آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۵۶۹۱
زندگی: کسب و کار
۱۵

کارآفرینان شرکت های دانش بنیان چطور بحران کرونا را تا به اینجا مدیریت کرده و چه برنامه ای برای مواجهه با موج دوم آن دارند؟

کارآفرینی با ماسک!

عسل اخویان طهرانی

با شناسایی ویروس کووید-19 در کشور از اوایل اسفند 98 بسیاری از شرکت های نوپا، دانش بنیان و نوآور و خلاق نیز با بحران های بزرگی روبه رو شدند. سرعت غافلگیرکننده طوفان این همه گیری کمتر زمانی را برای آماده سازی به شرکت ها داد و بسیاری از مجموعه های کوچکی را که هنوز تاب بحران های بزرگ را نداشتند با شکست کامل روبه رو کرد. جالب است که در میان شرکت های نوپا و دانش بنیان برخی توانسته اند تهدید کرونا را به فرصتی برای توسعه کسب وکار خود تبدیل کنند و برخی نیز به شدت از شیوع این ویروس آسیب دیده اند. این که شرکت های مختلف با چه ترفندی این دوران را پشت سر گذاشته اند و خود را مهیای مواجهه با موج دوم شیوع کرونا در آغاز فصل سرما می کنند، موضوعی است که در گفت وگو با فعالان زیست بوم کارآفرینی مورد بررسی قرار داده ایم.

فرصت سازی از تهدید کرونا

فضای کار اشتراکی، مراکز رشد، پارک های فناوری، شتاب دهنده ها و کارخانه های نوآوری از جمله مراکز جدید در زیست بوم کسب وکار هستند که برای حمایت از شکل گیری کسب وکارهای نوپا و توسعه این کسب وکارهای نوآورانه و فناورانه شکل گرفته اند. در بحران اقتصادی به وجود آمده توقع می رود کسب وکارهایی که در چنین فضاهای کار حمایتی مشغول به کار بوده اند با آسیب های کمتری روبه رو شده باشند.

مهدی عظیمیان، مدیرکل شعب و پردیس های پارک فناوری پردیس و رئیس مرکز شتابدهی نوآوری در این رابطه به جام جم می گوید: «با آغاز همه گیری کووید-19 به نوعی همه کسب وکارها غافلگیر شدند و این ضربه به همه بخش های کسب وکار چه کسب وکارهای سنتی و چه زیست بوم جدید کارآفرینی مانند شرکت های دانش بنیان، شرکت های نوپا و مراکز مرتبط با آنها شتاب دهنده ها و فضاهای کار اشتراکی در چند هفته اول همه گیری وارد شد. اما پس از چند هفته در اواخر اسفند برخی از کسب وکارها کرونا را پذیرفتند، توانستند شرایط موجود را بهتر ارزیابی کنند و از شرایط ناخواسته به وجود آمده به چشم فرصتی برای رشد کسب وکارشان نگاه کنند.»

وی درخصوص کسب وکارهای نوپایی که در این شرایط توسعه یافتند به جام جم می گوید: «برخی کسب وکارها که خدماتشان را در فضای مجازی ارائه می کنند مانند کسب وکارهای آموزش مجازی، فروش یا ارائه خدمات از راه دور، مشاوره های آنلاین و... در این شرایط حتی توانستند بهتر از قبل از کرونا رشد کنند و رونق یافتند. زیرا با دنباله دار شدن همه گیری کرونا، جامعه نیز به تغییر سبک زندگی و استفاده از خدمات از راه دور بیشتر تمایل پیدا کرده است و حتی چنین کسب وکارهایی به نیاز امروز جامعه تبدیل شده اند.»

به گفته رئیس مرکز شتابدهی نوآوری، این شرایط برای همه کسب وکارهای نوپا سودآوری نداشته و بسیاری از کسب وکارهای کوچکی که در دوره میانی رشد و توسعه محصول بوده اند، به ویژه کسب وکارهای تولیدی که نیاز به ماده اولیه وارداتی داشته اند با مشکلات جدی و اختلالاتی روبه رو شده اند. عظیمیان درخصوص نحوه عملکرد این کسب وکارها با ادامه دار شدن همه گیری کرونا تصریح می کند: «بسیاری از این کسب وکارهای آسیب دیده روند عادی کار خود را متوقف کرده اند و باید برای ادامه مسیرشان به نوعی بازبینی در طرح کسب وکارشان ایجاد کنند تا بتوانند با شرایط جدید به وجود آمده همگام شوند تا از شکست کامل کسب وکارشان جلوگیری کنند.»

اما این موضوع تنها به خود شرکت های نوپا محدود نشده و سایر اعضای خصوصی زیست بوم کارآفرینی مانند فضاهای کار اشتراکی و شتاب دهنده ها را نیز با مشکلاتی روبه رو کرده است. عظیمیان در این خصوص توضیح می دهد: «در ماه های ابتدایی همه گیری، فضاهای کار اشتراکی با مشکلات درآمدزایی جدی روبه رو شدند. زیرا درآمدزایی این مراکز وابسته به حضور فیزیکی افراد است. در حال حاضر بسیاری از این مراکز برای ایجاد امکان فعالیت دوباره، ظرفیت خود را کاهش داده اند تا با رعایت فاصله گذاری اجتماعی بتوانند بدون ایجاد حس نگرانی در افراد خدمات خود را ادامه دهند.»

وی در ادامه می افزاید: «این آسیب ها درخصوص مراکز شتابدهی که به نوعی حامی شرکت های نوپا هستند با این شدت رخ نداده است. بسیاری از این مراکز که در حوزه شتابدهی کسب وکارهای نوپای آنلاین فعالیت داشتند حتی با شرایط بهتری نیز مواجه شدند. با این وجود پارک فناوری پردیس بر حسب وظیفه خود به عنوان واسط میان بخش دولتی و کسب وکارهای خصوصی تلاش کرده است با همکاری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری از مسیرهای مشخص صندوق نوآوری و شکوفایی و صندوق های پژوهش و فناوری، تسهیلاتی را برای اعضای آسیب دیده در زیست بوم کارآفرینی فراهم کند.»

به عقیده عظیمیان لطمات ناشی از همه گیری کرونا در این روزها بسیار کمتر شده و کم کم همه کسب وکارها توانسته اند بپذیرند که باید فعلا با حضور این ویروس، فعالیت خود را به شیوه ای جدید دنبال کنند.

 
فرصتی برای توسعه زیرساخت های مهم دارویی

شرکت دانش بنیان آریا تیناژن از مجموعه های فعال در حوزه تولید داروهای نوترکیب در استان گلستان است. تمرکز اصلی این مجموعه بر تولید داروهای موثر در درمان سرطان و شیمی درمانی معطوف شده است. دکتر مجید شهبازی، مدیرعامل این مجموعه درخصوص تحولات به وجود آمده در مسیر کسب وکار این مجموعه دارویی به جام جم می گوید: «ما نیز مانند بسیاری از کسب وکارهای کشور حدود 45 روز از اسفند 98 تا 21 فروردین 99 شرکت را به صورت کامل تعطیل کردیم. از آنجا که حوزه کاری ما به گونه ای است که بازار مشخصی دارد که خیلی متاثر از کرونا نیست، دچار ضربه اقتصادی شدیدی نشدیم اما طبیعتا با تعطیل شدن فعالیت های عادی بسیاری از مراکز درمانی، مطب ها و بیمارستان ها در آغاز همه گیری، روند درمانی بسیاری از بیماران مزمن مبتلا به بیماری های خاص نیز با وقفه ای روبه رو شد. این وقفه موجب کاهش تقاضا برای محصولات ما نیز شد، اما پس از بازگشایی مراکز، مجددا میزان تقاضا به حالت قبل بازگشت.»

دکتر شهبازی با اشاره به این که بسیاری از پروتکل های ضروری بازگشایی کسب وکارها مانند استفاده از ماسک و دستکش و ضدعفونی مجموعه از بایدهای روزمره در شرکت های تولید دارو است، درخصوص تغییرات به وجود آماده در محیط این مجموعه و نحوه کار تصریح می کند: «از آنجا که گرگان از جمله شهرهای با درصد بالای ابتلا به کرونا در کشور بود، ما با دقت بیشتری فعالیت خود را از سر گرفتیم. مهم ترین تغییری که در شکل کار مجموعه ما به وجود آمد، تغییر تعداد شیفت های کاری از سه شیفت در روز به چهار شیفت بود تا به این ترتیب افراد ساعات کاری کوتاه تری داشته باشند و از طرفی در هر شیفت کاری تعداد افراد کمتری حضور پیدا کنند تا فاصله گذاری اجتماعی به شکل موثری رعایت شود تا بتوانیم به مسوولیت اجتماعی خود را در جهت تولید کافی داروهای بیماری های خاص در کشور و بی نیازی کشور در شرایط کنونی عمل کنیم.»

در این دوران بسیاری از مجموعه های داروسازی از توان و دانش فنی خود در جهت توسعه دارو یا واکسن موثر در برابر بیماری کرونا استفاده کرده اند. مجموعه دانش بنیان آریا تیناژن نیز از این قاعده مستثنا نبوده و تحقیقات خود را در زمینه داروهای موثر در پیشگیری موقت و واکسن کرونا آغاز کرده است.

دکتر شهبازی در این رابطه توضیح می دهد: «تولید واکسن به توسعه زیرساخت های ویژه ای نیاز دارد و قاعدتا هر شرکت داروسازی قادر به تولید واکسنی موثر در برابر این بیماری نخواهد بود. به ویژه که ماهیت این ویروس هنوز به صورت کامل مشخص نشده است. به همین جهت از سال گذشته فعالیت خود را در جهت توسعه زیرساخت های مورد نیاز برای دستیابی به داروی پیشگیری و واکسن این بیماری آغاز کردیم. در تلاشیم بتوانیم داروی استنشاقی برای پیشگیری موقت در افرادی که در معرض این ویروس قرار دارند (مانند کادر درمانی) تولید کنیم. همچنین مراحل طراحی و تولید ماده موثره (سنتز) سه نوع واکسن علیه این ویروس را نیز پیش برده ایم. امیدواریم که مراحل توسعه و آزمون این واکسن ‎ها نیز به خوبی پیش برود. این موضوع به رقابتی جهانی تبدیل شده است و امیدواریم هرچه زودتر یکی از مجموعه های دارویی کشور به این فناوری دست پیدا کند تا علاوه بر تضمین سلامت جامعه، امکان ارزآوری خوبی را برای کشور فراهم شود.»

این محقق حوزه زیست فناوری در ادامه می افزاید: «حتی اگر این تحقیقات به تولید واکسنی موثر در برابر کرونا نینجامد فرصت خوبی فراهم کرد که زیرساخت های روز دنیا برای تولید واکسن در کشور توسعه پیدا کند و در صورت روبه رو شدن با ویروس های جدید در آینده، بتوانیم سریع تر وارد عمل شویم.»

 
کشتی به گل نشسته گردشگری

این روزها با هر یک از فعالان حوزه گردشگری که از اوضاع کسب وکارش بپرسید فقط یک جواب می شنوید: «کشتی گردشگری به گل نشسته است!» سراغ اشکان بروج، فعال حوزه گردشگری و مشاور کسب وکارهای نوپای گردشگری رفتیم تا با نگاه دقیق تری اثرات کرونا بر کسب وکارهای این حوزه را بررسی کنیم.

بروج درباره اثرگذاری این همه گیری بر فعالیت های این مجموعه توضیح می دهد: «فصل بهار و تعطیلات نوروز از پر رونق ترین زمان ها برای کسب وکارهای گردشگری به شمار می رود. ما نیز از اوایل اسفند 98 فعالیت های خود را برای بازاریابی برای تعطیلات نوروز براساس برنامه ریزی های خود آغاز کرده بودیم که پای کرونا به کشور باز شد. با بسته شدن پروازها، ممنوعیت سفرهای بین المللی و بسته شدن مرزها و همچنین لغو شدن همه سفرهای داخلی و خدمات مسافرتی عملا کار ما نیز به صورت کامل تعطیل شد. در مجموعه ما از ماه اسفند تاکنون درآمد به معنای واقعی صفر بوده است، اما هزینه های جاری همچنان باقی است.»

وی در ادامه درباره تمهیدات مجموعه خود برای عبور از بحران توضیح می دهد: «ما تلاش کردیم در طول این دوران تا حد امکان تعدیل نیرو نداشته باشیم و افراد را در این شرایط با بحران بیکاری روبه رو نکنیم. اما نیروهای خود را با شروع همه گیری دورکار کردیم تا هزینه های جاری متاثر از حضور افراد در مجموعه را کاهش دهیم، همچنین حقوق دریافتی کل افراد مجموعه را به نصف کاهش دادیم تا بتوانیم از پس هزینه های مجموعه بربیاییم و مجبور به قطع همکاری نشویم. اما در همین شرایط بسیاری از مجموعه های بزرگ به ناچار بیش از 50 تا 70 درصد نیروهایشان را تعدیل کردند زیرا هیچ درآمدی در چند ماه گذشته نداشتند. بسیاری از کسب وکارهای کوچک حوزه گردشگری نیز به صورت کامل شکست خوردند. حتی هفته گذشته بخشنامه ای از سوی معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی و گردشگری به آژانس ها ابلاغ شد که در صورتی که شرایط مناسبی ندارند، مجوزشان را به حالت تعلیق موقت دربیاورند تا از ورشکستگی های بیشتر پیشگیری شود.» به گفته بروج این شرایط برای کسب وکارهای نوپای گردشگری که مجوزهای فعالیت رسمی ندارند به مراتب دشوارتر است زیرا حمایتی نیز نمی توانند دریافت کنند.

وی درخصوص حمایت های دولتی از کسب وکارهای گردشگری می گوید: «قرار بود حمایت هایی از سوی وزارت میراث فرهنگی و گردشگری به فعالان گردشگری آسیب دیده از کرونا اعطا شود ولی تا جایی که خبر دارم هنوز اقدامی صورت نگرفته است. اما کسب وکارهای خلاق که زیرمجموعه معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری هستند از سوی معاونت و صندوق نوآوری و شکوفایی مورد حمایت قرار می گیرند که روند آن با سرعت خوبی در جریان است.»

این فعال گردشگری با اشاره به بحران گردشگری پیش آمده در سراسر دنیا به جام جم می گوید: «شعار سازمان جهانی گردشگری به «فردا سفر می کنیم» تغییر پیدا کرده بود و عملا گردشگردی دنیا به تعلیق درآمده بود. کم کم این روند با بازگشایی های پس از قرنطینه کشورها در حال تغییر است و شعار جدید سازمان جهانی گردشگری نیز «آغاز دوباره گردشگری» است و بناست براساس دستورالعمل های جدید، فعالیت دوباره گردشگری آغاز شود.»

در تعطیلات اخیر شاهد رواج دوباره سفرهای داخلی در کشور بودیم. از بروج درخصوص میزان استقبال از مکان های اقامتی و تفریحی می پرسیم. او در جواب با خنده تلخی می گوید: «متاسفانه بسیار خوب است! بنا بود این بازگشایی ها براساس پروتکل های اعلامی از سوی ستاد مبارزه با کرونا باشد اما هیچ نظارت موثری بر نحوه فعالیت اماکن اقامتی و تورهای داخلی و رعایت این نکات نیست. این در حالی است که همچنان آمار ابتلا و مرگ ومیر این بیماری در کشور بالاست و شرایط هنوز سفید نشده است. در واقع شرایط گردشگری با این بازگشایی های بی سامان و بدون نظارت کاملا آشفته تر شده و هر کسی هر جور دوست دارد عمل می کند تا جبران ضررهای گذاشته را داشته باشد.»

بسته شدن اماکن فیزیکی، بسیاری از مشاغل را با تهدیدهای جدی روبه رو کرد اما فرصت مغتنمی برای کسب وکارهای نوپایی شد که فعالیت های مجازی دارند. به عقیده بروج همه گیری کرونا موجب شد سواد دیجیتال فعالان گردشگری چند پله ارتقا پیدا کند. وی در این رابطه توضیح می دهد: «ما سال ها در تلاش بودیم که صنعت گردشگری کشور را به سمت فضای دیجیتال سوق دهیم، ولی مقاومت زیادی در برابر آن وجود داشت. اما این همه گیری این تغییر را تحمیل کرد و افراد مجبور به تسلیم در برابر آن شدند تا از جنبه های مختلف فضای دیجیتال از تولید محتوا تا بازاریابی کمک بگیرند یا شکست را پذیرا شوند.»

این مدرس و مشاور کسب وکارهای حوزه گردشگری، کسب وکار نوپای خلاق «میراث فرهنگی مجازی آرکا» را نمونه موفقی از کسب وکارهای حوزه گردشگری دیجیتال می داند که توانسته از شرایط پیش آمده به خوبی استفاده کند و کسب وکارش را که در زمینه تورهای مجازی میراث فرهنگی کشور است توسعه دهد.

 
حمایت هایی برای عبور از بحران

صندوق نوآوری و شکوفایی به عنوان بازوی حمایتی معاونت علمی و فناوری تاکنون فعالیت های زیادی برای حمایت از اقتصاد دانش بنیان و کسب وکارهای نوپا به شکل مستقیم و غیرمستقیم ارائه کرده است. این مجموعه با آغاز همه گیری کرونا و متوقف شدن چرخه کسب وکار در کشور، فراخوانی را برای حمایت از مجموعه‎ هایی که می توانستند در زمینه محصولات مرتبط با کرونا ارائه کنند ارائه کرد. در این فراخوان 500 طرح ثبت نام کردند که از میان آنها 70 طرح مراحل اثبات ادعا و توانمندی لازم را با موفقیت گذراندند و از 500 میلیارد تومان در نظر گرفته شده برای این تسهیلات تاکنون 350 میلیارد تومان آن اختصاص یافته است. بر اساس این تسهیلات تولیدات اقلامی مانند کیت تشخیص، دستکش، ماسک، مواد ضدعفونی کننده، دستگاه ونتیلاتور و اکسیژن ساز در کشور سرعت گرفت و در برخی موارد علاوه بر رفع نیاز کشور به مرحله صادرات و ارزآوری نیز رسید.

اما با تداوم این همه گیری و آسیب های اقتصادی وارد شده به زیست بوم کسب وکار کشور، نیاز به حمایت های دولتی از کسب وکارهای دانش بنیان، نوپا و کوچک که در آستانه ورشکستگی قرار گرفته بودند بیشتر شده است.

سیاوش ملکی فر، معاون توسعه صندوق نوآوری و شکوفایی درخصوص تسهیلات قابل دریافت از سوی این نهاد به جام جم می گوید: «اولین اقدامی که در جهت رکود ناشی از کرونا برای کسب وکارهای نوپا و دانش بنیان داشتیم تنفس سه ماهه مانند بانک ها برای بازپرداخت اقساط تسهیلاتی بود که از پیش از صندوق دریافت کرده بودند. همچنین براساس بررسی های که از آسیب های شرکت های نوپای بزرگ و کوچک داشته ایم تسهیلاتی را متناسب با شرایط هر دسته از این مجموعه ها در نظر گرفتیم. در ابتدای همه گیری بحران بزرگی برای برخی از شرکت های نوپای بزرگ به وجود آمد که به ناگهان آنها را در آستانه ورشکستگی قرار داد. به همین جهت 50 میلیارد تومان تسهیلات سرمایه در گردش فوری به چنین مجموعه هایی اعطا شد که توانستند از رکود ناگهانی موقت ابتدای همه گیری عبور کنند و پس از سه ماه به صورت یکجا بازپرداخت کنند.»

به گفته معاون توسعه صندوق نوآوری و شکوفایی این مجموعه برای حمایت از شرکت های دانش بنیان کوچک نیز تسهیلاتی را در نظر گرفته که تاکنون از میان 700 درخواست، 200 تسهیلات مصوب و 150 تسهیلات تا سقف 500 میلیون تومان بر اساس آسیب وارد شده و میزان هزینه های شرکت اعطا شده است.

دکتر ملکی فر در ادامه تصریح می کند: «اعطای تسهیلات به کسب وکارهای نوپای غیر دانش بنیان نیز از مسیر صندوق های پژوهش و فناوری انجام شده است. همچنین درخصوص مجموعه های خلاق نیز تاکنون 150 درخواست دریافت کرده ایم که از میان آنها 70 تسهیلات مصوب شده است.» وی درخصوص تسهیلات در نظر گرفته شده برای سایر اعضای زیست بوم کارآفرینی می افزاید: «مسیر دریافت تسهیلات برای شتاب دهنده های دانش بنیان به صورت مستقیم از خود صندوق بوده که از میان 85 درخواست واصله تاکنون 55 تسهیلات با سقف 400 تا 500 میلیون تومان مصوب و اعطا شده است. همچنین شتاب دهنده های غیردانش بنیان و تامین کنندگان فضاهای کار اشتراکی نیز بر اساس عملکردشان 300 تا 500 میلیون تومان تسهیلات را از مسیر صندوق های پژوهش و فناوری می توانند دریافت کنند.»