آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۹۲۰
تاریخ و اقتصاد
۲۶

درآمدهای مالیاتی در دوره قاجار

شمارش مالیات در حضور ناصرالدین شاه

درآمدهای حکومت در دوره قاجار از منابع گوناگونی تامین می شد که عبارت بودند از: مالیات ها، عواید گمرک، درآمد املاک شاهی (خالصجات)، عواید حاصل از دادن امتیازات به افراد و دولت های خارجی، درآمد تلگرافخانه، پستخانه، ضرابخانه و معادن. آنچه در نوشتار پیش رو مدنظر قرار گرفته درآمدهای مالیاتی است.

حکومت قاجار برای اداره کشور چهار وزارتخانه اصلی داشت که عبارت بودند از: وزارت داخله، وزارت خارجه، وزارت جنگ و وزارت مالیه. این وزارتخانه ها را در آن زمان «دیوان» می خواندند. اداره امور مالیاتی کشور زیرمجموعه وزارت مالیه بود و دیوان «استیفا» نام داشت. در این اداره «مستوفیان» و «وزیر بقایا» مشغول اداره امور مالیاتی بودند. مستوفی بزرگ ترین مامور مالیاتی یک ایالت بود که در مرکز حکومت (در آن زمان تهران مرکز حکومت بود) ادای وظیفه می کرد. در آن دوره کشور ایران به چهار ایالت بزرگ آذربایجان، خراسان، فارس و کرمان تقسیم شده بود. در راس امور مالی هر یک از این چهار ایالت یک مستوفی قرار داشت که در تهران مشغول به کار بود. هر یک از این مستوفیان چهار دفتر داشتند که درباره امور مالی ایالت مربوط به خودشان بود. این چهار دفتر به شرح ذیل بودند:

1- دفتر جزوجمع: در این دفتر نام ولایات، بلوک ها و دهات آن ایالت به ترتیب حروف نوشته می شد و میزان مالیات هریک از آنها در مقابلشان ذکر می شد. در صورت تغییر در میزان مالیات هر ناحیه، به دلیل آبادانی آن یا خرابی و خسارت، مستوفی آن را در همین دفتر درج می کرد. این دفتر را به نام همان ایالت می خواندند؛ مثلا دفتر جزوجمع کرمان، این دفتر درواقع چندین ورقه کوچک جدا از هم را شامل می شد که به هر یک «فرد» می گفتند.

2- دفتر بودجه: به این دفتر «دستورالعمل» نیز می گفتند. در این دفتر جدولی دارای چهار ستون وجود داشت. یک ستون به جمع یا درآمد آن ایالت اختصاص داشت. در این قسمت خلاصه دفتر جزوجمع آن ایالت نوشته می شد. در ستون دوم، که ستون خرج بود، مصارف دائمی آن محل درج می شد. در ستون باقی مصارف اتفاقی نظیر مواجب قشونی یا حقوق افرادی که به دستور مقامات بالاتر در آن سال مواجب خود را از عایدات آن ایالت دریافت می کردند نوشته می شد. در ستون چهارم با عنوان «باقی تحت دستورالعمل» میزان مبلغی که پس از کسر مخارج آن ایالت از عواید آن باقی می ماند درج می گردید. این مبلغ باید به خزانه مرکزی فرستاده می شد.

3- دفتر اوراجه: در این دفتر مصارف بیوتات سلطنتی و مخارج فوق العاده ای که از عواید ایالات پرداخت نمی شد و باید هزینه آنها از خزانه مرکزی پرداخت شود، ثبت می شد.

4- دفتر محاسبه: در پایان هر سال، پس از اتمام امور مالیات ستانی و جمع آوری عایدات آن سال و هزینه کردن آنها برای مخارج آن ایالت، به حساب ها رسیدگی و آنچه باقی مانده بود به خزانه مرکزی ارسال می شد. رسیدگی به حساب ها براساس اسناد و قبوض خرج انجام می شد و همگی در این دفتر ثبت می شد.  تمام این دفاتر به خط «سیاق» نوشته می شد. این خط علائمی اختصاری را شامل می شد که از اعداد عربی اخذ شده بود. مستوفی هر ایالت باید کتابچه دستورالعمل (دفتر بودجه) ایالت خود را تنظیم کند و در اوایل سال به وزیر بقایا تحویل دهد تا به صحه شاه و صدراعظم برسد. پس از آن یک نسخه از این کتابچه به حاکم آن ایالت داده می شد تا کار جمع آوری مالیات و دیگر عایدات آن ایالت و هزینه کردن آنها در خرج آن ناحیه را مطابق کتابچه انجام دهد، و نسخه دیگر در دست مستوفی بود. از آنچه گفته شد آشکار می شود که در دوره قاجار ایالات کشور به صورت غیرمتمرکز اداره می شدند. حکام، که در راس تشکیلات اداری ایالات قرار می گرفتند، بالاترین مقام حکومتی آن مناطق محسوب می شدند. هر حاکمی وظیفه داشت تمام امور اداری، قضایی، مالی و... ایالت خود را اداره کند. او، پس از اخذ مالیات و دیگر عایدات ایالت مربوط به خود، آنها را صرف هزینه های آن منطقه می کرد و سرانجام باقی مانده آنها را به خزانه مرکزی می فرستاد. در صورتی که عایدات کفاف مخارج را نمی کرد از خزانه مرکزی مبلغی برای موازنه مخارج با عایدات به حاکم داده می شد.

بخشی از مقاله ای به قلم زهرا کولیوند