آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۳۷۵۲
صفحه آخر
۱۲
کرونا و نیازهای جدید مسکن

تغییر جایگاه تراس در خانه ها

صمد نگین تاجی. معمار

در حالی که این روزها تمامی تجربه زیسته بشریت برای مبارزه با کرونا به کار گرفته شده، بهترین و کم هزینه ترین راه مقابله با این ویروس، رعایت فاصله اجتماعی پیشنهاد شده است. هرچند درباره روش اجرای فاصله گذاری در کشورهای مختلف دنیا اختلاف نظر وجود دارد و حکومت ها با توجه به نوع حکمروایی و زمینه های اجتماعی و فرهنگی، روش های متفاوتی را در پیش گرفته اند، اما به نظر می رسد می توان با استفاده از ظرفیت طراحی فضا، به یک زبان مشترک برای مبارزه با این ویروس و این نوع بیماری ها رسید و این به این خاطر است که طراحان می توانند این فاصله را نمود فیزیکی ببخشند و مبارزه را از وضعیت نامرئی خارج کنند. در این حالت، معماران با تعریف قلمرو به رعایت فاصله گذاری کمک می کنند. این کیفیت از سوی عناصر تشکیل دهنده فضا (کف، سقف و دیوار)، عناصر غیرثابت (مبلمان و...) و نمادها ایجاد می شود. در این ارتباط کافی است مرزی پیوسته تعریف شود؛از این رو در دوران پساکرونا، طراحی فضاها، اعم از فضای بیمارستان ها، رستوران ها، ادارات، فضای عمومی شهر و... دستخوش تغییر خواهد شد و خود را با شرایط جدید وفق خواهد داد و حتی می توان گفت تغییرات شروع شده است. میزان ماندگاری این تغییرات، فارغ از بحث کرونا، در حالتی که منجر به افزایش کیفیت فضای معماری شوند، دائمی خواهد بود، اما ماندگاری بخشی از تغییرات به رفتار این ویروس در آینده بر می گردد که می تواند هم موقت باشد و هم دائم. بااین حال تجربه دو دهه اخیر دنیا در مواجهه با ویروس های واگیرداری مانند سارس، مرس و کووید 19 نشان می دهد که طراحی فضاها باید به اندازه ای «انعطاف پذیر» باشد که بتوان تمهیدات مرتبط با فاصله گذاری و اقدامات لازم مرتبط با پیشگیری و درمان را با حداقل هزینه لحاظ کرد تا این گونه بار دیگر غافلگیر نشویم. در این میان، مسکن هم از این قاعده مستثنا نیست، اما ازآنجایی که در دوران اوج مبارزه با کرونا، فضای خانه تنها مامن افراد بود، این حضور مداوم ساکنان در فضای خانه باعث شد مسکن نسبت به سایر عملکردها، علاوه بر بعد کالبدی (سطح عینی) از نظر مفهومی (سطح ذهنی) نیز تحت تاثیر قرار گیرد. در واقع برای اولین بار در تاریخ بود که فضای خانه باید بتواند نیازهایی را که برآورده شدن آنها مرتبط با فضای بیرون است، برآورده کند، از این رو انتظارات از واحد مسکونی تغییر کرد و ساکنان برای رسیدن به انتظارات خود، شیوه به کارگیری فضاهای خانه را تغییر دادند؛ فضاها چند عملکردی شده و با شکل و شمایل جدیدی مورد استفاده قرار گرفته اند. این تغییرات، در معماری و فضای خانه، یا به صورت مستقیم مرتبط با مسئله پیشگیری و درمان کرونا بود یا به صورت غیرمستقیم مرتبط با کرونا بود که ساکنان برای غلبه بر اثرات منفی دوران قرنطینه و بهبود شرایط بهداشت روان، دست به تغییر فضای خانه زدند. در ادامه به بخشی از تغییرات و کاستی های معماری مسکن در این دوران اشاره می شود. در حوزه بهداشت روان: محیط مسکونی باید بتواند پاسخ گوی نیازهای فیزیولوژیک، امنیت، سلامت، تعامل اجتماعی و آسایش روانی انسان باشد. در دوران کرونا، سلامت و بهداشت روان در صدر انتظارات از مسکن قرار گرفت و این موضوع برای خانواده هایی که گروه های آسیب پذیر (کودکان و سالمندان) داشتند، اهمیتی دوچندان پیدا کرد. بنابراین افراد برای پرکردن خلا ارتباط با فضای بیرون، به دنبال فضای جایگزین می گشتند؛ فضایی که واسط زندگی اجتماعی افراد باشد. این نقش را در معماری قدیم ما فضاهای باز خصوصی از قبیل حیاط، ایوان و... بازی می کرد، اما در چند دهه اخیر به دلیل رویکرد اقتصادی حاکم بر بازار مسکن، این نوع فضاها از معماری خانه حذف شده اند. مردم برای پرکردن این خلا در پی حرکتی جمعی، از فضاهای پشت بام و تراس، بدون اینکه برای چنین عملکردی طراحی شده باشند، به عنوان فضای جمعی استفاده کردند. در دوران کرونا، تراس به عنوان یک فضای اصلی و تاثیرگذار با کارکرد دورهمی به کار گرفته شد. در حالت معمول در معماری آپارتمان های امروزی برای تراس عملکردی بیش از خشک کردن لباس، قراردادن پکیج و حتی چند گلدان تصور نشده است؛ حتی مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان که به الزامات عمومی ساختمان می پردازد، به همین حد از استفاده اکتفا کرده است؛ به همین دلیل در اکثریت غالب واحدهای مسکونی، تراس به عنوان فضای مهجور و درجه دوم مرکز توجه بوده است، اما کرونا باعث شد تراس مانند سایر فضاهای اصلی واحد مسکونی ایفای نقش کند، از این رو لازم است تراس با کارکرد جدیدش در معماری خانه به رسمیت شناخته شود و در قوانین، حداقل هایی برای آن تعریف شود. در ایام کرونا، فضای پشت بام از سوی بسیاری از خانواده ها برای باهم بودن، استفاده از هوای آزاد و ورزش مورد بهره برداری قرار گرفت. هرچند به دلیل بحث بام سبز، این فضا در چند سال اخیر به عنوان فضایی متفاوت مورد توجه قشر خیلی محدودی از جامعه قرار گرفته بود، اما کرونا باعث شد عموم افراد جامعه به اهمیت استفاده از فضای پشت بام پی ببرند. در حال حاضر فضای پشت بام در یک حالت رهاشدگی قرار دارد و به طور لجام گسیخته در اختیار تاسیسات، ماهواره و... است و این به آن خاطر است که پشت بام، در حالت عام به عنوان یک فضای معماری مدنظر قانون گذار نبوده است، از این رو لازم است فضای پشت بام در قالب یک عرصه نیمه عمومی در طراحی معماری مسکونی مدنظر قرار گیرد و هنگام طراحی، مانند پلان سایر طبقات، مرکز توجه و تایید مراجع رسمی قرار گیرد تا زمینه استفاده بهینه از این فضا فراهم شود.