آرشیو شنبه ۳ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۴۸۹۵
صنعت و معدن
۳
یادداشت

آنالیز تجارت خارجی کرونا زده

پویا فیروزی (تحلیلگر اقتصادی)

 گام اول تجارت خارجی ایران در زمینی ناپایدار برداشته شد. زمینی محصور در علف های کوتاه نشده گذشته و باتلاقی به نام ویروسی همه گیر و لاعلاج به نام کرونا.

کرونا سبب شد مرزهای ایران با کشورهای همسایه که البته مقاصد مهم صادراتی کشور نیز هستند برای مدتی طولانی بسته شود؛ مساله ای که هنوز هم تا بازگشت به وضعیت نرمال تاریخی، پایانی برای آن نمی توان متصور بود. فروردین 99 با صادرات 1.652 میلیون دلاری و واردات 1.931 میلیون دلاری تراز تجاری با کسری 279 میلیون دلار از خود به جای گذاشت. مقایسه ماه ابتدایی سال جاری با بازه زمانی مشابه در سال پیشین حاکی از رشد وزنی 21 درصدی از 2 میلیون و 526 هزار تن نسبت به 2 میلیون و 83 هزارتن در واردات و نزول وزنی 7/ 38 درصدی صادرات حاصل قیاس 5 میلیون و 346 هزارتن سال جاری نسبت به 8 میلیون و 731 هزارتن سال گذشته است. در تراز ارزش نیز شاهد کاهش هم در حوزه صادرات و هم واردات بودیم. در بخش واردات نیز 17 درصد و در صادرات 36 درصد نسبت به سال 98، افت داشته است.

نکته مشخص این است که البته بهبودی در نسبت ارزش هر تن کالاست. در سال 98 ارزش هرتن کالای وارداتی در یک ماه ابتدایی سال 1.121 دلار و ارزش کالای صادراتی حدود 297 دلار بود که در سال جاری این اعداد به ترتیب با کاهش 32 درصدی و رشد 4 درصدی به 764 و 309 دلار تغییر پیدا کرده است. با این حال یک ماه را باید مبنایی بر تغییر استراتژی یا نویدی بر آینده دانست. ضمن اینکه اختلاف بالای واردات و صادرات همچنان گویای این است که به ازای هر یک دلار کالای صادراتی نزدیک به 47/ 2 دلار کالا وارد کردیم که همین می تواند در کنار کاهش ارزشی صادرات و واردات نسبت به سال گذشته به نوعی تاثیر کاهش منابع ارزی را بر تجارت نشان دهد.

فروردین 99 شاهد تحولات جدید در مبادی و مقاصد تجارت خارجی نیز بود. عراق که در ماه های اخیر رتبه دوم مقاصد صادراتی را از آن خود داشت، در این ماه به رتبه سوم تنزل کرد. از آنجا که حمل جاده ای عمده ترین وظیفه تجارت بین دو کشور را به دوش می کشد، مهم ترین دلیل کاهش تجارت فی مابین بسته شدن مرزها به سبب شیوع کرونا بود. پیش از عراق، چین و امارات به ترتیب هرکدام با سهم ارزشی نزدیک به 32 درصد 5/ 21 درصد از کل صادرات کشور و عراق نیز سهمی 16 درصدی از صادرات ایران را داشتند. بعد از این سه کشور نیز افغانستان با سهم ارزشی بیش از 5/ 7 درصد و ترکیه با سهم بیش از 4 درصد در مقام های بعدی ایستاده اند.

در نخستین ماه سال 99 چین با سهمی نزدیک به 21 درصد از کل ارزش واردات، در جایگاه نخست و کشورهای امارات با سهم بیش از 20 درصد، ترکیه نزدیک به 13 درصد، هند با سهم بیش از 8 درصد و هلند با سهم بیش از 5/ 5 درصد از کل ارزش واردات، جزو کشورهای عمده طرف معامله واردات بوده اند. به جز هلند که با گرفتن جایگاه آلمان کرونازده خود را به کلوپ پنج مبدا وارداتی کشور رسانده، سایر مبادی و مقاصد وارداتی نام های آشنایی برای تجارت خارجی ایران هستند.

بحران کرونا تاثیری عمیق بر تجارت و در سطح کلان اقتصاد کشور گذاشت. بسته شدن مرزها و افزایش پروتکل های ایمنی و بهداشتی از یکسو، تعطیلی واحدهای تولیدی و بازرگانی و توفیق اجباری قرنطینه به رغم برنامه نامنظم دولت در اجرا از سوی دیگر، همچنین ایجاد شرایط بحرانی کم و بیش مشابه برای سایر اقتصادهای جهانی عامل اصلی سقوط سطوح تجارت خارجی بود. این مساله سبب شد تا ایران که به طور سالانه در این بازه زمانی به تعطیلات آغاز سال جدید برخورد و رکود تجارت منتج از تعطیلات را تجربه می کند، در قیاس با سال های گذشته نیز موقعیت متفاوت و تجارت کم رمقی را داشته باشد.

کما اینکه با توجه به بحران بهداشتی و سلامتی پیش آمده و موانع اعمال شده بسیاری از کشورها، همچنین محدودیت های حمل و نقل جهانی و منطقه ای اولویت عمده جریان گردش اقلام تجاری کالایی بر کالاهای بهداشتی، حوزه سلامت و صنایع غذایی متمرکز شد. از سوی دیگر بسیاری از کشورها شیوه حمل خود را از جاده به ریل و از حمل عمومی به کانتینری تغییر داده بودند که محدودیت های زیرساختی نیز پاسخگوی حجم تقاضای پیش آمده نبود.

باوجود اینکه غالب حوزه ها از جمله اقتصاد و بالاخص تجارت زیر سایه بحران کرونا رفته و همچنان نیز شرایط در هاله ای از عدم اطمینان و چرایی قرار دارد با این حال نباید مشکلات بنیادین اقتصاد ایران را نیز فراموش کرد. کشور در تکاپوی دست و پنجه نرم کردن با بحران های متعدد از تحریم تا ابرچالش های اقتصادی حاصل از مدیریت داخلی بوده و بر اساس همین حساسیت میزان تاثیرپذیری اقتصاد از شرایط جامعه، تصمیمات سیاسی و مقطعی به مراتب بالا است. همه این موارد سبب شد ایران نتواند از ظرفیت موجود مانند آنچه در تجارت با اتحادیه اقتصادی اوراسیا پیش بینی شده نیز بهره ببرد. این درحالی است که بنا بر گفته رئیس کل سازمان توسعه تجارت میزان صادرات ایران به کشورهای عضو، از زمان شروع عضویت ایران در این اتحادیه (آبان ماه 98) تا پایان اسفند سال گذشته نسبت به مدت مشابه سال گذشته 4/ 69 درصد رشد داشت که این رقم در حوزه کالاهای مشمول تخفیف تعرفه ای با حدود 49 درصد کل صادرات رشد 85 درصدی داشت. انتظار می رود در سال جدید نیز این حوزه با تداوم رشد تجارت خارجی در هر دو بعد صادرات و واردات مواجه شود. با این حال در ماه ابتدایی سال جریان تجارت از بین اعضای اتحادیه فقط با دو کشور روسیه و قزاقستان به صورت روتین و با ارمنستان تحت رعایت اصول بهداشتی سختگیرانه برقرار بود.

در فروردین ماه گمرکات بنادر جنوبی کشور در استان های هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان فعال بودند و دارای روند عملیات عادی بود. گمرگ بندر امام خمینی (ره) نیز برخلاف گمرکات زمینی، قرنطینه سختگیرانه و تعطیلی استان خوزستان فعال بود. به رغم توقف فعالیت شناورهای سنتی و حمل لنجی، تجارت ایران با کشورهای امارات، کویت، قطر و عمان همچنان برقرار بود. بنادر شمالی کشور به خصوص در گیلان شامل بنادر انزلی، کاسپین، حسن رود و بندر آستارا و در مازندران، امیرآباد به صورت عادی و با شیفت فعالیت داشتند. عمده دلیل فعالیت روتین بنادر به سبب واردات کالاهای اساسی و استراتژیک و نهاده های تولید بود که به همراه ماشین آلات بیش از 85 درصد واردات کشور در ماه نخستین سال را در برداشت. اقلامی که بنابر اذعان گمرک نسبت به بازه زمانی اول بهمن 97 تا نیمه فروردین 98 از لحاظ وزنی 3/ 10 درصد و از لحاظ ارزش 5/ 7 درصد رشد داشت.

با این حال مرزهای زمینی وضعیت مطلوبی نداشت. مرزهای عراق به جز مرزهای با اقلیم کردستان تا پانزدهم آوریل (بیست وهفتم فروردین ماه) از طرف عراقی بسته و فقط مرزهای پرویز خان، تمرچین و باشماق (اقلیم) شاهد فعالیت صادرات کالا و سوخت بود. در تجارت با ترکیه نیز اگرچه کامیون های ترکیه و ایران از طریق مرز بازرگان به سمت کشورهای خود مجاز به تردد هستند، اما مرزهای زمینی (جاده ای) ترکیه همچنان بسته است. طی این مدت و از جمله در فروردین ماه، تنها مسیر تبادل تجاری با این کشور و همچنین حمل بار صادراتی از طریق گمرک رازی و به واسطه حمل ریلی درحال انجام است که به سبب نبود زیرساخت مناسب، کمبود واگن و عدم سرعت روند عملیات گمرکی در قیاس با حمل زمینی پاسخگوی ظرفیت متصور نیست.  در فروردین ماه البته کلیه مرزهای کشور با ترکمنستان بسته بود به طوری که 131 واگن باری حامل سیمان، آهن، پلاستیک، مواد شیمیایی، رنگ، کاشی و تجهیزات پلاستیکی و... بیش از یک ماه در مرز اینچه برون متوقف شد. نتیجه اینکه مرز سرخس تنها مسیر موجود برای جابه جایی کالا به ترکمنستان از طریق ریل بود و از سوی دیگر بنابر اذعان گمرک به دلیل توقف طولانی در پشت مرزهای ترکمنستان کامیون های ترانزیتی ترکیه ای نیز مجبور به بازگشت به مبدا شدند. از طرفی با وجود سیل شدید فروردین ماه امسال در شرق کشور، گمرک دوغارون در خراسان رضوی فعال ماند و بار بخش عمده ای تجارت بین ایران و افغانستان از این استان را به دوش کشید با این حال جابه جایی کالا از مرز ماهیرود (میل 78) خراسان جنوبی 13 درصد وزنی نسبت به مدت مشابه در فروردین 98 افزایش داشته است. گمرک مرزی میلک استان سیستان و بلوچستان نیز روندی عادی داشت. تجارت با پاکستان نیز تحت تاثیر تعطیلی گمرکات و بازارچه مرزی میرجاوه، کوهک، جالق، ریمدان و پیشین متوقف شد. اگرچه به زودی شاهد تغییر در آمار صادراتی بین دو کشور خواهیم بود. در نهایت اینکه پیش بینی می شود با تعدیل شرایط اضطراری، مدیریت اقتصادی کشورها و یافتن راهکارهای ادامه فعالیت با وجود کرونا و به تبع آن تغییر شیوه رفتاری کشورها نسبت به شیوع کرونا از جمله همسایگان ایران، شاهد تغییراتی در آمار تجارت خارجی فی مابین باشیم. این تغییرات می تواند به دلایلی نظیر سختگیری های احتمالی روسیه در مرزها به صورتی انقباضی یا به سبب عادی سازی تدریجی شرایط نظیر بازگشایی سه روز در هفته مرز پاکستان برای پذیرش کالاهای صادراتی یا بازگشایی مسیرهای حمل و نقل با اروپا، می توان تغییرات هر چند محتاطانه را در آمار تجارت کالایی کشور شاهد باشد.