آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۲۲۴۹۸
ادب و هنر
۸

کارکردهای شعر آیینی در افق نگاه رهبری

رضا اسماعیلی

قبل از هر چیز تاکید بر این نکته ضروری است که بگوییم کارنامه شعر دینی و آیینی عصر انقلاب از آثار فاخر، عمیق و ارجمند سرشار است. در طول چهل سال گذشته شاعران روشن اندیش دین آگاه برگ های بسیار زرینی بر این صحیفه پر افتخار و باشکوه افزوده اند که قابل ستایش و تقدیر است.

     ولی از آنجا که سقف انتظار و توقع رهبر معظم انقلاب و جامعه دینی ما از شعر و شاعران آیینی، هم ترازی با قله های سر به فلک کشیده ای همچون فردوسی، ناصرخسرو، سنایی، عطار، مولانا، حافظ و سعدی است، وضع «موجود» را با آرمان «موعود» می سنجند و از این منظر در این کارنامه کاستی هایی می بینند که تذکر و یادآوری این کاستی ها ما را به تلاش بیش تر برای به کمال رساندن آن کمک می کند.

     رهبر حکیم و فرزانه انقلاب از آغاز تا کنون به شعر دینی و آیینی عنایت ویژه ای داشته و هر سال وقت مستقلی را به دیدار با شاعران و ذاکران آیینی اختصاص داده اند. محصول این دیدارهای پر برکت رهنمودها و توصیه های سازنده و کارگشایی است که می توان آنها را در قالب مطالبات رهبری از جامعه شاعران و ذاکران آیینی تبیین و تحلیل کرد.

در این یادداشت به تبیین مهم ترین مطالبات رهبر حکیم انقلاب از جامعه شاعران و ذاکران دینی و آیینی خواهیم پرداخت.

 دعوت به توحید و عبودیت

بدون هیچ گونه تردیدی فلسفه بعثت همه پیامبران توحیدی از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم(ص) و همچنین روح تعالیم دینی، دعوت به توحید و یکتا پرستی است. اذان نیز که نماد و نشان فراخوان مسلمانان است با «الله اکبر» آغاز و با «لا اله الا الله» خاتمه می یابد، و این یعنی جز خدای یگانه، خدای دیگری نیست. یکی از مهم ترین مطالبات رهبر انقلاب از جامعه شاعران و ذاکران آیینی نیز دعوت به توحید و یکتاپرستی و تاکید بر مقام عبودیت و بندگی خاندان رسالت(علیهم السلام) است. ایشان در این خصوص می فرمایند:«آنچه اولیای دین را بر قله شرافت بشری قرار داده، از خود شخص شخیص نبی اکرم و امیرالمومنین و بقیه این خاندان پاک گرفته-  که این ها در عالم وجود نمونه های بی مانندند و شبیه این ها دیگر نیست-  تا دیگران، اطاعت و عبودیت و بندگی آنها برای خداست. لذا وقتی شما می خواهید در تشهد نمازتان نام پیغمبر خدا را بیاورید و از او تجلیل کنید، می گویید «و اشهد ان محمدا عبده». اول عبودیت را ذکر می کنید، بعد می گویید «و رسوله». عبودیت بالاتر از رسالت است. اساس و جوهر کار، عبودیت است. من و شما هم باید از همین جاده برویم.» (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مداحان آل الله، 28 مرداد 1382)

معرفی بزرگان دینی به عنوان «اسوه حسنه»

مقام معظم رهبری بر معرفی بزرگان دینی به عنوان اسوه های حسنه -  نه اسطوره-  در شعر و ادبیات آیینی تاکید دارند. ایشان در دیدارهای خود با جامعه شاعران و ذاکران آیینی با استناد به آیه 110 سوره کهف-  «قل انما انا بشر مثلکم یوحی الی انما الهکم اله واحد...»-  بر این اعتقاد و باور پای می فشارند که شاعران آیینی باید پیامبر(ص) و سایر معصومین(علیهم السلام) را آن گونه توصیف کنند که برای مردم، محسوس و ملموس و قابل هضم باشد. ایشان در این خصوص می فرمایند: «فاطمه زهرا (سلام الله علیها) را که می خواهید معرفی کنید، آنچنان معرفی کنید که یک انسان مسلمان، یک زن مسلمان، یک جوان مسلمان از آن زندگی درس بگیرد؛ در دل خود نسبت به آن مجسمه قداست و طهارت و حکمت و معنویت و جهاد، احساس خشوع و خضوع  و وابستگی کند. این، طبیعت انسان است. ما انسان ها تابع و متمایل به کمالیم. اگر بتوانیم کمال را در خودمان ایجاد کنیم، می کنیم؛ اگر نه، آن کسی که صاحب کمال است، به طور طبیعی انسان به او گرایش دارد. این کمال را در فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، در امیرالمومنین (علیه الصلاه و السلام)، در ائمه اطهار (علیهم افضل الصلوات و السلام) برای شنونده تشریح کنیم و شنونده ی ما در قالب شعر، در قالب کلام موزون، و بخصوص در قالب صدای خوش و آهنگ درست و خوب، این معرفت را مثل آب زلالی که می نوشد، بنوشد و به همه اجزای بدن او برسد.» (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مداحان آل الله، 13 خرداد 1389)

تبیین سبک زندگی اسلامی

تبیین سبک زندگی «ایرانی-  اسلامی» به زبان شعر از مطالبات دیگر رهبری از شعر و شاعران آیینی است. ایشان با تاکید بر این مهم می فرمایند:«یکی از چیزهایی که در این مجالس باید حتما به فضل الهی دنبال بشود، مسئله سبک زندگی اسلامی است؛ من می خواهم خواهش کنم که برادران عزیز در مطالعات خودشان، در پیگیری های خودشان روی مسئله سبک زندگی ائمه (علیهم السلام) و سبک زندگی اسلامی کار کنند؛ شعرای متعهد و برجسته ما این را به هنر شعر مزین کنند و در مجالس خوانده بشود تا فرهنگ سازی بشود. اگر بخواهیم سبک زندگی را به صورت درست در مقابل موج جبهه دشمن به حالت اسلامی برگردانیم، راهش این است؛ یعنی فرهنگ سازی باید بشود.» (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با ذاکران اهل بیت، 26 بهمن 1398)

مطالبه رهبر انقلاب از شاعران دینی و آیینی این است که با بهره گیری از میراث ماندگار پیامبر خاتم(ص)-  قرآن و عترت-  از مدح و منقبت صرف فاصله بگیرند و همچون شاعران صدر اسلام بر مسند پیام رسانی تکیه زده و در این ساحت مقدس به دنبال ترویج حکمت های دینی و احیای مکارم اخلاقی باشند. به عبارت دیگر باید با به تصویر کشیدن سیره عملی بزرگان دین، از زبان شعر برای سوق دادن اقشار مختلف جامعه به «سبک زندگی اسلامی» استفاده کنیم.

دعوت به وحدت و پرهیز از اهانت به مقدسات سایر ادیان

یکی از دغدغه های جدی رهبری به عنوان عالمی مصلح و روشن اندیش، مجاهدت برای «تقریب مذاهب» و تحکیم پایه های وحدت در جهان اسلام و بین امت اسلامی بوده است. در ذهن و زبان رهبری «وحدت کلمه» برای مقابله با توطئه های رنگارنگ دشمنان قسم خورده اسلام و انقلاب-  صهیونیسم، وهابیت، تکفیری ها(طالبان، القاعده، داعش و. ..) یک ضرورت حیاتی است. با عنایت به دغدغه های رهبری در این خصوص  و با توجه به شرایط حساس جهان اسلام، شایسته است در شعر آیینی از طرح و بزرگ نمایی مسائلی که به اختلافات شیعه و سنی دامن می زند، شدیدا بپرهیزیم. چنانکه رهبر فرزانه انقلاب نیز در این مورد صریحا فرموده اند: «آن کسی که ندای تفرقه بین شیعه و سنی را سر می دهد و به بهانه مذهب، می خواهد وحدت ملی را به هم بزند، چه شیعه باشد و چه سنی، مزدور دشمن است؛ چه بداند، چه نداند. گاهی بعضی ها مزدور دشمنند و خودشان نمی دانند. آن مرد شیعی هم که می رود به مقدسات اهل سنت اهانت می کند و دشنام می دهد، او هم مزدور دشمن است، ولو نداند که چه می کند...حالا به اسم ولایت کارهای خلاف می کند، حرف های بی ربط می زند در مجالس عام و خاص، وحدت را حفظ کنید. به آن شیعه ای هم که از روی نادانی وغفلت، یا گاهی از روی غرض-  این را هم سراغ داریم و افرادی را هم از بین شیعیان می شناسیم که فقط مسئله شان مسئله نادانی نیست، بلکه ماموریت دارند برای اینکه ایجاد اختلاف کنند-  به مقدسات اهل سنت اهانت می کند، عرض می کنم: رفتار هر دو گروه حرام شرعی است و خلاف قانونی است. یک عده ای چرا نمی فهمند؟ اگر دیدید در جامعه بین شما کسانی هستند که عکس این رفتار می کنند، آنها را طردشان کنید؛ مخالفت خودتان را به آنها ابراز و اعلام کنید؛ اینها ضرر می زنند؛ ضربه می زنند. ضربه ای به اسلام می زنند، ضربه ای به تشیع می زنند، ضربه ای به جامعه اسلامی می زنند.» (از بیانات رهبر معظم انقلاب در اجتماع عظیم مردم کردستان، 22/2/88)

نشر و ترویج ارزش های معنوی و معارف دینی

رهبر انقلاب در تعریف شعر دینی بر نشر و ترویج معارف تاکید می کنند و می فرمایند: «هنر(و ادبیات) دینی آن است که بتواند معارفی را که همه ادیان-  و بیش از همه، دین مبین اسلام-  به نشر آن در بین انسان ها همت گماشته اند و جان های پاکی در راه نشر این حقایق نثار شده است، نشر دهد، جاودانه کند و در ذهن ها ماندگار سازد. این معارف، معارف بلند دینی است. اینها حقایقی است که همه پیامبران الهی برای آوردن آنها به میان زندگی بشر، بارهای سنگینی را تحمل کردند. نمی شود ما این جا بنشینیم و تلاش های زبده ترین انسان های عالم را-  که مصلحان و پیامبران و مجاهدان راه خدا بودند-  تخطئه کنیم و نسبت به آن بی تفاوت بگذریم. هنر(و ادبیات) دینی این معارف را منتشر می کند؛ هنر (و ادبیات) دینی عدالت را در جامعه به صورت یک ارزش معرفی می کند؛ ولو شما هیچ اسمی از دین و هیچ آیه ای از قرآن و هیچ حدیثی در باب عدالت در خلال هنرتان نیاورید.» (بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی  در دیدار اصحاب فرهنگ و هنر ،1/ 5/1380)

با عنایت به تعریفی که مقام معظم رهبری از شعر آیینی ارائه داده اند، به روشنی می توان دریافت که مطالبه ایشان از شعر و شاعران آیینی، گذر از منزل صورت و رسیدن به سرمنزل حقیقت و سیرت دین و آیین است. متاسفانه در باور بسیاری هر شعری که موضوع دینی داشته و در مدح و منقبت و مراثی ائمه اطهار (علیهم السلام) سروده شده باشد، شعر آیینی است. این بدترین و نارساترین تعریفی ست که از شعر دینی و آیینی می توان ارائه داد. با چنین تعریف نارسایی شاعرانی همچون حافظ به اعتبار اینکه پوسته، برونه و موضوع اشعارشان دینی نیست، بیرون از دایره شعر آیینی  قرار می گیرند، و شوربختانه شاعرانی که شعرشان هیچ نسبتی با شعر آیینی اصیل و فاخر ندارد، صرفا به اعتبار اینکه موضوع اشعارشان دینی ست، در صف شاعران آیینی! حال آنکه اطلاق عنوان «شعر آیینی» بر بسیاری از شعرهایی که موضوع دینی دارند، به خاطر آنکه از موضع و مضمون ارجمند و شریفی برخوردار نیستند، جفا به شعر و شاعران آیینی ست.

گنجاندن مضامین انقلابی و قرآنی در اشعار

از دیگر مطالبات امین شعر انقلاب از شعر و شاعران آیینی گنجاندن مضامین انقلابی و قرآنی در اشعار و نوحه هاست. ایشان می فرمایند: «چقدر خوب است که در این (شعرها) و نوحه خوانی ها مضامین اسلامی، مضامین انقلابی، مضامین قرآنی گنجانده بشود؛ یک وقت هست که سینه می زنند و صد بار با تعبیرات مختلف مثلا می گویند «حسین وای»، خب این یک کاری است، اما هیچ فایده ای ندارد و هیچ چیزی از «حسین وای» انسان نمی فهمد و یاد نمی گیرد. یک وقت هست که شما در همین مطلبی که [عزادار] تکرار می کند و حرفی که [با آن] سینه می زند، با زبان نوحه و با زبان شعر، یک مسئله روز، یک مسئله انقلابی، یک مسئله اسلامی، یک معرفت قرآنی را می گنجانید؛ او وقتی تکرار می کند، در ذهن او ملکه می شود؛ این خیلی باارزش است.» (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با اعضای ستاد مرکزی هیئت رزمندگان اسلام، 20 آبان 1392)

ایجاد پیوند بین شعر آیینی، انقلاب و پایداری

مطالبه دیگر رهبری از شاعران، تلاش در ایجاد پیوند بین شعر آیینی، انقلاب و پایداری و حرکت در مسیر «ظلم ستیزی» و «مظلوم نوازی» است. خداوند در آیه 227 سوره شعراء از این ویژگی شاعر آیینی با عنوان «انتصار» نام می برد: «إلا الذین آمنوا و عملوا الصالحات و ذکروا الله کثیرا و انتصروا من بعد ما ظلموا و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون: مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام می دهند و خدا را بسیار یاد می کنند، و به هنگامی که مورد ستم واقع می شوند به دفاع از خویشتن (و مومنان) برمی خیزند (و از شعر در این راه کمک می گیرند) آنها که ستم کردند به زودی می دانند که بازگشتشان به کجاست!»

 تاکید بر این نکته از آن جهت ضروری است که در سال های اخیر عده ای با استناد به اینکه کار اصلی شاعر آیینی چیزی جز مدیحه گویی و مرثیه سرایی نیست، با شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت های انسانی، اجتماعی و سیاسی، خرج «شعر آیینی» را از «شعر انقلاب» جدا کرده اند. بدیهی است که این تفکیک، تبعات جبران ناپذیری برای انقلاب دارد که کمترین آن انفعال و بی تفاوتی نسبت به مسائل داخلی و جهان اسلام و سرودن شعر خنثی و بی خاصیت است. اگر با این توطئه مقابله نشود، بدون شک شعر آیینی ما در برزخ «سکولاریسم» هبوط می کند و از ایفای رسالت انسانی، اجتماعی و دینی خود که انسان سازی و جامعه سازی است باز می ماند. البته در این امر مهم آنچه که مورد نظر است، نه سیاست بازی و سیاست زدگی، بلکه پیروی دقیق و هوشمندانه شاعران و ذاکران آیینی از سیره سیاسی بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی(ره) است، نه چیزی کمتر یا بیش تر.

پرهیز از به کار بردن تعابیر سخیف و دون شان انسانی

متاسفانه گاهی در شعرها و نوحه ها برای اظهار خاکساری و ارادت به اهل بیت از واژگان و تعابیر سخیفی استفاده می شود که با کرامت و عزت نفس انسانی در تقابل است. اظهار خاکساری و فروتنی در مقابل خاندان رسالت کار پسندیده ای است، ولی این اظهار فروتنی باید در دایره آموزه ها و تعالیم دینی صورت گیرد و فراتر ازآن مجاز نیست، چرا که پا بیرون نهادن از این دایره تعریف شده، یعنی حرکت در مسیری مخالف با رسالت انبیاء و اولیای الهی. یادمان باشد که فلسفه بعثت پیامبرگرامی اسلام(ص) احیای مکارم اخلاقی است. با عنایت به این مهم، به کاربردن تعابیر سخیف و غیرمتجانس با فرهنگ اسلامی در شان یک شاعر اصیل آیینی نیست و بدون هیچ تردیدی ائمه معصومین(ع) نیز هرگز به این کار راضی نیستند. چنانکه وقتی از مقام معظم رهبری در مورد به کار بردن چنین الفاظی در عزاداری ها استفتاء می کنند، ایشان می فرمایند در نوحه ها و مرثیه ها از به کار بردن الفاظی که هیچ گونه گشایش و بهجتی در جان شنونده ایجاد نمی کنند باید پرهیز کرد: «یک چیزهائی هست که گفتن آنها هیچ گشایشی و هیچ فتوحی در ذهن شنونده شما به وجود نمی آورد، هیچ بهجتی در جان مستمع شما به وجود نمی آورد؛ اینها را نگوئید. خب، اگر بنا شد نیت خدائی باشد، پس باید شما نگاه کنید ببینید کدام بیان، ذکر کدام منقبت، بیان کدام فضیلت، مخاطب شما را هدایت می کند... آن چیزهائی را بگوئید که دل ها را نرم می کند، خاشع می کند، به پیروی از فاطمه زهرا (س) راغب می کند. آن چیزهائی را بگوئید که می تواند مستمع شما را به پیمودن راهی که آن بزرگوار رفت، تشجیع کند، تشویق کند. اینها فکر لازم دارد، آموزش لازم دارد؛ کار، آسان نیست.» (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مداحان آل الله، 23 اردیبهشت 1391)

پرهیز از تحریف معارف دینی و دعوت به گناه

پرهیز از تحریف معارف دینی و مبارزه با بدفهمی ها و کج فهمی ها از دیگر مطالبات رهبر حکیم انقلاب است. متاسفانه گاهی در شعرها و مداحی ها-  بخصوص در شعر عاشورایی-  با تعریف غلط از شفاعت مردم را تشویق به گناه می کنیم. مقام معظم رهبری در اعتراض به این موضوع خطاب به شاعران و مداحان اهل بیت می فرمایند: «شعری که الان برادرمان خواندند، مضمون درستی نیست که ما بگوییم چون شیعه و محب هستیم، اگر گناه هم کردیم، خدای متعال ما را مجازات نمی کند؛ نه، این طور نیست: «من اطاع الله فهو لنا ولی»؛ ولی آنها باید خدا را اطاعت کنند؛ چون خود این بزرگواران با اطاعت خدا به این مقام و رتبه رسیدند. امتحان اینها، قبل از وجود و آمدنشان به این دنیا صورت گرفته است: «امتحنک الله قبل ان یخلقک فوجدک لمن امتحنک صابره». دستگاه خدا بی حساب و کتاب نیست. در روایتی پیغمبر اکرم به فاطمه زهرا سلام الله علیها با این مقام و رتبه فرمود: «یا فاطمه اننی لن اغنی عنک من الله شیئا»؛ یعنی پیش خدا، نسبت با من و ارتباط با من به درد تو نمی خورد. (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مداحان آل الله، 28 مرداد 1382)

امانت داری و پایبندی به صدق واقعه

امین شعر انقلاب طرح مسائل غلط و خلاف آموزه های دینی و قرآنی را در شعر آیینی جایز نمی دانند و بر این دقیقه پای می فشارند که شعر اصیل دینی باید «متکی و مستند به معارف حقه الهیه» باشد. رهبر معظم انقلاب می فرمایند: «مدح و مصیبت ائمه(ع) بخش مهمی از شعر دینی است اما در این بخش باید سخنان معقول، منطقی و برخاسته از نگاه و سلیقه درست به کار برده شود و از برداشت های عامیانه و سطحی و بیان مسائل جعلی و توهمی پرهیز شود.»

تا آنجا که به یاد دارم، ایشان در تمام دیدارهایی که با شاعران و ذاکران اهل بیت در طول سالیان بعد از انقلاب داشته اند، همواره بر پایبندی به صدق واقعه تاکید کرده و هر گاه در حضورشان شعر یا مرثیه ای خوانده شده که با روح دین و آیین در تقابل بوده، بدون هیچ ملاحظه ای به شاعر و مداح آن تذکر داده و خواستار اصلاح شعر یا مرثیه شده اند. ایشان بارها و بارها بر این دقیقه مهم و کلیدی تاکید کرده اند که شاعران آیینی باید با رعایت ادب و آداب زبان به مدح و ستایش خاندان رسالت باز کنند و از خرافه و گزافه گویی در این عرصه بپرهیزند: «در مرثیه خوانی بایستی به صدق واقعه پایبند بود. درست است که شما می خواهید مستمع خودتان را بگریانید، اما این گریاندن را به وسیله هنرنمائی در کیفیت بیان واقعه تامین کنید، نه در ذکر واقعه ای که اصل ندارد. ما در گذشته ها سراغ داشتیم-  ان شاءالله حالا آنجور نیست-  که بعضی ها فی المجلس یک چیزی را جعل می کردند؛ نکته ای همان جا به ذهنش می آمد، می دید خوب است، موقعیت خوب است، همان جا می گفت و از مردم اشک می گرفت! این درست نیست. اشک گرفتن از مردم که هدف نیست؛ هدف، آمیختن این دل اشک آلود-  که اشک را به چشم می رساند و چشم را اشکبار می کند-  به معارف زلال است؛ البته با هنرنمائی.» (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با ذاکران اهل بیت ،13 خرداد 1389)

پرهیز از سرودن و خواندن غزل مرثیه های مکشوف

رهبر معظم انقلاب همچنین درخصوص پرهیز از خواندن روضه مکشوف و استفاده از بیان هنرمندانه در روایت واقعه کربلا می فرمایند: «ما در مشهد یک منبر معروفی داشتیم-  خدا او را رحمت کند-  مال 50 سال قبل است؛ مرحوم رکن الواعظین. او منبر می رفت و مردم پای منبر روضه خوانی او مثل ابر بهار گریه می کردند؛ در حالی که خودش هم بارها می گفت من اسم نیزه و خنجر نمی آورم. واقعا هم نمی آورد؛ بنده ده ها منبر از او دیده بودم. حادثه را آنچنان هنرمندانه تصویر می کرد که مجلس را منقلب می ساخت؛ بدون اینکه بگوید «کشتند»، بدون اینکه بگوید «تیر زدند»، بدون اینکه بگوید «شمشیر چنین زدند» یا «خنجر چنین زدند»؛ این ها را نمی گفت. می توان با شیوه های هنرمندانه، روضه خوانی خوب کرد و گریاند.» (بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با مداحان اهل بیت، 13/3 /1389)

رعایت شان خاندان رسالت  در شعر آیینی 

امین شعر انقلاب بر رعایت شان خاندان رسالت در شعر آیینی تاکید فراوان دارند. اینکه به دور از احساس زدگی و با لهجه معرفت زبان به مدح و منقبت بزرگان دینی باز کنیم تا به تعبیر ایشان دچار «مهمل گویی» نشویم: «حادثه را بیان کنید؛ با هنرمندی بیان کنند تا مردم دلشان شیفته بشود و منقلب بشود، نه اینکه خلاف بگویند. حالاها هم می شنوم، منبری یا مداح سر منبر خطاب به امیرالمومنین می کند و می گوید «آقا هرچه داری از امام حسین داری!» شما فکرش را بکنید! این چه حرفی است و این چه مهمل گویی ای است که کسی این جور درباره امیرالمومنین حرف بزند؟ امام حسین هرچه دارد از امیرالمومنین دارد، امام حسین هرچه دارد از پیغمبر دارد؛ چرا نمی فهمند این معانی و این مسائل را؟ آن وقت ادعا هم دارند، هرچه هم به دهنشان بیاید می گویند؛ یعنی اینها را خیلی باید به نظر من بزرگ بشمریم.» (بیانات در دیدار اعضای ستاد مرکزی  هیئت رزمندگان اسلام ، 20 آبان 1392)

امید آنکه با نصب العین قرار دادن توصیه های رهبری، در مسیر تحقق این مطالبات گام برداریم-

 ان شاءالله.