آرشیو دو‌شنبه ۹ تیر ۱۳۹۹، شماره ۵۶۹۲
زندگی: دانش
۱۵

بازخوانی سانحه غم انگیز درگذشت 3 فضانورد ماموریت سایوز - 11 شوروی سابق در بازگشت به زمین به مناسبت سالگرد این حادثه که در 9 تیر 1350 اتفاق افتاد

تراژدی در مسیر زمین

سیروس برزو

بعداز ظهر روز 9 تیر 1350، رادیو مسکو برنامه عادی خود را قطع و اعلام کرد: «ناو سایوز-11 بعد از ماموریت موفقیت آمیز 23 روزه خود به زمین بازگشت و به آرامی در منطقه پیش بینی شده فرود آمد. اما متاسفانه هر سه سرنشین آن به طور مرموزی در داخل سفینه کشته شده بودند» و به دنبال آن، به پخش موسیقی عزاداری پرداخت. این خبر نه فقط شوروی بلکه کل دنیا را در حیرت فرو برد. تاس، خبرگزاری رسمی شوروی اطلاعیه ای منتشر کرد که در آن آمده بود: «سه فضانورد قهرمان اتحاد جماهیر شوروی در بازگشت به زمین و هنگامی که برای فرود آماده می شدند به طرز اسرارآمیزی درگذشتند. دیروز از مرکز هدایت پرواز به فضانوردان شجاع دستور داده شد خود را برای بازگشت به زمین آماده کنند. بامداد امروز سیستم بازگشت به زمین سفینه به کار افتاد و سایوز-11 بعد از جدا شدن از ایستگاه سالیوت به سوی زمین حرکت کرد. در جو زمین از سرعت سفینه کاسته و هنگام نزدیک شدن به زمین چتر سفینه شروع به کار کرد و سپس موشک های ترمزکننده به کار افتادند. همه چیز طبق نقشه پیش بینی شده به خوبی پیش رفت و سایوز-11 به آرامی در نقطه ای از خاک قزاقستان که محل فرود سفینه فضایی است، فرود آمد. پس از این که هلیکوپتر گروه نجات فرود آمد، ماموران برای بیرون آوردن فضانوردان سراغ شان رفتند و در سفینه را باز کردند، اما با جسد فضانوردان روبه رو شدند...

روز 30 فروردین 1350 خبرگزاری ها اعلام کردند که شوروی نخستین ایستگاه فضایی جهان را با نام سالیوت، سوار بر موشک پروتون از پایگاه بایکونور راهی مدار زمین کرده و این ایستگاه توانسته است در مسیر تعیین شده قرار گیرد. سفینه تلسکوپی شکل سالیوت، 5/14 متر طول داشت. تا آن زمان هیچ سفینه ای با چنین ابعاد و موقعیتی به فضا پرتاب نشده بود. در اطلاعیه خبرگزاری رسمی شوروی (تاس) هدف از پرتاب سالیوت، آزمایش سامانه های ایستگاه فضایی و انجام پژوهش ها و آزمایش های مختلف در زمینه طولانی شدن مدت اقامت انسان در فضا ذکر شده بود.

تنها چند روز بعد از در مدار قرار گرفتن سالیوت، خبر پرتاب ناو سرنشین دار سایوز-10 با سه سرنشین به نام ولادیمیر شاتالف، الکسی یلیسیف و نیکلای روکاویشنیکف در سوم اردیبهشت را منتشر کردند. پروازی که چندان طولانی نبود و تنها بعد از 48 ساعت پایان یافت. گرچه فضانوردان ناکام به زمین برگشتند، روزنامه های شوروی سابق پرواز را موفقیت آمیز نشان دادند و فضانوردان چند روز بعد مدال هم گرفتند!

بعد از پرواز ناموفق سایوز-10، مسوولان برنامه فضایی شوروی سابق تصمیم گرفتند ناو سایوز-11 را با گروهی که از قبل تمرین کرده بودند به ایستگاه مداری سالیوت‏-1 بفرستند. این گروه عبارت بودند از لئونف، کوباسف و کلودین. همه چیز طبق برنامه پیش می رفت، اما  فقط سه روز پیش از پرتاب، پزشکان ناگهان گزارش دادند در عکس رادیوگرافی ریه والری کوباسف، مهندس پرواز، یک تیرگی دیده اند که گمان می کنند مرحله اول بیماری سل باشد. به همین دلیل به او اجازه پرواز ندادند. طبق مقررات، ولادیسلاو ولکف عضو معادل او در گروه ذخیره، جانشینش شد. اما ولکف نپذیرفت و گفت مایل نیست با لئونف پرواز کند و اگر قرار است عوض شود همه افراد باید عوض شوند. به این ترتیب گروه او شانس بزرگی پیدا کردند: شانس نخستین اقامت در نخستین ایستگاه مداری جهان.

شانزدهم خرداد 1350، ویکتور پاتسایف، ولادیسلاو ولکف و گئورگی دابروولسکی به فضا پرتاب شدند. یک روز بعد سایوز-11 به سالیوت‏ پیوست. اتصال، کیپ شدن و بررسی دستگاه ها چهار ساعت طول کشید. همه چیز به خوبی پیش رفت و کیهان نوردان وارد ایستگاه شدند. دابروولسکی، ولکف و پاتسایف، نخستین گروه کیهان نوردانی بودند که به یک ایستگاه مداری پا می گذاشتند.

پرواز گروه اول کیهان نوردان ایستگاه سالیوت دشوار بود؛ زیرا با وجود تمهیدات به کار رفته، مشکلاتی در حسن تفاهم کیهان نوردان به وجود آمد و کارشناسان مرکز هدایت پرواز، بارها مجبور شدند در گفت وگو با کیهان نوردان، جو روانی ایستگاه را متعادل کنند. به تدریج این مشکلات برطرف می شدند و گروه کیهان نوردان به کار خود خو می گرفتند.

 سوم تیر ماه دابروولسکی، ولکف و پاتسایف رکورد طول پروازی را که در سال 1349 نیکلایف و سواستیانف ضمن سفر با سایوز-9 از آن خود کرده بودند، شکستند اما در بررسی های پزشکی و ارتباط ها مشخص می شد کیهان نوردان خیلی خسته شده اند. مرکز هدایت پرواز نگران آنها بود. برنامه تمرین های ورزشی را به طور کامل انجام نمی دادند و این می توانست در بازگشت برای آنها مشکل آفرین باشد و سلامتی شان را به خطر اندازد. به همین دلیل تصمیم گرفتند طول پرواز را کاهش دهند.

5 تیر، آزمایش ها و تحقیقاتی که طبق برنامه پرواز تایید شده بود به پایان رسید. کیهان نوردان شروع به تعطیلی موقت و از کار انداختن دستگاه ها کردند و برای بازگشت آماده شدند.

بازگشت به زمین

شب 9 تیر 1350، کیهان نوردان در صندلی های خود در ناو جا گرفتند و دریچه ورودی به سالیوت‏ را بستند تا از آن جدا شوند، اما چراغی که نشان می داد دریچه باز است، روشن بود. کیهان نوردان نگران شدند. کیپ نشدن دریچه ناو یعنی مرگ آشکار! زیرا آنها لباس مخصوص نداشتند. یکی از مشکلات ناو سایوز که می توانست دردسر آفرین باشد این بود که به دلیل کمبود جا، کیهان نوردان از لباس فضایی استفاده نمی کردند. سرانجام مشکل با راهنمایی کارشناسان مرکز هدایت پرواز برطرف شد.

ساعت 1و35دقیقه و24 ثانیه روز 9 تیر 1350، موتور ترمز ناو روشن شد. ساعت 1و48دقیقه و28 ثانیه باید بخش های مختلف ناو از هم جدا می شدند.

ظاهرا این اتفاق افتاد، اما ارتباط فضانوردان قطع بود. ساعت یک و54 دقیقه بخش فرودی در فاصله 2200 کیلومتر از محل پیش بینی شده برای فرود قرار داشت. ساعت 2و2دقیقه و54ثانیه در ارتفاع حدود هفت کیلومتر از سطح زمین، چتر اصلی ناو کارش را به موقع شروع کرد و بالگردها آن را دیدند. ناو در حال فرود بود، اما هیچ پیامی از کیهان نوردان دریافت نمی شد. ساعت 2و16دقیقه و54 ثانیه موتورهای فرود نرم شروع به کار کردند و سفینه را بر زمین نشاندند.

همزمان در نزدیکی آن،‏ بالگرد گروه جست وجو و بازیابی بر زمین نشست. ماموران جست وجو به طرف ناو رفتند. یک دقیقه بعد دریچه را باز کردند، اما با جسد کیهان نوردان مواجه شدند.

بدنشان هنوز گرم بود، ولی نشانه ای از حیات دیده نمی شد. پزشکان تلاش کردند زندگی را به آنها برگردانند، ولی دیگر دیر شده بود. سه کیهان نورد به دلیل کیپ نبودن ناو، خروج هوای داخل سفینه و خفگی ‏مرده بودند.

پیامدهای حادثه 9 تیر 1350

 با انتشار خبر این حادثه در مسکو طی مراسم رسمی به پیکر کیهان نوردان ادای احترام شد و سپس خاکسترشان را در دیوار کاخ کرملین دفن کردند. این حادثه افکار عمومی مردم در کشورهای مختلف و حتی در ایران را به شدت تکان داد. آن قدر که در آن دوران، سه مدرسه در استان همدان به نام این سه فضانورد اهل شوروی نامگذاری شد.

حادثه 9 تیر 1350 تاثیر زیادی بر برنامه فضا نوردی شوروی سابق گذاشت و به تغییرات عمده ای در سامانه های ایمنی ناوهای فضایی منجر شد. از این پس کیهان نوردان در موقع پرتاب و بازگشت به زمین، ملزم به پوشیدن لباس ویژه ای شدند که هرگونه ارتباط آنها را با هوای داخل ناو  قطع می کرد و در صورت بروز حادثه مشابه آنها می توانستند از مخزن اکسیژن لباس فضایی استفاده کنند.

چرا این حادثه اتفاق افتاد؟

در ناو فضایی سایوز، دو دریچه کوچک وجود داشت که کیهان نوردان بعد از فرود به دلخواه باز می کردند تا از هوای تازه استفاده کنند. این دریچه به صورت لولایی باز می شد. ساچمه های این دریچه دچار خوردگی و  در زمان بازگشت، کمی باز شده بود. همین منفذ کوچک هوای داخل ناو را به بیرون کشید. شواهد نشان می داد دابرولسکی تلاش زیادی کرده بود که منفذ را ببندد. از جایش بلند شده و بارها به دور خود چرخیده بود، اما موفق نشده بود. کیهان نوردان چند دقیقه با مرگ مبارزه کردند، اما  نتوانستند کاری از پیش ببرند. اعضای گروه نجات در محل فرود به آنها تنفس مصنوعی دادند؛ حتی پزشکان جراح تلاش کردند لخته های خون را با برش شاهرگ برطرف کنند تا شاید نجات یابند، اما  متاسفانه نتیجه ای نداد. خون آنها کاملا لخته شده بود.

برای تحقیق در مورد این حادثه کمیسیون دولتی به ریاست کلدیش، دانشمند و عضو آکادمی علوم شوروی سابق تشکیل شد. تحلیل اطلاعات نشان می داد از هنگام جدا شدن بخش فرودی از دیگر قسمت ها در ارتفاع 150 کیلومتری، فشار در ناو  شروع به کاهش کرده بود و طی 115 ثانیه تقریبا به صفر رسید. کمیسیون به این نتیجه رسید که در موقع جدا شدن بخش های ناو  دریچه هوایی یادشده به طور غیرمجاز باز شده بود. در نتیجه دریچه ناو از وضعیت کیپ درآمده و کیهان نوردان خفه شدند.ژنرال کامانین، سرپرست وقت آموزش فضانوردان شوروی سابق در خاطرات خود نوشته است: «قبل از فرود، کیهان نوردان خود را در صندلی کاملا بستند و ثابت شدند. در موقع جداسازی بخش ها، آنها فشار را زیر نظر داشتند، چون به دلیل مشکل دریچه ورودی نگران بودند. صدای جداشدن و کاهش شدید فشار آغاز شد. دابروولسکی کمربند خود را باز و تلاش کرد دریچه را امتحان کند. دریچه کیپ بود، اما  باز هم کم و بیش صدای خروج هوا شنیده می شد. در میان سر و صدای دستگاه های گیرنده خیلی مشکل است بتوان مشخص کرد هوا از کجا خارج می شود. ولکف و پاتسایف کمربندهای خود را باز و ارتباط رادیویی را خاموش می کنند. معلوم می شود صدا از زیر صندلی دابروولسکی است. آنها متوجه محل خروج هوا می شوند. دابروولسکی و پاتسایف سعی می کنند دریچه را ببندند، اما  دیگر دیر شده بود، قدرتی نداشتند و روی صندلی می افتند. بر اساس این اطلاعات مشخص شد کیهان نوردان فقط 50 تا 60 ثانیه بعد از جداشدن از ایستگاه هوشیار بودند و در ثانیه 110 نبض و تنفس آنها از کار افتاده بود.