آرشیو دو‌شنبه ۹ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۷۹
جهان
۴
نگاه روز

مداخله مستقیم ترکیه در تحولات لیبی

محمود فاضلی

پس از سر نگون شدن معمر قذافی در سال 2011، در لیبی هرج و مرج مطلق حاکم است. از پنج سال پیش، دو حکومت که رقیب یکدیگرند در این کشور وجود دارند: دولت به رسمیت شناخته شده در سطح بین المللی در غرب و دولت مخالف آن در شرق که مرد قدرتمند آن ژنرال خلیفه حفتر است. تلاش وی برای بیرون راندن دولت مورد حمایت بین المللی از طرابلس در هفته های گذشته با شکست مواجه شده است. دو طرف درگیری مورد حمایت بازیگران غربی هستند. برای کشورهای خارجی در وهله اول نفوذ در شمال آفریقا مهم است و همچنین ذخایر غنی نفت در لیبی. جنگ داخلی لیبی پس از گذشت حدود 10 سال وارد مرحله جدیدی شده است. پس از مداخله مستقیم ترکیه در تحولات لیبی اوضاع به سرعت تغییر یافت. دولت وفاق ملی لیبی با نمایندگی فائز السراج، نخست وزیر این کشور که از سوی سازمان ملل به رسمیت شناخته می شود، ظرف مدت کوتاهی از لحاظ نظامی، سیاسی و روانی پیشرفت های مهمی داشته است. این روند برای نگرانی حفتر و هوادارنش کافی بود. همه کشورهایی که به موضوع لیبی حساس بودند، به حرکت درآمده اند. 

روابط ترکیه - مصر از تابستان سال 2103 پس از سرنگونی محمد مرسی، رییس جمهور سابق مصر با انجام کودتا از سوی سیسی پرتنش شد. فاصله جغرافیایی عامل مهمی است که مانع از رویارویی دو کشور است. با این حال دو کشور به عنوان طرف های یک جنگ همچنان به تنش ادامه می دهند. آنها ضمن اشتراک در ائتلاف های مختلف، به هرگونه تبلیغات علیه یکدیگر نیز همچنان ادامه دادند. مصر در شرق مدیترانه روابط خود با اسراییل، یونان و قبرس (یونانی نشین) را بهبود بخشید و در لیبی، در جبهه مقابل ترکیه قرار گرفت. این کشور با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود به راحتی به حمایت از حفتر ادامه داد.  تلاش های ترکیه برای نفوذ و حضور بیشتر در لیبی درحالی است که رییس جمهور مصر عبدالفتاح سیسی اخیرا تهدید کرده که اگر لازم باشد با سربازان خود وارد لیبی خواهد شد، این اقدام ترکیه را به رویارویی تحریک کرده است. منطقه در آستانه یک جنگ جدید قرار گرفته و این جنگ ممکن است لیبی را به یک سوریه دوم تبدیل کند، میدان جنگی بین قدرت های خارجی که صدها هزار پناهنده را به اروپا فراری خواهد داد. دولت وحدت ملی همراه با ترکیه در نظر دارد به شهر بندری «سرت» حمله کند، این شهر به خاطر نزدیکی به پایگاه های نفتی، پالایشگاه ها و منابع نفت از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار است. ناحیه جفره در جنوب شهر سرت نیز یکی از اهداف نیروهای دولت وحدت ملی است. پیروزی در این دو منطقه ممکن است باعث پیروزی دولت وحدت شود. سیسی مدعی است که سرت و جفره «خطوط قرمز» مصر هستند. هرگونه حمله به این مناطق ممکن است باعث حمله نیروهای نظامی مصر به لیبی شود، به همین دلیل دولت وحدت ملی اظهارات سیسی را به عنوان «اعلام جنگ» ارزیابی کرده است. ترکیه نمی خواهد در برابر فشار از سوی مصر تسلیم شود. اردوغان رییس جمهور ترکیه یک توافقنامه دریایی با دولت وحدت ملی امضا کرده است که این توافقنامه جایگاه ترکیه را در تنش با یونان، قبرس و مصر بر سر ذخایر گاز در منطقه شرقی دریای مدیترانه تقویت می کند. علاوه بر این، اردوغان دشمن سرسخت سیسی است. رییس جمهور مصر در سال 2014 پس از کودتا علیه محمد مرسی رییس جمهور وقت به قدرت رسید. مرسی یکی از اعضای مهم اخوان المسلمین و متحد ترکیه بود. شواهد نشان می دهد عملی کردن این تهدید با خطرات زیادی برای سیسی همراه است. چون برخلاف ترکیه که از نیروهای انسانی و پهپادها استفاده می کند تا نفوذ خود را در لیبی تقویت کند، قاهره احتمالا مجبور است از سربازان خود برای نبرد در لیبی استفاده کند و در این صورت احتمالا تلفات زیادی خواهد داشت. سیسی احتمالا امیدوار است که مردمش به خاطر وطن پرستی به جنگ در لیبی تن بدهند.

در پشت پرده مواضع سیسی دلایل متعددی وجود دارد. نگرانی اصلی وی امنیت مرزهای مصر است. هیچ کشوری خواستار همسایگی با دولتی که قادر به کنترل مرزهای خود نبوده و در حال فروپاشی است، نیست. این درحالی است که بین مصر و لیبی یک مرز مشترک طولانی که از لحاظ جغرافیایی کنترل آن دشوار است، وجود دارد. این وضعیت با درنظر گرفتن حضور تروریست ها و فعالیت های هزاران نفر از پناهجویان در منطقه خطری جدی محسوب می شود. همچنین حضور موثر ترکیه در آینده لیبی و استقرار اخوان المسلمین در سراسر مرز نیز به اندازه کافی سیسی را نگران می کند. اگرچه سیسی به حل مشکلات لیبی اولویت می دهد، اما درگیری ها در شبه جزیره سینا، مسائل اقتصادی، گردشگری فروپاشی شده و مخالفین داخلی وجود دارد که سیسی باید با هریک از آنها مقابله کند.

اخیرا پاریس نیز به منتقدین سیاست ترکیه در لیبی پیوسته است. سخنان اخیر ماکرون، رییس جمهور فرانسه در انتقاد از حمایت ترکیه از دولت مشروع لیبی، مبنی بر اینکه ترکیه در لیبی دست به بازی خطرناکی زده است، خشم ترکیه را در پی داشت. فرانسه مدعی است که ترکیه با نقض تحریم های سازمان ملل به طور گسترده اسلحه دولت وحدت ملی را تامین می کند. ترکیه اعتقاد دارد فرانسه خواستار بازگشت به دوران استعماری است و این فعالیت های فرانسه است که در این منطقه نگران کننده است. آنکارا اعتقاد دارد حمایت از دولت مشروع لیبی که از سوی سازمان ملل به رسمیت شناخته شده، با موافقت مردم لیبی انجام شده است. در هرکجا که یک تجزیه گر و یک کودتاگر وجود داشته باشد، فرانسه از آنها حمایت می کند. در واقع اقدامات فرانسه نگران کننده است. در سال 2011 فرانسه لیبی را بمباران کرد. اکنون نیز از یک کودتاگر در لیبی حمایت می کند. فرانسه از حفتر، رهبر نیروهای مسلح مستقر در شرق لیبی حمایت می کند. 

به باور ترکیه در قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل بر لزوم حمایت از دولت فائز السراج یعنی دولت وفاق ملی لیبی و عدم حمایت از تجزیه گران یا کسانی که با این توافق مخالف هستند، تاکید شده است. فرانسه که یکی از پنج عضو دایمی شورای امنیت ملی سازمان ملل است، با تصمیمی که خود (در شورای امنیت سازمان ملل) اتخاذ کرده، در تضاد است. این فرانسه است که دست به یک بازی خطرناک زده است. ماکرون به جای دخالت در امور کشورهای دیگر بهتر است ابتدا کشور خود را مدیریت کند. این ماکرون است که پا از گلیم خود فرا نهاده و دست به یک بازی خطرناک زده است. ما نیز پیش تر در این زمینه توضیحاتی ارایه دادیم. ماکرون در صدد تلافی واکنش ها و مخالفت هایی است که در داخل با آن مواجه است، اما متاسفانه تلاش هایش نتایج منفی دارد. 

بین دو کشور ترکیه و لیبی علاوه بر قرارداد دریایی که اخیرا به امضا رسیده است، قبلا در زمینه انرژی، اقتصاد و زیرساخت ها قراردادها و تفاهمنامه های مختلفی به امضا رسیده است. به اعتقاد ترکیه، در سایه تلاش های این کشور توازن قدرت در لیبی ایجاد شد. کشورهایی که پیش تر موضع ممتنع داشتند، به تدریج در کنار دولت مشروع لیبی جای می گیرند. اما شرایط کنونی تنها منجر به ناخرسندی امارات و فرانسه شده است. 

مشارکت ترکیه در موضوع لیبی البته با مخالفت هایی در ترکیه مواجه است. ترکیه درباره واکنش احزاب مخالف به مواضع دولت این کشور در لیبی، معتقد است هر چیزی که آن روز به آنها گفتم امروز تحقق یافت. درگفت وگوهای خود با احزاب، در خصوص چگونگی ایجاد توازن قدرت در لیبی، اهمیت حضور ترکیه در آن کشور، حفظ قراردادهای ترکیه با لیبی، اتخاذ تدابیر لازم در قبال حملات احتمالی علیه منافع ترکیه در آن منطقه و نیاز به مجوز مجلس در این راستا و نحوه کمک ترکیه در موضوعات مهمی نظیر روند سیاسی در لیبی، توضیحاتی ارایه داده است. آنکارا که حضور خود در مدیترانه را بی ارتباط با مجموعه تحولات مدیترانه نمی داند و مدعی است نادیده گرفتن منافع ترکیه در شرق مدیترانه به طور کلی و معرفی ترکیه به عنوان یک کشور استعمارگر اشتباه و احمقانه است. شرکت های ترک در موضوعات مورد نیاز لیبی از جمله در زمینه تولید برق فعالیت داشته و حتی برخی از آنها از گذشته از بیمارستان های این کشور طلبکار هستند. چرا باید شرکت های ممالکی که در لیبی اهداف استعمارگری دارند، به جای شرکت های ترک، در این کشور فعالیت کنند؟ ما با زور به آنجا نمی رویم و با زور این پروژه ها را نمی گیریم. اگر شرکت نفت لیبی و شرکت نفت ترکیه در درون محدوده فلات قاره مشترک واقع در شرق مدیترانه همکاری کنند و مطابق قرارداد به طور مشترک فعالیت های لرزه نگاری و حفاری انجام دهند که به نفع هر دو طرف واقع می شود، آیا این استعمارگری خواهد بود؟ این کشور هر وقت خواستار کسب قدرت در شرق مدیترانه می شود، ابتدا اسراییل، سپس یونان، اتحادیه اروپا و امریکا در مقابل این کشور ایستادگی می کنند.