمری به منظور استخراج پیشاپیش تقویم سالانه روبه رو بوده اند و بر این اساس طی چند قرن به ضوابط و معیارهایی برای رویت پذیری هلال با چشم غیرمسلح رسیده اند.

مثلا اخترشناسی به نام طارق ابن عبدالعزیز در قرن دوم هجری براساس مطالعاتش به این نتیجه رسیده بود که اگر بین زمان غروب آفتاب تا غروب هلال دست کم 48 دقیقه (معادل 12 درجه) و جدایی زاویه ای ماه از خورشید بیشتر از 11/25 درجه باشد، در این صورت می توان هلال ماه را با چشم غیرمسلح رویت کرد. در نظر داشته باشید حدود هزار سال پیش واحدهای زمان برای اخترشناسان به صورت دقیقه و ثانیه مطرح نبود و آنها زمان بین غروب خورشید و ماه را به جای دقیقه، بر حسب زاویه قوسی که هلال ماه در آسمان بر حسب درجه می پیمود اندازه گیری می کردند.

منجمان دیگری همچون عبدا... مرزوی، محمدابن جابر بتانی، عبدالرحمان خازنی، خواجه نصیرالدین طوسی و ابوریحان بیرونی نیز معیارهای خاص خود را در تعیین ویژگی های رویت پذیری هلال ماه داشتند و جالب است بدانید رکوردهای مربوط به این معیارها با گذشت زمان بهبود یافته است. یعنی در هر دوره ای اخترشناسان توانسته اند هلالی با پارامترهای نجومی دشوارتر را نسبت به منجمان گذشته رصد کنند و رکوردهای رویت هلال را بهبود ببخشند.

در دوران مدرن و با کشیده شدن پای دوربین های دوچشمی و تلسکوپ ها به مقوله رویت هلال نیز این ماجرا ادامه یافته است. در واقع منجمان در قرن بیستم و در دو دهه اخیر توانسته اند با دیدن هلال های بسیار باریک از پشت تلسکوپ، هلال هایی که از نظر خازنی و خواجه نصیر و ابوریحان غیرقابل رویت تلقی می شد را امروزه با تلسکوپ رویت کنند و به این ترتیب به معیارهای جدید و قابل اعتمادتری در رویت هلال دست یابند.

برای مثال اخترشناسی به نام ماندر (Maunder) براساس مطالعاتش به این نتیجه رسیده بود که دو پارامتر ارتفاع ماه و اختلاف سمت ماه و خورشید در لحظه غروب خورشید برای تعیین رویت پذیری هلال ماه بسیار مهم است. ماندر معتقد بود در صورتی که در لحظه غروب خورشید هلال ماه درست بالای قرص خورشید باشد، حداقل ارتفاع لازم ماه برای رویت شدنش 11 درجه باید باشد.

محمد الیاس، اخترشناس مالزیایی نیز معتقد است حد جدایی زاویه ای رویت هلال با چشم غیرمسلح 5/10 درجه است و با درنظر گرفتن تاثیر عرض جغرافیایی، حداکثر مدت مکث هلال برای رویت شدن در عرض های جغرافیایی گوناگون را در معیار خودش با ضوابطی ارائه کرده است. رصدخانه سلطنتی گرینویچ، رصدخانه آفریقای جنوبی و اخترشناسانی همچون برنارد یالوپ، خالد شوکت و محمد شوکت عوده نیز معیارهایی را با بهره گیری از فرمول ها و محاسبات ریاضی متکی بر مشخصه های نجومی ماه ارائه داده اند. نکته مهم این است که در معیارهای رویت هلال در دوران معاصر، علاوه بر پیش بینی رویت پذیری هلال با چشم غیرمسلح، ضوابط مربوط به پیش بینی دیده شدن هلال با دوربین دوچشمی و تلسکوپ نیز لحاظ شده است. اکنون با دقتی بی سابقه در تاریخ می توان پیش بینی کرد که هلال ماه از کجا، چطور و با چه شرایطی دیده می شود.

معیارهای ایرانی رویت هلال

در سال های اخیر با پیشرفت دانش نجوم در ایران و تنوع یافتن شیوه های پیش بینی رویت هلال ماه، معیارهای بسیار دقیقی برای پیش بینی رویت پذیری هلال ماه از سوی مراکزی همچون مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران و همین طور از سوی منجمان و کارشناسان برجسته ایرانی نظیر استاد محمدرضا صیاد، مهندس سید محسن قاضی میرسعید (رکورددار جهانی رویت هلال ماه در پارامتر سن)، دکتر سید جلیل الدین فاطمی، حمیدرضا گیاهی یزدی، علیرضا حکیمی، امیر حسن زاده و مهندس سیدقاسم رستمی ارائه شده و حتی اپلیکیشن های پیش بینی کننده دقیقی از سوی فناوران ایرانی در این زمینه ارائه شده است.

اگر مایلید با جزئیات هر یک از این معیارها و روش محاسبات پارامترهای مربوط به هلال ماه بیشتر آشنا شوید به کتاب ها و وبگاه های مربوط به تقویم و رویت هلال ماه می توانید مراجعه کنید.

آیا شامگاه شنبه سوم خرداد هلال ماه دیده می شود؟

با نگاهی به تقویم رسمی کشور می بینیم پیش بینی مرکز تقویم این بوده که ماه رمضان 29روزه است و یکشنبه عید سعید فطر اعلام خواهد شد. اما ببینیم این اتفاق چگونه رخ خواهد داد.

اگر شامگاه شنبه 29 رمضان 1441 در شهری مانند تهران از حدود 15 دقیقه پیش از غروب آفتاب در مکانی با افق باز در جهت مغرب مستقر شوید با احتمال بالایی این هلال را می توانید با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ رویت کنید. ما این ادعا را براساس پارامترهای نجومی این هلال و مقایسه اش با رکوردهای قبلی در زمینه رویت شدن هلال های مشابه مطرح می کنیم.

در تصویر اولی در پایین، نمای شبیه سازی شده از موقعیت هلال شوال 1441 را در نرم افزار استاری نایت پرو در لحظه غروب خورشید 29 رمضان 1441 به افق تهران می بینید. محاسبات با این نرم افزار نشان می دهد در شامگاه شنبه سوم خرداد 99 غروب خورشید ساعت 20 و 8 دقیقه و 52 ثانیه رخ می دهد. ارتفاع ماه از خط افق در لحظه غروب خورشید حدود 9/6 درجه، اختلاف سمت ماه و خورشید در لحظه غروب خورشید حدود 1/6 درجه، جدایی زاویه ای ماه از خورشید 85/9 درجه است. لحظه ماه نو که در جریان آن مرکز ماه بین زمین و خورشید قرار می گیرد ساعت 22 و 8 دقیقه جمعه دوم خرداد 99 رخ می دهد. بر این اساس در لحظه غروب خورشید حدود 22 ساعت از ماه نو گذشته است و اگر این عدد که نزد منجمان «سن ماه» نامیده می شود را با رکورد سن ماه یعنی 11ساعت و 40 دقیقه ای سید محسن قاضی میرسعید مقایسه کنیم، خواهیم دید شرایط به نسبت مطلوب تری در مقایسه با هلال های رکوردی برای رویت این هلال خواهیم داشت.

وقتی شرایط رویت پذیری این هلال را روی پهنه ایران و در نقشه جهان در اپلیکیشن ایرانی مه یار با معیار مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک و همین طور معیار سید محسن قاضی میرسعید بررسی می کنیم، می بینیم در شامگاه روز شنبه سوم خرداد 99 نیمه غربی کشور و به ویژه در استان هایی همچون خوزستان، ایلام، فارس و بوشهر، احتمال رویت این هلال با چشم غیرمسلح وجود دارد. در حالی که برای نواحی مرکزی، شمالی و شرقی کشور این احتمال بیشتر مطرح است که هلال ماه با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ رویت شود. در بررسی رویت پذیری هلال ماه شوال 1441 با نرم افزار اکوریت تایم (Accurate Time)  و طبق معیار محمد شوکت عوده نیز به نتیجه مشابهی می رسیم.

نکته جالب این که همان طور که در تصویر پایین می بینید، موقعیت سیاره زهره در آسمان که کمی بالاتر از هلال ماه در آسمان با درخششی خیره کننده خودنمایی می کند، راهنمای خوبی برای شکار این هلال خواهد بود. با این حال بدیهی است رویت این هلال برای کسانی که تجربه قبلی در زمینه دیدن هلال ماه ندارند دشوار خواهد بود، اما گروه های آموزش دیده ای که از سوی ستاد استهلال با تجهیزات و دوربین های قوی راهی رویت این هلال می شوند قاعدتا آن را شکار خواهند کرد. در نهایت این که باید منتظر اعلام نظر مراجع عظام تقلید درخصوص به اثبات رسیدن حلول ماه برای ایشان در شامگاه شنبه سوم خرداد 99 بنشینیم و آنچه گفتیم صرفا پیش بینی های نجومی در این زمینه است. پیشاپیش عید سعید فطر مبارک!