آرشیو دو‌شنبه ۹ تیر ۱۳۹۹، شماره ۵۶۹۲
رسانه: شبکه
۷

رادیو و تلویزیون تاکنون برای زبان و ادبیات فارسی چه کرده اند؟

40 سال زبان فارسی در رسانه ملی

فاطمه شهدوست

داستان زبان و ادبیات فارسی که همیشه در گوشه و کنار محافل و برنامه های مختلف فرهنگی مطرح می شود، از آن ماجراهایی است که گویا قصه اش سر دراز دارد، چرا این را می گوییم؟ چون سال هاست این موضوع به یکی از دغدغه های اساسی تبدیل شده که هر از گاهی در گوشه ای به آن پرداخته می شود. هجوم کلمه های عجیب و غریب و دستور زبانی که مدت هاست به لطف همین ادبیات تازه درگیر تغییراتی شده، یکی از اصلی ترین عواملی است که پارسی دوستان را نگران کرده و باعث شده تا قدمی برای جلوگیری از بر باد رفتن این زبان قدیمی بردارند. رادیو و تلویزیون هم یکی از ارکان ثابت این ماجراست که از چند دهه قبل سراغ این دنیای پرفراز و نشیب رفته است. در ادامه بعضی از این تولیدات را مرور کرده ایم و از برنامه های آینده هم در این زمینه خبر گرفتیم.

طرحی نو دراندازیم

گروه فرهنگ و هنر شبکه 2

تهیه کننده و کارگردان: قاسم شاکری

سال تولید:  60

موضوع: این برنامه طرح تازه ای از حسن نیرزاده نوری در آموزش الفبای فارسی به دبستانی ها بود. حسن نیرزاده نوری از آموزگاران سرشناسی است که  از سال 1322 تدریس را شروع کرد.او بعد از مطالعه روش باغچه بان طرحی نوین برای تدریس الفبا ابداع کرد.

هزار سال ادب پارسی

گروه تاریخ، فرهنگ و هنر شبکه یک

تهیه کننده: رسول برومند نژاد

سال تولید:  75-74

موضوع: خواندن اشعار شاعران، پیشینه زبان فارسی، ارتباط ایرانیان با شعر رودکی، فردوسی و سایر بزرگان این عرصه، مواردی اند که در این مجموعه 10 قسمتی به آن پرداخته شده است. در کنار اینها تحول تدریجی زبان فارسی، پیشتازی شعر فارسی تا عصر مشروطیت و پیشی گرفتن نثر فارسی بعد از مشروطیت از دیگر بخش های این مجموعه است.

زبانی که به آن سخن می گوییم

گروه فرهنگ و دانش شبکه یک

تهیه کننده و کارگردان: مجید خالقی سروش

سال تولید:  77-74

موضوع: آشنایی با گویش های مرکزی ایرا ن زمین، تاریخچه زبان ایران، عوامل تغییرات در زبان فارسی، معنا کردن واژه های کهن، تاریخچه شکل گیری فرهنگستان زبان و ادب فارسی، واژه گزینی،اشاره به گویش های دری، زرتشتی، زبان های ایران باستان، فارسی میانه و نو، گویش یزدی و... از موضوعات این برنامه است.

زبان ما

گروه ادب و هنر شبکه 2

تهیه کننده و کارگردان: ناهید پورسعید

سال تولید:  82

موضوع: بررسی فعالیت های فرهنگستان زبان و ادب فارسی و نحوه واژه گزینی کلمات غیرپارسی وارد شده در زبان فارسی برای حفظ اصالت و اهمیت زبان مادری ایران، عنوانی بود که در این برنامه به آن پرداخته شد.

در تماشاگه راز ادب فارسی

گروه فرهنگ و هنر شبکه یک

تهیه کننده: شهناز مهدوی   کارگردان: گیتی جوادی

موضوع: در این برنامه پنج قسمتی با حضور چهره های سرشناس ادب درباره مقام عرفانی سعدی، کتاب گلستان و بوستان و مواردی این چنین صحبت می شد.

چگونه بنویسیم، چگونه بگوییم

گروه فرهنگ و هنر شبکه یک

تهیه کننده: محمدعلی مدنی

سال تولید:  76

موضوع: این مجموعه جزو آثار صد قسمتی بود که به بررسی نکات دستوری در زبان فارسی پرداخت. کاربرد صحیح کلمات و حروف در جمله، کلمات عربی در زبان فارسی، کاربرد ساختارهای دیگری مثل حروف اضافه، صفت، قید  و سایر نکات نگارشی مواردی بودند که در این برنامه مفصل درباره اش گفته شد.

مفاخر ایران

دفتر طرح و برنامه شبکه یک

تهیه کننده و کارگردان: محمود ابراهیم زاده نیشابوری

سال تولید:  81

موضوع: در این برنامه صحبت های استادان  زبان و ادبیات فارسی در خصوص دکتر حسین بحرالعلومی، شاعر و استاد زبان فارسی روی آنتن رفت. بحر العلومی شاعر و استاد زبان فارسی است که تالیفات ارزشمندی در فضاهای مختلف دارد.

قصه گو

گروه فیلم های تلویزیونی شبکه 2

تهیه کننده: احمد سیدبایداری

کارگردان: مصطفی کوشکی

سال تولید:  91

موضوع: فیلمی داستانی بر اساس زندگی مهدی آذریزدی، اولین نویسنده ای است که در ایران به فکر نوشتن داستان برای کودکان و نوجوانان افتاد و به همین دلیل لقب پدر ادبیات کودک و نوجوان ایران را به او دادند.

قرآن در ادب فارسی

گروه تاریخ، فرهنگ و هنر شبکه یک

تهیه کننده و کارگردان: محمود مقدس جعفری

سال تولید:  74

موضوع: در این مجموعه که در 15 قسمت روی آنتن رفت، استادان ادبیات به معرفی بزرگان شعر و ادب پارسی پرداختند. در این برنامه همچنین به کتاب ها و آثار ارزشمندی مثل تاریخ بیهقی، کلیله و دمنه و تاریخ جهانگشای جوینی هم اشاره شد.

با زبان خاموش

گروه فرهنگ و دانش شبکه یک

تهیه کننده: طاهره یراقچی  کارگردان: منوچهر مشیری

سال تولید:  1377

موضوع: معرفی شخصیت و زندگی بدرالزمان قریب، زبان شناس، سعدی پژوه و استاد دانشگاه تهران و مجموعه خدمات علمی و ادبی وی در حوزه زبان و ادبیات فارسی، اتفاقی است که در این برنامه رخ داد.

سرمایه ایران زمین

گروه تاریخ، فرهنگ و هنر شبکه یک

تهیه کننده و کارگردان: محمدرضا شیرازی

سال تولید:  82

موضوع: این مجموعه در 10 قسمت به موقعیت زبان و ادبیات فارسی و تاثیر آن بر زبان کشورهای قزاقستان، روسیه، اوکران، لهستان و ژاپن، در کنار مصاحبه با اساتید و دانشجویان زبان فارسی درباره علاقه مندی و یادگیری این زبان در این کشورها پرداخت.

قند و پند

گروه فرهنگ تاریخ و هنر شبکه 2

تهیه کننده و کارگردان: مهدی علی احمدی

سال تولید:  92-83

موضوع: این برنامه شامل مجموعه های نمایشی بود که بر اساس ضرب المثل هایی از متون کهن ادبیات فارسی شکل گرفته بودند. در هر برنامه با اشاره به یک مثل معروف حکایتی اجرا می شد تا معنی و مفهوم آن برای مخاطب تبیین شود.

قند پهلو

گروه مهارت های تخصصی و عمومی شبکه آموزش

تهیه کننده و کارگردان: امیر قمیشی

سال تولید:   97-92

موضوع: این برنامه مجموعه مسابقه طنز فارسی به صورت مشاعره با اجرای رضا رفیع بود که در قسمت ها و فصل های متعددی روی آنتن رفت.

در این یک سال چه کردیم؟

سال گذشته بود که رهبری در بخشی از سخنانش، درخصوص زبان فارسی ابراز نگرانی کرد و گفت: من راجع به زبان فارسی حقیقتا نگرانم زیرا در جریان عمومی، زبان فارسی در حال فرسایش است.

ایشان همچنین با گلایه از صداوسیما بیان کرد: من از صداوسیما گله مندم، به دلیل این که به جای ترویج زبان صحیح و معیار و زبان صیقل خورده و درست، گاهی زبان بی هویت و تعابیر غلط و بدتر از همه تعابیر خارجی را ترویج می کند. انتشار فلان لغت فرنگی یک مترجم یا نویسنده از تلویزیون، موجب عمومی شدن آن لغت و آلوده شدن زبان به زوائد مضر می شود.

بعد از این صحبت ها و تاکید روی این موضوع که نگذارید زبان فارسی دچار فرسودگی و ویرانی شود، صدا و سیما بیش از پیش دست به کار شد. یکی از اتفاقاتی که در برنامه های مختلف رخ داد، استفاده از عناوین فارسی به جای کلمه های بیگانه بود. این ماجرا در هر برنامه به شکلی اتفاق می افتاد مثلا گاهی جایگزین واژه ها زیرنویس می شد یا مجری حواسش را جمع و این جایگزین ها را در گفت و گوهایش لحاظ می کرد. در بعضی برنامه ها مثل مافیا همزمان با به کار بردن واژه های بیگانه فارسی آنها جلوی چشم بیننده ظاهر می شد.  همچنین بهار سال گذشته هم مثل سال 97 مجریان برتر تلویزیون که بیشترین اهتمام را در پاسداشت زبان فارسی داشتند، معرفی و تقدیر شدند.

سال 98 هم بعضی از این برنامه ها از جمله قند پهلو و مشاعره همچنان روی آنتن می رفتند. در کنار اینها موارد تازه ای هم اضافه شدند که از جمله آنها می شود به مجله ادبی «شب شعر» اشاره کرد. این برنامه به تهیه کنندگی کوروش انصاری هر دوشنبه با یکی از موضوعات حوزه ادبیات پخش می شد.

شب شعر و شب کتاب که از بخش های برنامه شب های هنر بودند هم برنامه های دیگری اند که به این ماجرا با حضور کارشناسان مفصل پرداختند. برنامه کتاب باز سروش صحت هم جزو کارهایی بود که در این فضا مورد تقدیر قرار گرفت.

بیش از 11 هزار دقیقه  برنامه برای زبان فارسی

مسعود احمدی افزادی، رئیس ستاد «حفظ و ترویج زبان و ادب فارسی» از برنامه هایی که قرار است امسال در این حوزه روی آنتن برود گفت.

شروع فعالیت ستاد: ستاد حفظ و ترویج زبان و ادبیات فارسی در مهرماه 98 از مجموعه ستاد کتابخوانی جدا شد و با توجه به تاکیدات رهبری و رئیس سازمان به زبان فارسی به عنوان یک ستاد مستقل کارش را آغاز کرد. البته این به آن معنا نبود که قبل تر از آن کاری در سیما انجام نشده بلکه کارهای زیادی صورت گرفته بود منتهی اهمیت موضوع در حدی بود که لازم شد ستاد با قدرت و توانمندی کار خودش را در یک شبکه مستقر کند و آن را پیش ببرد. در این بین شبکه آموزش به عنوان شبکه ای که محور آموزش در حوزه زبان فارسی بود انتخاب و این ماموریت به ما محول شد.

دنبال چه هستند؟ در این ستاد می خواهیم به موارد مختلفی توجه کنیم؛ از جمله آسیب های زبان فارسی در کاربرد روزمره، بحث گسترش زبان فارسی، طراحی نشست های استادان زبان فارسی و رسانه، مطرح کردن واژه گزینی های فرهنگستان ادبیات در رسانه و کمک گرفتن از مردم در این حوزه، برقراری ارتباط بهتر با نهادها و سازمان های مردم نهاد و... . در کنار اینها با ستاد زبان فارسی رادیو و استان ها هم در ارتباط هستیم. نکته جالب توجه این است که ما تا قبل از کرونا در طول هشت هفته جدول پخش کاملا منظمی را به همه شبکه ها ارائه و آن را پخش کردیم تا جایی که می توان گفت در این مدت حدود 11 هزار و 760 دقیقه برنامه با موضوع زبان فارسی در شبکه های مختلف پخش شد.

کرونا و فعالیت ادامه دار: همزمان با شروع کرونا و همه گیری آن اگرچه حجم تولید به سمت برنامه های کرونایی رفت، اما در شبکه آموزش با راه اندازی مدرسه تلویزیونی ایران، زبان فارسی به صورت آموزش رسمی دنبال شد، یعنی ما روزی هفت ساعت دروس این حوزه را از طریق معلمان در شبکه آموزش و پنج ساعت در شبکه چهار و شبکه قرآن ارائه می کردیم.

همه شبکه ها به گوش: اما برای آن که بتوانیم فعالیت هایمان را گسترش داده، به عنوان ستاد مرکزی در حوزه سیما کارمان را بهتر انجام دهیم، همکاران خودمان را در شبکه های دیگر در سه محور انتخاب کردیم. شبکه های محوری اولین گروه، شبکه های یک، دو، سه و آموزش است. در گروه محور دو هم شبکه های تهران، نسیم، امید، نهال و پویا، جام جم و افق قرار دارند؛ همچنین شبکه های تماشا، سلامت، قرآن و البته مرکز پویانمایی صبا هم گروه محور سوم ما هستند. این شبکه ها براساس دسته بندی های صورت گرفته ماموریت هایشان را در حوزه زبان فارسی بازآرایی می کنند.

برنامه های تازه نفس: در قدم اول ما به دنبال تولید برنامک های زبان فارسی هستیم که قابلیت پخش در همه شبکه ها را داشته باشند؛ اتفاقی که البته قبل تر رخ داده بود. با وجود این، امسال برنامه های مختلفی در دست تولید داریم. به عنوان نمونه، شبکه یک برنامه «فارسی را پاس بداریم»، شبکه پنج«پارسی را پاس بداریم»، شبکه چهار «چهار دقیقه با فارسی»، شبکه نسیم «کافه کتاب»، شبکه سه «قند پارسی»، شبکه آموزش«فارسی شکر است» و «نقل» را در دست تولید دارند. در کنار اینها سری جدید برنامه مشاعره و قند پهلو در حال آماده سازی و ارائه طرح جدید است. طرح مسابقه فاخر «پارسی بان» هم اتفاق دیگری است که می خواهیم به واسطه آن در حوزه مسابقه و سرگرمی هم به نوعی وارد شویم. به همین دلیل امیدوار هستیم مجوز ساخت آن زودتر ارائه شود.

همکاری با بقیه: همچنین برای آن که سیما بتواند در این زمینه جامع تر حرکت کند، ارتباطات مستمری را با ستاد زبان فارسی وزارت ارشاد، بنیاد دهخدا، انجمن ویرایش و درست نویسی، شعرا و ادبا، استادان حوزه زبان فارسی، حوزه هنری سازمان تبلیغات، انجمن زبان شناسی ایران و به ویژه با فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی گرفتیم. در صدر همه اینها فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی به عنوان مرجع ارشد زبان و ادبیات در کشور، همکار راهبردی رسانه ملی و سیمای جمهوری اسلامی ایران است.

رصد ادامه دار برنامه ها: در اسفند سال گذشته ما با برگزاری مراسمی، همه برنامه های سیما در حوزه زبان فارسی را رصد و با حضور هیات داوران 50 برنامه را انتخاب کردیم؛ روندی که باز هم ادامه خواهد داشت. همچنین حضور کارشناسان زبان و ادب فارسی در برنامه های زنده و پرمخاطب شبکه ها، یکی دیگر از برنامه های تازه ماست.