آرشیو دو‌شنبه ۹ تیر ۱۳۹۹، شماره ۳۷۵۳
ادبیات
۶
عطف

تنفسی دیگر

شرق: بیش از چهار دهه است که بهمن فرسی در ایران حضور ندارد با این حال غیاب او از اهمیت آثارش نکاسته و او همچنان به فعالیت هایش در زمینه های داستان نویسی، نمایش نامه نویسی و تئاتر ادامه می دهد. از حدود شش سال پیش نمایش نامه های قدیمی فرسی در قالب یک مجموعه به مرور منتشر شدند و تا امروز هفت کتاب در این مجموعه به چاپ رسیده است.

«موش» عنوان کتاب اول این مجموعه بود و البته سومین نمایش نامه فرسی به شمار می رود که به سال 1342 مربوط است. «موش»، در یک جمله حکایتی است از موش شدن. تعدادی از ساکنان یک شهر، شهر را از شهروندانش خریده اند و با اتفاقاتی که در آنجا افتاده، حالا قرار است این کشور-شهر با آیین فردی اداره شود. حق با فرد است حتی اگر به قیمت محکومیت جمع باشد. موش شخصیت اصلی این نمایش است و او، کسی است که همه چیزش را در اختیار نظم جدید قرار داده است. او جان و جسمش را در اختیار آزمایش هایی برای بی مرگی قرار داده و از این راه ثروتی به هم زده است. او اما ثروتش را هم در اختیار نظم جدید قرار می دهد و وقتی نامش را می پرسند، پاسخ می دهد موش و وقتی شغلش را می پرسند می گوید موش آزمایشگاهی.

«آرامسایشگاه»، نمایش نامه دیگر فرسی که در سال 1356 نوشته شده، دومین کتاب این مجموعه است. «آرامسایشگاه»، آن طور که از نامش هم برمی آید، در آسایشگاه می گذرد اما بازی فرسی با این واژه عمل ساییده شدن را در ذهن تداعی می کند. آدم های جهان نمایش، به جای آنکه در آسایشگاه به آرامش برسند، آرام آرام ساییده می شوند و روندی دیگر را طی می کنند. فرسی در این نمایش از رمز و اشاره برای روایت اثرش بهره گرفته است.

«صدای شکستن»، اثری که به سال 1348 برمی گردد، کتاب سوم مجموعه است. آدم های «صدای شکستن»، افرادی سرگردان اند که در چرخ زندگی گیر افتاده اند. در این زندگی، آدم ها به کارهایی مشغول اند که زندگی آنها را به پذیرفتن و انجام آنها واداشته و هرکس برای روح خودش جانشینی تعیین کرده و ذاتش را تسلیم ذات زندگی کرده است. بحران رابطه، آدم های نمایش را به موجوداتی جدا از هم تبدیل کرده و هر تلاشی از سوی آنها برای برقراری ارتباط از پیش شکست خورده است.

«گلدان» و «بهار و عروسک» دو نمایش نامه دیگر فرسی اند که در قالب یک کتاب به چاپ رسیده اند. «گلدان»، روایتی است از جبروت سنت که در کالبد پدری زمین گیر فرمان می راند. «بهار و عروسک» اما، سیر و سلوکی است از عشق مهجور و معصوم گلدان تا عشق پیچیده و مدرن امروزی.

کتاب پنجم مجموعه با عنوان «پله های یک نردبان»، نمایش نامه ای مربوط به سال 1348 است و در میان آثار فرسی، بیش از بقیه متکی به واقعیت و داستان است. دو نمایش نامه «چوب زیر بغل» و «دو ضرب در دو مساوی بی نهایت» در کتاب بعدی این مجوعه منتشر شده اند. «چوب زیر بغل» نمایش نامه ای در دو پرده است. متن این نمایش نامه اولین بار در سال 1341 به چاپ رسیده و در آذرماه 1346 در انجمن ایران و آمریکا و بعد از آن در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران اجرا شده است. طبق توضیح آغاز نمایش نامه، نسخه ای که اکنون از «چوب زیر بغل» منتشر شده «روایت بازنویسی شده یی ست از متن نخستین آن». نمایش نامه دیگر کتاب، روایتی است از تقلب های روزمره که در آن، دو ضرب در دو، مساوی چهار نیست و مساوی بی نهایت است.

تازه ترین کتاب این مجموعه که مدتی پیش به چاپ رسید، «خرده نسیان» نام دارد که در مقایسه با کتاب های قبلی، در این اثر با متن های تازه تری از فرسی روبه رو هستیم. «خرده نسیان» شامل این متن ها است: «دسه گل»، «منکار»، «هویت: مستعار»، «خودربایی» و «من».

در توضیحات خود کتاب درباره «خرده نسیان» می خوانیم: «خرده نسیان، برای سلیقه های این گونه و آن گونه، می توان گفت، که عنوانی است اندکی دورتاب و چیستان وار. کدام خرده؟ کدام نسیان؟ واژه خرده به تنهایی شناخته و معلوم است. یک پیوند دیرین دارد با یک کتاب آئینی، و قرن ها بست و پیوست دارد با شرح و شاخ زبان همگان از دیرباز تا اکنون. نسیان نیز همان است که عاقلان دانند. و با کس نگویند. و نشسته اند رودررو. با من با تو. تافته بافته سخن فرسی همواره این گونه بوده است: دشوار اما چسبنده. شیفتگان هنرهای نمایشی در خرده نسیان با چندگونه تابش بدیع هنرهای صحنه و پرده درگیر می شوند. بدعت و ابداع، ساده تر بگوییم: دیگرگونه گی، ریاضتی است که دل و جان سخن نویسنده بی آن وزیدن نمی تواند. استحاله داستان به بازی یک حرکت از حرکاتی است که در این میدانک خیال تجربه می شود. حرکتی که برای ورزندگان صحنه و پرده یک نیاز و ضرورت است. خرده نسیان باز هم، مانند همیشه، از تنفسی دیگر در گامی دیگر می گوید».