آرشیو سه‌شنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۹، شماره ۵۶۹۳
فرهنگ
۹

گلایه های اخیر رهبری درباره فیلم های مساله دار مرتبط با دستگاه قضا، ناظر به چه نکاتی است؟

و ناعدالتی برای همه!

امید رحمانی

 اگرچه بخش مهمی از سینما، مبتنی بر قصه پردازی و سرگرمی است، اما نمی توان تاثیر و تاثرات آن در مواجهه با واقعیت های جامعه را نادیده گرفت. چه داستان هایی که با تکیه بر واقعیت بنا نشده و شکل نگرفته و چه واقعیت هایی که ما را یاد فیلم هایی انداخته اند. پیرو همین تعریف، گاهی کلیت برخی فیلم ها می تواند به منزله یک نگاه و پیام تلقی شود. اگر هم این نگاه و رویکرد تداوم داشته باشد و در فیلم های دیگری تکرار شود، می شود سوال هایی را در این خصوص مطرح کرد و به تحلیل و بررسی و احیانا آسیب شناسی آن پرداخت. در چنین مواقعی، دیگر توجیهاتی چون «این فقط یک فیلم است» چندان پذیرفته نیست و حتی می توان در نگاهی کارشناسانه و نظارتی، این آثار را به شکل جدی مورد پرسش قرار داد. چون اگر قائل به تاثیرگذاری سینما بر جامعه و مردم باشیم، ضررهای برداشت های نادرست و تعبیر و تفسیرهای خطا جبران ناپذیر خواهد بود.

یکی از مصداق های این نگرانی، تصویر غالبی است که سینمای ایران خواسته یا ناخواسته درباره دستگاه قضای جمهوری اسلامی ایران ارائه کرده و فراتر از نگاه متعهدانه و دغدغه مند و دلسوزانه درباره کم و کاستی ها و اشتباهات موجود، پاس گل هایی را به دشمنان نظام داده و دشمن شاد شده اند.

فرمایشات اخیر رهبر معظم انقلاب و گلایه ایشان از تصویر بعضا ناخوشایند دستگاه قضایی در برخی فیلم های ایرانی و مهم تر از آن انفعال حوزه های نظارتی در سینما، بار دیگر قصور و کاهلی سینمای ایران در این زمینه را یادآوری کرد. رهبر انقلاب در گفت وگوی اخیر تصویری که با همایش سراسری قوه قضاییه که به مناسبت سالروز شهادت شهید بهشتی داشتند، در بخشی از فرمایشات خود فرمودند: «متاسفانه با غفلت برخی مسوولان مربوط در عرصه نظارت بر فیلم ها، شاهد نمایش فیلم هایی هستیم که اساس و مبانی قضایی جمهوری اسلامی را زیر سوال می برند. غربی ها بر خلاف واقعیت، در فیلم های سینمایی، دادگاه های خود را عرصه عدالت محض نشان می دهند، ولی ما حتی در ارائه واقعیات کشور از ظرفیت های هنری و رسانه ای بهره نمی گیریم و گاهی بر عکس نشان می دهیم.»

چه نکته هایی در این گلایه رهبری نهفته است و سینمای ایران چگونه می تواند برای رفع آنها اقدام کند؟

لزوم نظارت

گلایه اخیر رهبری با این که ناظر بر فیلم هایی درباره دستگاه قضاست، اما می توان غفلت برخی مسوولان در عرصه نظارت بر فیلم ها را به حوزه های دیگر نیز تعمیم داد و کلی تر به ماجرا نگریست. وقتی هر اثری با هر میزان از بدنیتی یا بدخواهی پروانه ساخت می گیرد و بدون کنترل و نظارت دقیق و نگاهی مسامحه آمیز و چه بسا سهل انگارانه مجوز اکران و پروانه نمایش دریافت می کند، فیلم هایی هم پیدا می شوند که اساس و مبانی قضایی نظام را زیر سوال می برند. آثاری به بهانه سرگرمی مردم، روانه پرده سینماها می شوند که نشانی از پاکیزگی اخلاقی در آنها نیست و... .

 مصداق های احتمالی گلایه

انتقاد رهبری به طور کلی انجام شد و نام فیلم خاصی به میان نیامد. هرچند برای یافتن مصداق های احتمالی این گلایه میان سینمایی که آثار چندانی در زمینه فیلم های دادگاهی و قضایی ندارد، می توان نمونه هایی را حدس زد. این فیلم ها البته الزاما مصادیق هشدار رهبر انقلاب نیستند، اما نوع نگاه آنها به دستگاه قضا قابل تامل است. بیشتر فیلم های دادگاهی در سینمای ایران، چندان نگاه سیاسی نداشته اند و اغلب پای قصه هایشان را با موضوعاتی چون طلاق یا قتل به دادگاه کشانده اند، اما فیلم هایی هم داشتیم که با تمرکز روی قصاص و اعدام، به مسیری رفته اند که بحث شرع و مبانی قضایی نظام را هم پیش کشیده اند. متاخرترین نمونه، فیلم شیطان وجود ندارد، ساخته محمد رسول اف است که به شکل علنی با اعدام و قصاص مخالفت می کند و در فیلمی تاریک، بدبینانه و یکسویه بدون این که به دلیل این اجرای قانون و علت مجرمیت و محکومیت مجازات شوندگان بپردازد، ضدسیستم قضایی نظام نسخه می پیچد؛ روایتی که بسیار به مذاق غربی ها و مسوولان جشنواره فیلم برلین هم خوش می آید و جایزه اصلی شان را تقدیم به این فیلم می کنند.

در فیلم قسم ساخته محسن تنابنده هم شکل روایت طوری است که قسامه به عنوان یکی از راه های اثبات وقوع جنایت در فقه اسلامی و حقوق کیفری ایران، شکل رعب آوری پیدا می کند. وقتی هم در پایان معلوم می شود قاتل شخص دیگری است و آن 50 قسم قرار بود سر بیگناهی را بالای دار ببرد، ناخوشایندی قسامه تشدید می شود.

در فیلم قصیده گاو سفید، ساخته بهتاش صناعی ها، خطای انسانی یک قاضی، بیگناهی را به کام مرگ می فرستد. این ایده اگرچه چالشی دراماتیک دارد و به درد قصه پردازی می خورد، اما قصاص و اعدام در ایران را زیر سوال می برد و به طور ضمنی عنوان می کند اگر چنین مجازاتی وجود نداشت، خطای انسانی قاضی در صدور مجازات اعدام هم اتفاق نمی افتاد.

در هیس! دخترها فریاد نمی زنند ساخته پوران درخشنده و من مادر هستم ساخته فریدون جیرانی، دختران جوانی با نیت مقابله با تجاوز، دست به قتل می زنند و هر دو در پایان قصه اعدام می شوند. روند محاکمه و حکم نهایی طوری است که تماشاگر را متاثر می کند و او را به لحاظ حسی، مقابل قانون مجازات اسلامی قرار می دهد.

 عدالت محض غربی ها در سینما!

هرچند فیلم های شاخصی را در سینمای جهان سراغ داریم که ظاهرا بی عدالتی را هم در فیلم ها به نمایش گذاشته اند نظیر مسیر سبز و عدالت برای همه، رقصنده در تاریکی، کشتن مرغ مقلد و پاپیون، اما حتی در همین فیلم ها هم خوب های تمام عیاری را در سیستم قضایی به تصویر کشیده اند، نمونه بارزش وکیل درستکار و عدالت برای همه و وکیل سفیدپوست سفیدپوش کشتن مرغ مقلد که در دفاع از یک سیاهپوست بی گناه به آب و آتش می زند.  با این حال برخی فیلم های غربی هم دادگاه های خود را برخلاف واقعیت و ناعدالتی موجود، عرصه عدالت محض نشان می دهند. در آقای لینکلن جوان، لینکلن وکیل برجسته ای است که با رفتار عدالتخواهانه در دادگاه های مختلف، راهش را برای موفقیت در آینده هموار می کند. در 12 مرد خشمگین، باوجود رای 11 نفر از اعضای هیات منصفه مبنی بر گناهکار بودن متهم، سرانجام زور یک نفر مخالف می چربد و متهم از اعدام رهایی می یابد. در دادگاه نورنبرگ که براساس محاکمات واقعی سران نازی ساخته شد، سعی در القای یک عدالت حقیقی می شود، اما بسیاری از همین قوانین بین المللی درباره جنایات جنگی که طی همین دادگاه به تصویب رسید، در ادامه به هیچ وجه رعایت نشد و روسیاهی داعیه عدالت ماند برای غربی ها. از این نمونه فیلم ها باز هم در سینمای غرب و آمریکا یافت می شود که قیافه حق به جانب و عدالتخواهانه می گیرند.

بی اعتنایی به ظرفیت دراماتیک

سینمای ایران، ظرفیت بالقوه و درخشان فیلم های دادگاهی را دست کم گرفته و معمولا اگر سراغی هم از دادگاه و دستگاه قضا می گیرد، نگاه تخریبی و تقابلی دارد؛ درحالی که می توان برای تقویت سیستم قضایی و کمک برای مشکلاتی که بعضا وجود دارد، قصه های تاثیرگذاری خلق کرد و موارد مثبت دستگاه قضا و احقاق حقوق و مبارزه قوه قضاییه با مفاسد و جرایم مختلف را هم به تصویر کشید و ناامیدی مردم را به امید تبدیل کرد. شاید اگر فیلمسازان ما کمی بیشتر گذارشان به دادگاه ها می افتاد و تحقیق و پژوهش بیشتری می کردند، فیلم های دادگاهی ما هم بیشتر نشانی از واقعیات داشت.