آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۷۳۷۹
سینما
۱۵

عباس رافعی به بهانه فیلم «بهت» در گفت و گو با «ایران»: همه زنان داستانی برای گفتن دارند

گفتگو: پریسا ساسانی

عباس رافعی با نگاه زنانه ای که به قصه ها و نوع روایتی که از زنان دارد در سینمای ایران شناخته می شود. او از آن دسته فیلمسازانی نیست که تنها بر اساس یک خط داستانی، رنگین کمانی از فیلم های تکراری با شخصیت های متفاوت را در کارنامه کاری خود داشته باشد. اما آنچه مسلم است در قالب سینمای اجتماعی از زن صحبت می کند. زنی که مبارزه می کند، زمین می خورد، بلند می شود و بار دیگر از نو می سازد و مبین این مطلب، مجموع آثار زن محور او و بخصوص فیلم «فصل فراموشی فریبا» است.حال فیلم «بهت» تازه ترین اثر سینمایی رافعی با موضوع رحم اجاره ای نه بر پرده سینما بلکه با حضور میهمان ناخوانده ویروس کرونا به شکل آنلاین به تصویر کشیده می شود. موضوعی که هرچند تازه نیست اما نگاه متفاوتی به فرزندآوری در اجتماع امروز دارد. از این کارگردان سینما به بهانه اکران فیلم «بهت»، درباره سینمای اجتماعی، چگونگی طرح موضوعاتی از این دست در سینما با وجود همه حساسیت های موضوعی که وجود دارد، پرسش شد.
آقای رافعی برای آغاز درباره فیلم «بهت» و موضوعی که به آن پرداختید، صحبت کنید.

 فیلم «بهت» با محور زن در امتداد سایر فیلم هایی است که تاکنون ساخته ام و اساسا پرداخت به موضوعات مربوط به زنان از علاقه مندی های من است. چراکه معتقدم زنان در جامعه کنونی ما زندگی دراماتیکی دارند و مدام در حال کشمکش با خود و توانایی ها و اجتماعی هستند که درآن زندگی می کنند و به این موضوع اعتقاد راسخ دارم که  بخش بزرگی از وظایف گرداندن یک زندگی به عهده زنان است که این وظایف از فرزند بودن تا همسر شدن و مادر شدن و حفظ جایگاه اجتماعی را در برمی گیرد. به همین دلیل فیلم «بهت» هم مانند فیلم هایی چون «فصل فراموشی فریبا» یا حتی فیلم «راز مینا» که جزو فیلم های قدیمی من است؛ داستانی زن محور دارد. به اعتقاد من هریک از زنان در هر موقعیتی که در این اجتماع زندگی کند یک داستان برای گفتن دارد.

  داستان ها به شکل های مختلف دیده، شنیده و خوانده شده است. درست مانند موضوع رحم اجاره ای که شما در «بهت» به آن پرداختید. آیا ضرورت تکرار تجربه های گذشته فیلمسازان وجود داشت؟

 ببینید، من معتقدم یک فیلمساز یا هنرمند در هر موقعیتی که باشند وظیفه  دارد تجربه ها را منتقل کند و من هم به عنوان یک فیلمساز وظیفه دارم که فیلم بسازم تا تجربه ای را منتقل کنم هرچند این انتقال تجربه از زوایای دیگر بارها دیده و شنیده شده باشد. در فیلم «فصل فراموشی فریبا» سکانس هایی داریم که زن داستان در روز در حال کار کردن است و شب ها ژاکتی برای همسرش که گرفتار است و مشکل دارد، می بافد و دست آخر هم می بینیم که ژاکت را خودش می پوشد و به جنگ جامعه خشمگین می رود. جالب است بدانید زمانی که فیلم «فصل فراموشی فریبا» را در آلمان نمایش دادم رئیس اداره مهاجرت آلمان گفت که به ما زنان اروپایی یاد دادید تا ژاکت های خود را ببافیم.

  منظور این است که بحث رحم اجاره ای که در فیلم روایت کردید بارها در سینما مطرح شده است. فیلم «بهت» چه حرف تازه ای در این زمینه داشت؟

 سابقه ساخت فیلم درباره فرزندآوری از طریق رحم اجاره ای به فیلم «هنرپیشه» ساخته محسن مخملباف برمی گردد و بعد از آن فیلمسازان دیگر نیز به فراخور زمان دنبال این بحث رفتند و من سعی کردم در فیلم «بهت» همه تمرکزم روی رحم اجاره ای نباشد بلکه همه جوانب این موقعیت را بسنجم.

  کدام جوانب را؟ چون یک فیلم با موضوع رحم اجاره ای معمولا درباره زنی است که بچه دار نمی شود و سراغ این کار می رود. در«بهت» هم همین اتفاق افتاد.

 شاید ظاهر ماجرا این است. اما باید توجه داشته باشیم که در این فیلم سعی کردم دو طبقه اجتماعی با موقعیت های مختلف را به تصویر بکشم. خانواده هایی که با یک بچه سرنوشت آنها به هم گره خورده بود. این گره خوردن ها نشان از متصل بودن ما انسان ها به یکدیگر دارد. در این فیلم اولین بار است که نشان داده ام زن و مرد بدون ازدواج رسمی کنارهم  زندگی می کنند و خب زن می خواهد از مرد مورد علاقه اش فرزندی داشته باشد. تا به قول قدیمی ها و باور نادرست گذشتگان مرد با وجود بچه به زندگی پایبند شود. در واقع یک زن روشنفکر تحت تاثیر تفکرات سنتی می خواهد یک زندگی ماندگار داشته باشد که این ماندگاری با وجود یک کودک شکل می گیرد. خب از طرفی دختری هم هست که وضع مالی خوبی ندارد و می خواهد برای زندگی و مردی که دوستش دارد کاری انجام دهد و درنهایت راضی می شود با رحمی که اجاره می دهد هم زندگی خود را نجات دهد و هم زنی را مادر کند.

 ولی این اتفاق نیفتاد.

 بله همین طور است. چون این خیال خوش زنانه با دخالت و حضور مردان رنگ دیگری به خود گرفت و اصطلاحا هرچه رشته بودند پنبه شد و بار دیگر این زنان بودند که در شرایط مردسالار محکوم شدند. تجربه ای که این دو خانواده به تماشاچی منتقل می کنند، تجربه ارزشمندی برای تغییر است. تغییری که برای زنان در همه جای جهان همیشه با دشواری و هزینه همراه بوده است. با ساخته شدن فیلم هایی از این دست می توان در جهت آگاه سازی زنان که همواره هوش سرشاری داشته اند، فرهنگسازی کرد.

  مساله پنهان کاری یکی از مصادیق گرفتاری زنان در مسیر حرکت است که شرایط جامعه همواره آنها را مجبور به پنهان کاری کرده است و در فیلم «بهت» این مساله بخوبی دیده می شود.

بله دقیقا پنهان کاری و در ادامه ناراضی بودن از شرایط پاشنه آشیل دو شخصیت زن فیلم است. به همین دلیل است که از خود می پرسند کجای راه را اشتباه رفته اند و این سوالی است که بدون شک زنان در مسیر زندگی همیشه از خود پرسیده اند.

 در مسیر روایت فیلم به نظر می رسد خودخواسته ممیزی کرده اید.

واقعیت این است که درپایان فیلم دچار ممیزی شدیم و قرار بود بچه ای به دنیا آید که مشکلات دو خانواده را حل کند اما شرایط به گونه ای پیش می رود که کسی او را دوست ندارد. اما درآخر یک پلان اضافه کردیم که زن منتظر فرزند ازپشت شیشه به روی نوزاد لبخند می زند. اگر این پلان نبود بلاتکلیفی بچه خیلی گزنده تر بود. چه بسا بچه های دیگر هم هستند که کسی آنها را نمی خواهد.

  با شیوع ویروس کرونا دنیا به سمت کسب تجربه های تازه رفت و خب اکران فیلم به شکل آنلاین هم یکی از همان تجربه های تازه در مواجهه با این میهمان ناخوانده بود. کمی از این تجربه بگویید.

انسان آموخته زمانی که در شرایط تنگنا قرار می گیرد از محدودیت به بهترین شکل در راستای اهداف خود استفاده کند. حالا حکایت ویروس کرونا هم همین است. پدیده ای که دنیا با آن طرف است. به همین دلیل وقتی موضوع اکران آنلاین پیش آمد استقبال کردیم. این فیلم ابتدا قرار بود بعد از پایان جشنواره فیلم فجر اکران شود منتها ویروس کرونا همه گیر شد و زندگی انسان را تحت تاثیر قرار داد و قرنطینه شدیم. پیشنهاد اکران آنلاین تنها گزینه قابل تاملی بود که برای اولین بار هم سازمان اوج با فیلم «خروج» حاضر به اکران آنلاین شد.

خب سازمان اوج به عنوان سازمانی که انتظار بازگشت سرمایه ندارد تصویر خوبی از اکران آنلاین را پیش روی سینماگران گذاشت. شاید اگر اوج چنین اقدامی را نمی کرد و نتیجه را نمی دیدم این فیلم و فیلم های دیگر هرگز اکران نمی شد. به همین دلیل از اکران فیلم «بهت» به صورت آنلاین راضی هستم. گرچه دوست داشتم فیلم را در اکران عمومی با مردم ببینم.