آرشیو دو‌شنبه ۹ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۷۹
هنر و ادبیات
۶
نگاه

نگاهی به آنچه در رمان «کوری» ژوزه ساراماگو به بحران کرونا شباهت دارد

تمثیل هایی از جنس تخیل و طعنه

ابوالفضل نجیب

هنر با گستره و تنوع تخیلات بی پایان موضوعیت پیدا می کند. این تخیلات حاصل رابطه مکاشفه گرایانه با جهان پیرامون، آینده و آفرینش جهان انتزاعی است که در نگاه به آینده بر دو سویه متفاوت تاکید دارد. یکی رو به سوی جهان آرمانی یا مدینه فاضله و هم رویاهای دست نیافتنی و دیگری به سمت کابوس ها و تهدیدات بالقوه که جهان را به فرجام و آنچه آخرالزمان تعبیر می کنیم، یادآوری و هشدار می دهد. ژول ورن از نمونه های نادر و کم نظیر هنرمندانی بود که رویاهای انسان را دستمایه تخیلات کرد و البته در جهان انتزاعی خود جامه عمل پوشاند. در نهایت بسیاری از رویاهای او در جهان واقعی، رنگ واقعیت به خود گرفت. بخش دیگر اما به نگرانی ها و دغدغه های هنرمند از آینده بشر و آنچه آخرالزمان تلقی می کنیم، مربوط می شود. این رویکرد اغلب تجسم انتزاعی کابوس های هنرمند را متجلی و نمایندگی می کند. کمیت و کیفیت آثار این گونه در مقایسه با سویه های رویاپردازانه، چه در آثار سینمایی و رمان حکایت از اهمیت و نگرانی هنرمند نسبت به فرجام جهان و تصورات آخرالزمانی او دارد.

در اینجا تمرکز بر سویه های آینده هراسی جهانی است که انسان بخشی از آن محسوب می شود و نه همه آن. جهانی که در خلسگی تسلط بر جبرهای پیرامونی، کمتر نگران فرجام خوش نشینی اکنون خود است. آنچه می تواند این آرامش را بر هم زند، معطوف به دغدغه هنرمندانی است که در بیم و هراس فرجام این خوش نشینی سیر و تخیل می کنند. از این منظر شاهد آثار بسیاری در حوزه سینما و ادبیات هستیم. رویکردی که اغلب بر قریب الوقوع بودن کابوس ها تاکید می ورزند و همزمان با پیشگویی های پیامبرگونه، نشانه های جهان آخرالزمانی را با مختصات و نشانه های میدانی در جهان انتزاعی یادآور می شوند.

کوری و ویروس و توده ها

در این آثار جهان به طریقی یا با اعمال اراده بشر در شکل جنگ و پیشرفت های هسته ای و فضایی و یا در اشکال بروز و ظهور بلایای طبیعی و ظهور امراض و ویروس های ناشناخته و اتفاقات ناخواسته در حوزه بیولوژی و هم تهدیدات فضایی در آستانه ویرانی و بحران های جهانی قرار می گیرد.

در میان این آثار، رمان «کوری» ژوزه ساراماگو از شبیه ترین و شگفت ترین تصاویر و تصورات به وضعیت کنونی جهان درگیر با کووید 19 است.

کوری هر چند بیشتر یک رمان معترض اجتماعی است که در قالب روایتی تمثیلی فردیت انسانی را در چالش با موقعیت های غیرقابل پیش بینی به محک می گذارد اما در عین حال نگاه ساراماگو به بحران ویروس کوری، علاوه بر درگیر کردن فردیت به تاثیرات همه جانبه در حوزه های سیاسی و اجتماعی و نهاد دولت و رابطه متقابل آن با توده های مردم اهتمام دارد. هر چند این نشانه ها تحت تاثیر نگاه او به فردیت آدم ها و به تناوب و ضرورت خط طولی روایت ظهور و بروز پیدا می کنند.

آنچه در این مختصر بررسی می شود، نشانه های ناشی از تبعات اجتماعی و سیاسی و... بحران کوری بر نظم و نظام پیشین و تغییر و تنظیم مناسبات جدید و از بالا به پایین (از راس با مردم) در شهر فرضی ساراماگو و شباهت های قریب آن با وضعیت حاصل از ظهور کووید 19 در جهان است.

این شباهت ها البته با نوع حاکمیت های سیاسی در برخورد با شهروندان در پیوند مستقیم دارد. با این لحاظ اما در نگاه کلی به جامعه بحران زده در متن کرونا می توان این تبعات را به درجاتی از جانب دولت ها در تنظیم رابطه با شهروندان شاهد بود. اهمیت این نشانه ها در رمان کوری شاید از دغدغه همیشگی ساراماگو به ستیز فرد با حاکمیت ناشی می شود. در رمان کوری وجه درونی و ناپیدای رمان و در زیر سایه نگاه او به فردیت آدم ها در موقعیت های متفاوت اما در نهایت راه به مهم ترین مولفه تکرارشونده در اغلب رمان های او یعنی ستیز و چالش فرد و حاکمیت و دغدغه دادخواهانه او به عدالت و آزادی می برد. این رویکرد و نگاه را می توان در رمان «بالتازار و بلیومندا» دیگر اثر ساراماگو و کشور گناه مورد تاکید بیشتری قرار داد. در کوری اما این دغدغه از شکل تقابل فردی به ستیز جمع با حاکمیت تسری داده می شود.

شباهت های موجود بین وضعیت کرونازده جهان با شهر خیالی مبتلا شده به اپیدمی ویروس کوری آنچنان به لحاظ کمیت و کیفیت و تنوع گسترده است که جز با نگاه جزیی نگرانه و اهمیت درک فرازمانی ساراماگو پی نخواهیم برد. اما اهمیت موضوع نه از باب یادآوری درک فرازمانی ساراماگو از آخرالزمان که بیشتر از ضرورت فهم و درک ما نسبت به وضعیت موجود ناشی می شود. از این رو بدیهی است درک این شباهت ها پیش از هر چیز ملازم با تعقیب و دنبال کردن اتفاقات پیرامونی و بازخوردهای آن در اشکال فردی و اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و همزمان ردیابی این نشانه ها در رمان کوری است.

این نشانه ها البته بدون تقدم و تاخر میدانی و لحاظ جغرافیایی مکانی و سیاسی و به شکل کلی و کلان از متن کتاب ساراماگو استخراج و بدون توضیح و تیتروار اشاره می شود.

شاید برخی شباهت ها و نشانه ها از جمله خودکشی چندان ظهور و بروز کمی نداشته اما حداقل تا این زمان شاهد چند فقره خودکشی از جمله مرد ثروتمند ایتالیایی که به دلیل تاثر از دست دادن افراد خانواده خود را از آپارتمان محل سکونت به خیابان پرتاب کرد، باشیم. در ایران اما ابعاد این بازخورد به لحاظ کمی متفاوت است و بر موارد و نمونه های متعدد دلالت و تاکید دارد. با این توضیحات بازشناسی این شباهت ها را دنبال می کنم.

شهر فرضی ساراماگو و ووهان چین

در رمان کوری و بحران ناشی از کرونا شاهد نقطه صفر هستیم. شهر فرضی ساراماگو و نقطه صفر واقعی در ووهان چین.

رویکرد پنهانکارانه و متعاقب آن دادن اطلاعات غلط بنا به مصالح امنیتی از جانب مسوولان شهر فرضی و عملکرد مقامات بهداشتی و سیاسی چین را می توان نقطه شروع این همانی تلقی کرد. حساسیت های اولیه امنیتی روی پزشک چینی و شخصیت اول رمان کوری بسیار قابل تامل است.

رویکردی که با توسل به دروغ و تحریف و سانسور همچون مقامات شهر فرضی کوری سعی در مدیریت روانی جامعه دارد. این مدیریت جز با توسل به رسانه و سیطره و انحصار تمام و کمال بر منابع خبری و برخورد گزینشی داده ها اهمیت و کارکرد رسانه در وضعیت آخرالزمانی را مورد تاکید قرار می دهد.

این رویکرد به سانسور سیستماتیک بر تمامی رسانه های مستقل از طریق صدور دستورالعمل های رسمی و دولتی در راستای اهداف تعین شده و بعضا از طریق دخالت دستگاه های اطلاعاتی و امنیتی دنبال و اعمال می شود.

قرنطینه خانگی به عنوان یکی از راهکارهای جلوگیری از شیوع اپیدمی و مقاومت در برابر آن به اتخاذ راهکارهای قانونی در قالب تدوین مجازات جریمه نقدی و زندان و محرومیت های اجتماعی می انجامد. ایجاد ایستگاه های خیابانی برای تست به واکنش شهروندان و اقدام به دستگیری آنها می شود. به همان اندازه که فضای رعب آلود باعث شورش و فرار جمعی زندانیان و تبعات خشونت بار همزمان فرار بیماران تحت درمان از بیمارستان ها را همراه دارد. ورود ارتش و نیروهای ضدشورش برای کنترل و مهار اتفاقات غیر قابل پیش بینی بر پیوند و رابطه سیستماتیک وضعیت موجود با حفظ و تثبیت حاکمیت سیاسی تاکید دارد. غافلگیری و سرعت غیرمنتظره شیوع اپیدمی از یک سو و عدم آمادگی و بعضا ناکارآمدی و نگاه امنیتی دولت ها به بحران درگیر همچنان که به اعمال هژمونی و استفاده از نیروی قهریه، در بخش رسانه نیز یکسره در انحصار حاکمیت قرار گرفته و مسوولان ناگزیر برای مهار بحران به دادن وعده های دروغ و زمان بندی برای مهار و کنترل و بازگشت به وضعیت عادی روی می آورند. در همین راستا سایر رسانه های مستقل و نیمه مستقل موظف به همسویی با رویکرد تحریف گرایانه دولتی می شوند. تعطیلی مشاغل به محدود شدن کالاهای ضروری و تحرک واسطه ها و فرصت طلبان و در نتیجه احتکار و افزایش قیمت ها منجر می شود. این وضعیت به ترس و نگرانی مردم و خرید مازاد و در نتیجه خالی شدن فروشگاه ها از کالاهای اساسی می انجامد. فشل بودن دولت در مواجه با این شرایط و از سویی مافیای اقتصادی به فربه شدن گروهی که بعضا ممکن است در پیوند با قدرت باشند، به بی اعتمادی مضاعف مردم و اعتراضات عمومی و در نتیجه افزایش فضای امنیتی منجر می شود. در چنین وضعیتی دولت ها به نسبت مسوولیت پذیری و کار آمدی و مشروعیت سیاسی محک بیشتری می خورند.

این وضعیت بسته به نیازهای جامعه به ظهور طیف جدیدی از فرصت طلبان که پیش تر به لایه های میانی جامعه وابسته بودند، منجر می شود. بخشی از این لایه ها در این وضعیت بحرانی امکان جهش و پیوند خوردن با لایه های نزدیک تر به قدرت پیدا می کنند. غافلگیری بروز و سرعت و رشد تصاعدی ویروس از عوامل تشدیدکننده بحران اجتماعی هستند. بسته به علت و عوامل اصلی پیشگیری جامعه را به تدریج با سایر تبعات وضعیت بحرانی مواجه می کند. تاکید مسوولان بر بحران های قریب الوقوع از جمله کم آبی، تغییر الگوهای مصرف و... در برخی کشورها ناظر به این شباهت هاست.

در بحران کوری و کرونا شاهد پررنگ شدن هرچه بیشتر نقش و حضور دستگاه های امنیتی و نظامی و ارتش هستیم. این حضور به دلایل و ضرورت های مختلف و بسته به تنظیم رابطه دولت ها با مردم کارکردهای مختلفی دارند.

نئولیبرالیسم در آینه کرونا و کوری

سیاستگذاری و راهکار دولت ها در این اوضاع رابطه مستقیمی با توان مالی و همچنین ماهیت سیاسی آنها دارد. اتخاذ سیاست و راهکارهای نولیبرالی که مبتنی بر حفظ منابع و ذخایر مالی و سوار کردن تبعات مالی ناشی از بحران به دوش مردم، وجهی دیگر از این شباهت ها را مورد تاکید قرار می دهد. این رویکرد البته با اتخاذ ترفندهای مختلف شامل کاهش هزینه های درمان و پیشگیری و بالمال مخفی کردن آمار و ارقام مبتلایان می شود. وجهی دیگر از این شباهت ها را می توان در تلاش دولت ها برای هر چه بیشتر محدود کردن استفاده از منابع و امکانات دولتی مورد تاکید قرار داد.

مخفی کردن آمار مبتلایان، قربانیان و همچنین حذف مراسم دینی و سنتی و عرفی و تشریفات برای تشیع، تدفین و ترحیم قربانیان در دو بحران کوری و کرونا از دیگر شباهت ها می توان اشاره کرد. این تغییرات نسبت به فرهنگ و آداب و رسوم و اعتقادات دینی در اشکال متفاوتی ظهور می کنند. همچنان که شاهد برخی تغییر در احکام دینی در هر دو بحران هستیم. در هر دو بحران همزمان با کاهش ارزش پول اما ارزش سایر ذخایر و منابع مالی غیرپولی از جمله واحد پول های بین المللی و اشیای قدیمی و... مضاعف می شود.

در هر دو بحران با کمبود و افزایش قیمت اقلام بهداشتی مواجه هستیم. تعطیلی و معلق ماندن دوایر دولتی و حکومتی ازجمله نشست های دولت، مجلس، تعطیل شدن نهادهای مهم مملکتی از جمله مجلس، چالش کشیدن دولت و مقامات دولتی، ابتلای مسوولان دولتی به ویروس، تشدید بی اعتمادی به دستگاه ها و دوایر دولتی و بعضا به حاکمیت، متمرکز شدن هر چه بیشتر قدرت حاکمیت، بحران در مدیریت، سراسیمگی مسوولان و اتخاذ تصمیمات شتاب زده و غیرکارشناسانه که اغلب تحت تاثیر تدابیر و نگاه امنیتی به بحران اتخاذ می شوند. انحصار امکانات پیشگیرانه، درمانی و خدماتی در لایه ها و اقشار خاص جامعه و به طور مشخص توسط مقامات بالای دولتی و خانواده های آنها و درنهایت ایجاد بحران در این حوزه از دیگر شباهت های میدانی این دو بحران می توان اشاره کرد.

تمثیل هایی ملهم از تخیل و شفقت

به این شباهت ها اضافه کنید تاثیر آن را در ظهور و تشدید بیکاری و پیامد آن شکل گیری اعتراضات صنفی و افزایش روحیه اعتراضی که در هر دو موقعیت روی وقوع آنها تاکید می شود. در این میان البته دولت های ناکارآمد و غیردموکراتیک و... به درجات بیشتری در معرض این تهدیدات واقع می شوند.

در ابتدای رمان کوری، مبتلا شدن دکتر به کوری و گزارش او به مقامات بالاتر و به دنبال آن اطلاع مقامات سیاسی کشور به پیامدهایی ازجمله پنهانکاری و در قدم بعدی دستگیری و ایزوله کردن مبتلایان و وضع و اعمال قوانین سختگیرانه همراه می شود. این رویکرد نیز در پیوند با عدم احساس امنیت دولت از جانب شهروندانحائز اهمیت است.

قوانینی که اگرچه در صورت ظاهر برای پیشگیری از شیوع اپیدمی وضع می شود، اما ماهیتی کاملا امنیتی دارد. وضعیتی که نه تنها تغییری در وضع روحی مبتلایان ایجاد نمی کند که به ترس و نگرانی مردم و در ادامه به وضعیتی منجر می شود که مبتلایان کوری خود را فراموش و با دغدغه های نگران کننده تری ازجمله قرار گرفتن در معرض انواع سوءاستفاده های مالی و جسمی و جنسی روبه رو می شوند. این وضعیت درنهایت به درگیری میان مبتلایان و خشونت و مرگ و شورش علیه نگهبان های اردوگاه فرنطینه شدگان منتهی می شود. تصاویر اولیه ای که از واکنش مردم به ظهور کرونا و حتی در کشورهای پیشرفته و دموکراتیک شاهد بودیم، می توان به عکس العمل غریزی در مواجهه با بحران های ناشناخته تعبیر کرد که در شکل هجوم به فروشگاه ها و بعضا غارت اجناس در برخی کشورهای فقیر و عقب مانده خودنمایی کرد. در رمان کوری این وضعیت باتوجه به نابینایی شهروندان با تاکید بر غریزه گرسنگی برای یافتن مواد غذایی بر جنبه های تاویل پذیر و تعمیم پذیر از وضعیت واحد و کنش های متفاوت دلالت دارد.

تصاویر ترسناک و وهم آلودی که از روزهای ابتدایی تسلط کرونا از خیابان های پاریس، لندن، مادرید، نیویورک و... در ذهن مانده به طرز قریبی شبیه وضعیتی است که ساماراگو آن را به آشوب ازلی تعبیر می کند. در رمان کوری برخلاف ظاهر امروز شهرهای کرونازده، شاهد اجساد بوگرفته، سگ های ولگرد در حال خوردن جنازه ها، مغازه های تاراج شده، خیابان های انباشته و آلوده به نجاست، خشونت ورزی و ماسکه شدن شهر و تبدیل آن به قبرستان هستیم. این توصیف ترسناک را مقایسه کنید با تصاویر دهشتناک خاک کردن قربانیان کرونا در سراسر جهان و به خصوص در برخی کشورها و ازجمله ایران که به وحشت عمومی و بازخوردهای روانی منجر شد.

به خاک سپردن قربانیان در رمان کوری را می توانید با تصاویر اغلب مخفیانه گرفته شده از قربانیان کرونا و خاک سپردن آنها مقایسه کنید. سوزاندن وسایل شخصی قربانیان ویروس کوری را مقایسه کنید با آنچه از قربانیان کووید 19 باقی مانده. دفن غریبانه قربانیان هر دو بحران شاید تاثربرانگیزترین بخش این شباهت ها باشد. این شباهت ها را در ابعاد و موضوعات دیگر می توان ادامه و مورد تاکید قرار داد. اما به نظر می رسد همین اندازه این همانی و شباهت برای درک نشانه های یک وضعیت شبه آخرالزمانی کافی باشد.

لازم است بار دیگر یادآوری شود درک این شباهت ها منوط به مطالعه دقیق رمان کوری و همزمان مشاهده میدانی و همراه با تعقیب اخبار مربوط به بحران موجود در جهان است.

آنچه درباره این نشانه های پیامبرگونه از جانب ساراماگو و درباره وضعیت آخرالزمانی و به خصوص در قرابت و همسویی با وضعیت کرونازده می توان یادآور شد، جمله ریاست فرهنگستان سوئد هنگام دادن جایزه نوبل به ساراماگو است که به اختصار ویژگی ها و ذهنیت نگران و دغدغه مند ساراماگو نسبت به آینده و جهان آخرالزمانی را به اختصار چنین بیان می کند:

«آثار ساراماگو با تمثیل های ملهم از تخیل و شفقت و طعنه ما را بی وقفه وادار به ادراک یک واقعیت فرار و مبهم می کند.»