آرشیو سه‌شنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۹، شماره ۳۷۵۴
سیاست
۶

روایت فضل الله صلواتی از آنچه در شب بمب گذاری دفتر حزب جمهوری اسلامی گذشت

موضوع جلسه؛ آشتی کنان آیت الله بهشتی و محمد منتظری

گفتگو: امیرحسین جعفری

سال 60 مملو از تحولات و تنش های زیادی برای انقلاب و کشور بود که تمام ارکان سیاسی را با خود درگیر کرد. اتفاقات مهمی از جمله ورود سازمان منافقین به فاز نظامی، آزادی گروگان ها (در دوره مجلس اول)، انفجار دفتر حزب جمهوری، عزل بنی صدر و انفجار دفتر نخست وزیری. عزل بنی صدر یکی از پرسروصداترین اتفاقات سال 60 شد که توسط مجلس اول صورت گرفت، بنی صدری که با 11 میلیون رای مستقیم بر سر کار آمد و در آخر تنها یک رای برای او باقی ماند. مجلس اول نیز یکی از پرچالش ترین دوران های پارلمان در جمهوری اسلامی است که طیف های متنوعی در آن حضور داشتند؛ از سید محمدخاتمی، شهید چمران، علی اکبر معین فر، هادی غفاری، عطاالله مهاجرانی، صادق خلخالی، علی اکبر ولایتی تا عسگراولادی مسلمان و... . فضل الله صلواتی، متولد 1317، زندانی پیش از انقلاب، فرماندار وقت اصفهان، نماینده مجلس اول و پژوهشگر تاریخ اسلام درباره اتفاقات تابستان 60 و مجلس اول با «شرق» به گفت وگو نشست که مشروح آن را در ادامه می خوانید.
تابستان 60 به خصوص بازه زمانی خرداد ماه چگونه گذشت؟

در روز سی ام خرداد عمدتا تصمیم بر این بود که اخبار درگیری ها منتشر نشود اما در خبرنامه های محرمانه ای که برای تعدادی از نمایندگان از جمله برای من ارسال می شد، تحرکات و اقدامات منافقین در ایران و عراق منعکس شده بود که مسائلی در جریان است و کادر رهبری سازمان منافقین به صورت جمعی با نیرو های عراقی دیدارهایی داشته اند و تلاش آنها کاملا در جهت اخذ انتقام از جمهوری اسلامی به علت عدم کسب تمامیت قدرت و عزل بنی صدر بود. نیرو های سازمان به صورت جدی در دفتر بنی صدر نیز حضور و تاثیر داشتند که خاطرم هست در دیداری با امام همراه آقایان انواری، حجتی کرمانی، کاظم بجنوردی و محلاتی ایشان فرمودند از حضور منافقین در کنار بنی صدر ناراحت هستند و رو به من گفتند شما بروید و دور بنی صدر را بگیرید که در پاسخ عرض کردم دیگر نمی شود با بنی صدر کنار آمد و صحبت های اخیر وی نیز نشان از عدم علاقه او به مصالحه است. البته مجلس از همان اول با بنی صدر مشکل داشت؛ تلاش ها هم برای عزل بنی صدر مختص سال 60 نبود و در کل حزب جمهوری، بنی صدر را با تمام آن 10 میلیون رای هم نمی پذیرفت.

این ادعا درست است که عزل بنی صدر اولین‎بار در آبان 1359 مطرح شد؟ و این طرح مشخصا از سوی چه کسی برای نخستین بار در مجلس ارائه شد؟

بله؛ از آن زمان تحرکاتی آغاز شده و حزب جمهوری در تلاش بود بنی صدر را با اتهام لیبرال بودن کنار بزند؛ البته من و دوستانم در همان جمع پنج نفره عمدتا به عنوان مصلحین بین حزب و بنی صدر و امام و مجلس در تلاش بودیم ولی متاسفانه موفق به ایجاد یک آشتی میان جریان ها نشدیم. طرح عزل را نیز اول آیت مطرح کرد و قبل از این جریانات نیز نواری از وی منتشر شده بود که با واکنش منافقین و بنی صدر رو به رو شد و در آن زمان روزنامه انقلاب اسلامی به صورت تقابلی به آن پرداخت و آیت را توطئه گر نامید. آیت چون از دوران دانشجویی هوادار حزب زحمتکشان بود و آقای سلامتیان نیز از هواداران جبهه ملی بود، این دو طیف همیشه در مجلس در حال نزاع بودند و به نوعی دعوا های دوران پس از مصدق را به جمهوری اسلامی کشاندند؛ البته در حزب جمهوری عده ای نیز مانند مهندس موسوی حضور داشتند که با ابراز تمایل افراد نسبت به مصدق و جبهه ملی مشکلی نداشتند اما طیف هوادار آیت از جمله دیالمه، کاشانی، فواد کریمی، اسدی نیا و... به شدت جبهه طرفداران مصدق را محکوم می کردند، یک بار هم به آقای بهشتی گفتم شما همگی دارید تبدیل به اسباب دست آیت در سیاست می شوید و در این روند امکان دارد تعداد زیادی از افراد شهید شوند اما متاسفانه حرف ما را به حساب نیاوردند؛ حالا یا به حساب جوانی ما بود یا برنامه ای در دست داشتند که از این مسیر مطمئن بودند. در کل آغاز سال 60 تا هفتم تیر خیلی رنج کشیدم و غصه خوردم تا جایی که یک بار استعفای خود را تقدیم امام کردم اما ایشان فرمود نمی شود حالا که انقلاب کردیم، مردم را رها کنیم؛ به هر حال انقلاب رنج دارد و شما باید ایستادگی کنید.

شما به عزل بنی صدر رای دادید؟

بله، به خاطر امام. روی برگه رای هم نوشتم چون امام امر کرد این رای را می دهم. وقتی هم پیشنهاد ایشان مطرح شد که ما به اطراف بنی صدر برویم، من شبی به همراه دوستان به منزل بنی صدر واقع در خیابان پاستور رفتم و به او گفتم امام نظرش نیست که شما به همدان بروید و سخنرانی تندی کنید و احتمال عزل شما وجود دارد امام هم به شدت ناراحت هستند. بنی صدر به فکر فرو رفت ولی آن شب افرادی در کنارش بودند که تحریکش کردند و گفتند شما 11 میلیون رای دارید و... که من عصبی شدم و رو به بنی صدر گفتم مقابل امام نایست؛ ما اگر تا به حال از تو حمایت کردیم به خاطر امام بود و حالا حاضر نیستیم شما مقابل ایشان بایستید؛ در هر صورت بنی صدر به همدان رفت و سخنرانی اش را انجام داد و سپس رادیو اعلام کرد در این مراسم مردم شعار مرگ بر بنی صدر سر داده اند که بعدا از شاهدان آن سخنرانی که پرسیدم، گفتند چنین چیزی حقیقت نداشته و به صورت خیلی موردی و کم هواداران جوان حزب جمهوری در بعضی از نقاط کشور توهین هایی به بنی صدر کرده اند. در کل عده ای اطراف او بودند که شاید جایز هم نباشد نامشان برده شود ولی نمی خواستند او خودش را اصلاح کند و پس از آن روز نیز دیگر وی را ملاقات نکردم.

در جلسه بررسی عدم کفایت چه اتفاقاتی افتاد و چه کسانی مخالف بودند؟

آن روز بنی صدر در مجلس حضور نداشت و نامه ای از طرف او توسط دکتر غضنفرپور به عنوان دفاع خوانده شد که عده ای نیز با ایجاد شلوغی در حال تلاش برای خوانده نشدن آن نامه بودند که آقای هاشمی به عنوان رئیس مجلس مخالفت کرد و متن خوانده شد اما جو جلسه به شدت ملتهب بود و نیرو های هوادار بنی صدر از جمله نمایندگان نهضت آزادی به نشانه اعتراض جلسه را ترک کردند و تنها رای مخالف برای این طرح توسط آقای بیانی نماینده خواف مطرح شد و آرای ممتنع نیز به گمانم نزدیک 12 نفر بودند. آقای سرگون بیت اوشانا هم که چند سال بعد به جرم ارتباط با حزب توده دستگیر شد، در این جلسه حضور داشت و به عزل بنی صدر رای مثبت داد. بیرون مجلس نیز هر روز با تجمع مردم و سردادن شعار های مرگ بر آمریکا و... می گذشت.

از روز هفتم تیر بگویید؛ چگونه متوجه انفجار دفتر حزب جمهوری شدید؟

خاطرم هست آن روز آقای اکرمی از همدان آمده و میهمان آقای آقامحمدی نماینده همدان بودیم که صدای انفجار شنیده شد. خانه های ما نیز در خیابان ایتالیا واقع بود که دو دفعه نیز به این ساختمان ها حمله مسلحانه شد. تازه نماز مغرب را خوانده بودیم که صدای انفجار آمد، آقای آقامحمدی به آن سمت حرکت کرد و تا فردا برنگشت. ما هم از طریق تلفن ها در همان شب مطلع شدیم که چه اتفاقی افتاده است. فردا صبح به اتاق آقای هاشمی رفتیم که همه در حال گریه بودند و هرازگاهی هم کارت یکی از نمایندگان از آن محل کشف می شد؛ مثلا شهید رحمان استکی که آن شب در جلسه حزب حضور داشته و کسی از حضور ایشان مطلع نبود اما با پیداشدن کارت متوجه شدیم که ایشان نیز به شهادت رسیده اند. از هشتم تیر ما نمایندگانی که زنده مانده بودیم، هر روز به منزل خانواده شهدا سر می زدیم که یکی از آنها آقای صادقی نماینده درود بود که فرزندشان نیز بعدا در مجلس دهم جزء نمایندگان شدند. تا زمان مشخص شدن رسمی کشته و زخمی ها نیز تصور خانواده های مجروحین بر شهادت افراد بود. خوشبختانه در جلسه آن شب تعداد زیادی از کمیته مرکزی حزب از جمله آیت الله خامنه ای، مرحوم هاشمی، مهندس موسوی و... حضور نداشتند. البته آیت الله خامنه ای، یک هفته قبل در مسجد ابوذر ترور شده بودند. جلسه آن شب حزب هم به گمانم درباره بررسی مسائل اقتصادی، شرایط پس از عزل بنی صدر و آشتی کنان غیررسمی شهیدان محمد منتظری و بهشتی بود. عامل بمب گذاری هم از اعضای دفتر حزب بود که سال ها بعد در هلند کشته شد. دو روز پس از این حادثه با انتقال زخمی ها به مجلس برای رسیدن به اکثریت جلسه دوباره مجلس را تشکیل دادیم اما احساس بسیار ناراحت کننده ای میان نیرو های انقلاب به وجود آمده بود با این حال همه می دانستیم که ما پیروز این جنگ خواهیم بود. تشییع شهید بهشتی نیز با حضور جمعیت وسیعی صورت گرفت که نمایندگان و مسئولان با اسکورت امنیتی خیلی شدیدی در آن حاضر شدند و تا مدت ها بعد از هفتم تیر نیز به دلایل امنیتی به سختی می توانستیم از جایی به جای دیگر برویم. بالاخره بیش از 70 نفر از مسئولان کشور شهید شده بودند و شرایط به شدت حساس بود. البته پیش از این ترور ها چندان بحث حفاظت افراد مطرح نبود؛ مثلا یک بار در یک کله پزی نزدیک مجلس 10 نفر از نمایندگان نشسته بودیم، بعدها فکر کردم اگر آنجا منفجر می شد چه اتفاقی می افتاد! یا مرحوم بشارتی نماینده سمیرم که کلا به محافظ اعتقادی نداشت و با دوچرخه به مجلس می آمد که در نهایت متاسفانه سال 60 در خیابان فلسطین تهران ترور شد. ترور افراد غیرسیاسی نیز زیاد اتفاق می افتاد؛ مثلا آیت الله نمازی از شیراز برای دیدن من به مجلس آمده بود که گویا آن موقع نتوانسته وارد شود و منافقین ضمن تعقیب وی در میدان امام حسین او را به شهادت رساندند.

یکی دیگر از اتفاقات بحث برانگیز مجلس اول، آزادسازی گروگان های آمریکایی بود؛ روایت و تحلیل شما از آن واقعه چیست؟آیا برای آزادسازی گروگان ها ارتباطی با طرف آمریکایی برقرار شد؟

من در یکی از جلسات محرمانه مجلس سخنرانی مفصلی در این مورد داشتم و نظرم این بود که گروگان ها با یک محاکمه صوری آزاد شوند. من از همان روز اول تا الان با این حرکت موافق نبوده و نیستم زیرا به قول معروف ما استاد فرصت سوزی سیاسی هستیم و در این بازی باختیم اما جو آن زمان طوری بود که امکان مخالفت علنی برای تیپ شخصیتی ما چندان وجود نداشت و اولین نفری هم که به صورت رسمی به دانشجویان پیوست، بعد از آقای خوئینی ها مرحوم حاج احمد آقا بود؛ احترامی هم که ما برای احمد آقا قائل بودیم، مانع بیان نظرات شخصی مان پیرامون تسخیر سفارت می شد. یک بار هم به همراه نمایندگان برای بازدید به آنجا رفتیم و به دانشجو گفتم مگر در دیگر سفارتخانه ها این اتفاقات نمی افتد؟ اسناد کشف شده هم مطلب جدید و جالبی نداشت؛ صرفا یک سری گزارش روزانه از ارتباطات سفارت بود. کمی بعد هم که اسناد کاملا بازیابی شد، به صورت کتاب در مجلس برای فروش آوردند که من یکی، دو جلد را بیشتر نخریدم اما مرحوم دکتر سامی با توجیه اینکه اسناد سفارت بسیار مهم هستند، تمام آنها را خریداری کرد. درباره ارتباط هم به صورت علنی گمان نکنم صحبتی با آمریکایی ها شده باشد.

در 11 جلد کتابی که به عنوان اسناد سفارت منتشر شده، بیش از 70 بار نام امیرانتظام دیده شد. با این وجود نظر شما درباره برخورد با امیرانتظام چیست؟

امیرانتظام شخصا روی لجاجت با سیستم افتاد وگرنه دو تا سه سال بیشتر در زندان نمی ماند اما متاسفانه با همه درگیر شد؛ درحالی که به من و خیلی افراد دیگر هنوز هم ثابت نشده که امیرانتظام جاسوس آمریکا بود. بازرگان به عنوان یکی از متدین ترین و باتقواترین فرد سیاسی آن زمان رسما اعلام کرده بود که تمام رفت وآمدهای امیرانتظام به دستور وی بوده است.

شما در زمان نمایندگی سفری داشته اید به لیبی برای دیدار با معمر قذافی؛ شرح این سفر و ارتباط با لیبی به چه صورت بود؟

از پیش از انقلاب محمد منتظری به همراه دوستانش ارتباطاتی با آنجا داشتند و شنیده شده پول و اسلحه هایی نیز دریافت کرده اند اما بعد از انقلاب و به خصوص در زمان جنگ حجم مبادلات نظامی میان ایران و لیبی به شدت افزایش یافت. ما در یک گروه 80نفره که سرپرستی آن نیز با من بود، به لیبی سفر کردیم و عکس امام را به عنوان هدیه برای قذافی بردیم که با استقبال آنها روبه رو شد. خاطرم هست در میدان سبز پایتخت نیز سخنرانی عربی ایراد کردم. در این سفر تعدادی از نمایندگان مجلس نیز از جمله محمدمهدی جعفری، محمد منتظری و اعظم طالقانی حضور داشتند که دسته جمعی جلساتی نیز با جلوت (نخست وزیر قذافی) بیشتر درباره وضعیت امام موسی صدر داشتیم که آنها پاسخ روشنی ندادند و بر این باور بودند که وی به ایتالیا سفر کرده و در آنجا کشته شده است. خواسته جلوت از ما این بود که شعار مرگ بر شوروی را در ایران تکرار نکنیم؛ او می گفت ما در اینجا کارخانه اسلحه سازی نداریم و هر موشک و اسلحه ای که برای شما می فرستیم، ساخت شوروی است. آن زمان آقای رفیقدوست برای خرید اسلحه با پول های کلان زیاد به لیبی سفر می کرد.

مذاکرات الجزایر را به خاطر دارید؟ روایت شما از آن اتفاق چیست؟

بهزاد نبوی گویا از طرف هاشمی بدون اطلاع بنی صدر به این مذاکرات رفته بود که گفته می شد سرش کلاه گذاشته اند و قرارداد بسیار بدی را امضا کرده که بنی صدر بارها می گفت شما یعنی نبوی و تیم همراهش خیانت کردید؛ در قرارداد آمده بود که اتباع آمریکایی می توانند از اموال ایران در خارج از کشور به میزان اموال مصادره شده شان استفاده کنند که به عنوان مثال اشرف پهلوی چند برابر اموالش در ایران از حساب های دولت در آمریکا پول برداشت و هنوز هم دسترسی به آن حساب ها وجود ندارد. حتی افسران آمریکایی که در اصفهان بودند در آن هنگام به ازای ماشین و خانه ای که در ایران داشتند، از آن حساب ها دلار برداشت کردند. به همین خاطر نبوی را به مجلس احضار کردیم اما به علت آشنایی و هم طیف بودن و شاید مقابله با بنی صدر این مسئله در آن زمان رو نشد و نبوی گفت بنی صدر خائن است که قبل از مذاکرات این مسائل قانونی را به ما یادآوری نکرد. جواب بنی صدر هم این بود که مگر شما از من پرسیدید و به مذاکره رفتید؟

یکی از مهم ترین اتفاقات سال 60 انفجار دفتر نخست وزیری و شهادت آقایان رجایی، باهنر، وحید دستجردی و دفتریان بود؛ شما در آن لحظه کجا بودید و تحولات بعد از آن به چه شکل بود؟

آن موقع من نایب رئیس کمیسیون اصل نود مجلس بودم و در دفتر مشغول بررسی مصوبات بودیم که صدای انفجار آمد و سریعا به آنجا رفتیم و متوجه شدیم پنج نفر به کلی سوخته و شهید شده اند که کشمیری هم داخل شهدا شمرده شده بود و با آقای اردبیلی بر جنازه صوری او نماز خواندیم. پس از این ماجرا دیگر خبر چندانی نبود تا دستگیری تعدادی از اعضای نخست وزیری توسط لاجوردی؛ من از قبل انقلاب با لاجوردی رفاقت داشتم. بار ها هم نامه نوشتم و به او گفتم این افراد را یا آزاد کن یا اعدام، روزی هم از سفری برگشته بودم که یکی از دوستان گفت چندروزی است لاجوردی به دنبال تو می گردد که آن لحظه گفتم انا لله و انا الیه راجعون، مرا هم می خواهد بگیرد؟ رفتم دفترش و بحث همین افراد شد که گفت اینها پنج نفر هستند و منتظرم تا از منصب دولتی عزل شوند که پس از آن هر پنج نفر را اعدام کنم؛ لاجوردی عمیقا معتقد بود تیم بهزاد نبوی در این انفجار دخالت یا سستی در راستای حفاظت داشته اند. از جمله این افراد محسن سازگارا و حسن کامران و شخص نبوی بودند که پس از مدتی خود لاجوردی از صحنه کنار زده شد و با پیگیری های آقای موسوی خوئینی ها پرونده این افراد بسته شد.

یک خاطره شنیده نشده از مجلس اول برای ما تعریف کنید.

در اواخر مجلس مسئله تاسیس وزارت اطلاعات جدی شده بود و به پیشنهاد من تصویب شد که وزیر حزبی نباشد و به درجه اجتهاد نیز رسیده باشد که آقای هاشمی به شدت مخالفت کرد و تا مدتی نیز با من بر سر این موضوع قهر بود؛ آن زمان می گفتند صلواتی به علت دفاع از بازرگان تنها لیبرال بانفوذ مجلس است.