آرشیو سه‌شنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۸۰
هنر و ادبیات
۸
یادداشت

یادداشتی درباره رمان «ملال جدول باز» نوشته ایرج کریمی

پیشانی خودت را ببوس و اشک بریز و بگریز

ریحانه عابدنیا

وسعت دانش و چیره دستی ایرج کریمی در روایت های مینیمالیستی و چندلایه، منجر به آفرینش اثری شده که به رغم زبان ساده و روان، مفاهیم جامعه شناختی و روان شناختی مستتر در آن چنان گسترده و پیچیده اند که پرداختن به آنها در قالب مقاله ای مفصل ممکن می شود. «ملال جدول باز» روایت سرگشتگی یک نسل است؛ نسل جوان طبقه متوسط در دهه 60 که در پی هجوم تغییرات گسترده و بنیادین پس از انقلاب و جنگ است. سرگشتگی هر یک از شخصیت ها در رمان نمودی بیرونی پیدا کرده و هریک از چیزی می گریزند؛ بهمن از بیماری همسرش، باربد از وطنش، هما از نازایی و مهران از شغل ملال آورش. اما حقیقت داستان این است که آنها از خود فرار می کنند؛ از چیزی درون خودشان، از حفره ای عمیق، که جای خالی هویت، هدف مندی و شان و منزلت اجتماعی و انسانی است. 

انتخاب فصل زمستان، راوی اول شخص، محدود شدن کلام به لحن سرد و اندوهگین او که گاه با کنایه هایی طنزآلود توام است و همچنین نثر بدون تزیین اما غنی کریمی، خواندن این رمان را به تجربه ای کم نظیر در میان رمان های ایرانی اخیر تبدیل می کند. کریمی بی آنکه اشاره ای مستقیم به فضای اجتماعی و سیاسی آن زمان بکند، آن را در بطن اثر و در لابه لای حرف ها، لحن ها، مکث ها و شوخی های گاه به گاه ساخته و پرداخته است. استفاده نمادین او از جدول کلمات متقاطع، قطار اسباب بازی که روی ریلی دایره ای آنقدر می چرخد تا نیرویش تمام شود و حضور سهند -کودکی رها شده از زندان که گویی اسیر زندانی بزرگ تر و گریزان از جهان بیرون است - در فرمی یکدست به ژرف ساختن داستان کمک بسیار کرده است. سهند از نسلی تازه تر است و از همان کودکی، ناامید و افسرده شده و تنها شیوه ارتباطش با جهان، نشستن پای پنجره ای رو به شب است؛ رو به تاریکی مرموزی که معلوم نیست چه چیز را در آن می جوید؛ پدر، مادر یا آینده اش را. 

روایت «ملال جدول باز» از یک نظر، فیلم گزارش، ساخته عباس کیارستمی را به خاطر می آورد؛ همان زن و مرد به بن بست رسیده ای که پس از تقلای بسیار، مثل پرنده هایی که پاهای شان را به میله قفس بسته باشند، باز به جای نخست و آغوش هم بازمی گردند، بی آنکه عشقی در میان شان باشد. در رمان کریمی هم، تقلای بیتا به مرگ و جست وجوی بهمن به جنون می رسد. ژاله روشنفکرنما به سطحی نگری مضمحل کننده ای دچار شده و تصور عشق زن و شوهر بسیار محترم همسایه، به واقعیت نفرت آنها بدل می شود. مهران و هما هم سرانجام با پذیرش ناکامی خود، به عشق پناه می برند؛ اما نه عشقی جان بخش و بالنده، که فقط بازنمایی نمادینی از این مفهوم و دستاویزی برای آرام تر شدن سیر سقوط. ایرج کریمی دستاورد این زوج را در فصل پایانی و در چند خط کوتاه، با مهارت روایت می کند. مهران و هما پس از هم آغوشی، با فاصله از هم و حتی یکی پشت به دیگری می نشینند و چنان خلا عمیقی بین شان احساس می شود که گویی هریک متعلق به جهانی دیگر است. 

«ملال جدول باز»، جدای از شباهتش به فیلم گزارش، ادای دین ایرج کریمی به سینما هم است. بهمن که در مقابل عشق، طرف دوستی مردها را گرفته، صحنه عاشقانه پایان فیلم کازابلانکا را از آن حذف کرده است. مسلم است که کازابلانکا بدون وجود آن صحنه هم به پایان می رسد اما به این شکل، جای چیزی که معنا و ماهیت و اصلا دلیل ساخته شدن این فیلم بوده، در دل روایتش خالی می ماند. درست مثل همه آدم های ملول این رمان که زندگی شان به هر حال می گذرد اما جای عمیق معنا در میان آن خالی است.