آرشیو سه‌شنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۸۰
جامعه
۶
یادداشت

پرواز بلند با ققنوس

فرناز حیدری (کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست)

این یادداشت به پاس جنگل هایی است که نه آنچنان که باید قدر نهاده و نه چندان که باید از آنها حفاظت کرده ایم. در ظرف یک ماه گذشته آتش سوزی های گسترده در عرصه های طبیعی از منطقه حفاظت شده خاییز واقع در مرز استان کهکیلویه و بویراحمد آغاز و تا کوه تلخدون اندیکا در استان خوزستان، کوه های سبزپوشان و ظفرآباد و روشنکوه استان فارس، بخش دهج منطقه دهستان استان کرمان، از دنا تا کوه شب بندر خمیر استان هرمزگان، رشته کوه لوداب بین دهدشت و یاسوج، و نهایتا هرم لارستان بی امان تاخته است. 

بلوط های زاگرس آرام آرام از داخل می سوزند و اختلاف نظرها بر سر تعداد درخت های سوخته و وسعت مناطق آسیب دیده در حالی ادامه دارد که آتش دامان همیاران محیط زیست را هم گرفته است. خانواده های بسیاری داغدار عزیزان خود هستند، آنها که دردمندانه سوختند تا زاگرس بماند. 

متاسفانه در مناطقی مانند خاییز که جزو مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست است، این روزها به اندازه ای کمبود نیرو وجود دارد که پاسگاه های محیط بانی را تنها یک یا دو نفره می گردانند یعنی محیط بان تنها می تواند از پاسگاهش محافظت کند نه از منطقه حفاظت شده ای که از شکارچی متخلف گرفته تا دامدار برای آن مشکل تراشی می کنند. از سوی دیگر درست است که آتش سوزی در جنگل هایی که در مرحله کلیماکس هستند، پدیده ای طبیعی تلقی می شود اما زاگرس سال هاست که به واسطه فعالیت های انسانی از مرحله کلیماکس فاصله گرفته و توالی اکولوژیکی را به شکلی وارونه تجربه کرده و می کند؛ بلوط هایی که برای خرید و فروش غیرقانونی سنجاب یا تولید ذغال یا حتی تولید مراتع بیشتر برای دام بیشتر، ساخت ویلا و توسعه باغات قطع می شوند، تنها نمونه هایی از فعالیت های انسانی هستند که زاگرس را در برابر شعله های بی امان آتش بیش از آنچه که باید آسیب پذیر کرده اند.  درست است که آتش سوزی یک پروسه طبیعی است که برای هزاران سال جزئی از محیط زیست بوده و خواهد بود اما از آنجایی که تاثیرات آتش سوزی در محیط پیچیده است باید عوارض منفی و حتی مثبت آن را هر چه سریع تر ارزیابی کرد. فصل آتش سوزی، تناوب آن، نوع آتش سوزی و بالاخص شدت آن از جمله عوامل تعیین کننده در میزان اثربخشی آتش سوزی ها هستند.  بعضی آتش سوزی ها می توانند در کاهش آفات از جمله قارچ ها و حشرات موذی موثر باشند اما بعضی آتش سوزی های غیرطبیعی هم به حدی مشکل ساز هستند که نه تنها زیستگاه بلکه تنوع ژنتیکی را نابود می کنند. آتش سوزی های مداوم طبیعی نه تنها مرغزارهای بومی منطقه و تنوع گونه ای آنها را بهبود خواهند بخشید بلکه حتی تا حد زیادی از شیوع آفاتی همچون علف های هرز نیز جلوگیری می کنند اما وضعیت در اکوسیستم هایی نظیر زاگرس به شدت متفاوت است چرا که در چنین اکوسیستم هایی، آتش سوزی کل اکوسیستم را یک مرتبه تغییر می دهد و این تغییر در اغلب موارد مطلوب نیست و بالعکس زیان بخش است. کارشناسان آتش سوزی های طبیعی باور دارند که مدیریت صحیح آتش سوزی بالاخص در زیستگاه های جنگلی می تواند بهترین راه حل جهت اعمال طرح های حفاظتی باشد چرا که شناخت و مدیریت صحیح آتش باعث تنظیم چرخه طبیعی آب، حفظ مواد غذایی و تنوع زیستی می شود حال آنکه مدیریت اشتباه آتش سوزی خط بطلانی خواهد بود بر هر آنچه که طبیعت می تواند به عنوان فرصت در اختیار ما قرار دهد. 

ضمن اینکه از لحاظ اقتصادی نیز تاثیر آتش سوزی های بزرگ در بخش های عمده اقتصادی منعکس خواهد شد. تازه ترین آمارها حاکی از آن است که بازسازی یک هکتار جنگل سوخته مستلزم هزینه ای در حدود 3000 یورو است و همین رقم به خوبی نشان می دهد که چرا ارتقاء دانش مدیریت آتش سوزی مساله ای است که باید در ایران جدی تر بدان پرداخته شود.