آرشیو سه‌شنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۹، شماره ۷۳۸۱
اقتصادی
۷

گزارش پژوهشکده مرکز آمار ایران از رابطه میان رشد اقتصادی و جمعیت : رابطه نهفته میان رشد اقتصادی و جمعیت

فرصت پنجره جمعیتی هنوز باز است

نرخ رشد جمعیت، یک بار دیگر موضوع مهم و بحث روز محافل کارشناسی شده است. طبق آمارهای ارائه شده هم اکنون ساختار جمعیتی کشور وارد مرحله میانسالی شده است و این سوال مطرح است که آیا فرصت طلایی به وجود آمده بسرعت از دست می رود. درهمین زمینه پژوهشکده آمار در گزارشی تحلیلی با عنوان «پنجره جمعیتی، مدیریت سرمایه انسانی و رشد اقتصادی پایدار در گام دوم انقلاب اسلامی ایران» زوایا و آثار تغییرات ساختار جمعیتی کشور را مورد بررسی قرار داده است.

رهبر انقلاب اسلامی در 22 بهمن سال 1397 به مناسبت چهلمین سالروز پیروزی انقلاب اسلامی و ورود جمهوری اسلامی به فصل جدیدی از حیات خود با صدور «بیانیه گام دوم انقلاب» به تبیین دستاوردهای چهار دهه گذشته پرداخته و توصیه های اساسی به منظور «جهاد بزرگ برای ساختن ایران اسلامی بزرگ» ارائه فرموده اند.

آنچه که در این بیانیه حائز اهمیت است، کلید واژه «جوانان» است و رهبر معظم انقلاب در این خصوص می فرمایند: «جمعیت جوان زیر 40 سال که بخش مهمی از آن نتیجه موج جمعیتی ایجاد شده در دهه 60 است، فرصت ارزشمندی برای کشور است. 36 میلیون نفر در سنین میانه 15 و 40 سالگی، نزدیک به 14 میلیون نفر دارای تحصیلات عالی، رتبه دوم جهان در دانش آموختگان علوم و مهندسی، اینها ثروت عظیمی برای کشور هستند که هیچ اندوخته مادی با آن مقایسه نمی شود».

فرصت طلایی

در حال حاضر جمعیت ایران جمعیتی جوان است و بیش از دو سوم این جمعیت در سن فعالیت و کار به سر می برند، در صورتی که از این «پنجره جمعیتی» بهره گرفته شود و متناسب با آن شرایط اشتغال و بهره وری ایجاد شود، نه تنها در حال حاضر برخی از مشکلات جمعیتی مرتفع خواهند شد، بلکه از محل تولید و بهره وری نیز به رشد اقتصادی کمک خواهد شد.

کشور ما با توجه به پنجره جمعیتی و وفور نسبی نیروی کار، بیش از هرچیزی برای رشد و توسعه نیاز به افزایش بهره وری نیروی کار دارد تا از محل سود جمعیتی، بیشترین استفاده را ببرد و تولید ناخالص داخلی را به طور فزاینده ای رشد دهد.

افت باروری از سال 1365

طی سه دهه گذشته باروری به طرز چشمگیری کاهش پیدا کرد و با وجود نوسانات باروری، داده ها نشانگر کاهش باروری از سال 1365 به بعد است. با توجه به نگرانی هایی که ادامه کاهش باروری و عواقب ناشی از آن برای سیاستمداران و اقتصاددانان کشور ایجاد کرده، بررسی علل و زمینه های ایجادکننده این کاهش می تواند در برنامه ریزی های آتی و سیاستگذاری های مناسب در جهت جلوگیری از کاهش بیشتر میزان باروری به کار آیند. همچنین افزایش میزان باروری می تواند مدت زمان بهره مندی از پنجره جمعیتی را افزایش دهد.

پنجره جمعیتی تا 1430 ادامه دارد

طبق بررسی های صورت گرفته، فاز پنجره جمعیتی در ایران حدودا از دهه 1380 آغاز شده و تا حدود دهه 1430 ادامه خواهد یافت.

تغییرات ساختار سنی جمعیت در ایران به گونه ای رقم خورده که طبق نتایج سرشماری های اخیر، بیشترین سهم جمعیت به گروه سنی میانسالان (افراد 30 تا 64 ساله) اختصاص یافته است. روند تغییرات هرم سنی و جنسی جمعیت ایران بر اساس گزارش «چشم انداز جهان» در مقاطع مختلف گذشته، حال و آینده به گونه ای تغییر نموده که از ساختار کاملا جوان قبلی، در حال حاضر به یک ساختار میانسال رسیده و از این پس به سمت ساختار سالخورده تغییر خواهد کرد.

جمعیت در مرحله میانسالی

ترکیب سنی جمعیت کشور به مرحله «میانسالی» رسیده؛ به گونه ای که طبق نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395، میانه سنی جمعیت به 30 سال، سهم افراد کمتر از 15 سال به 24 درصد، سهم افراد بالای 65 سال به 6.1 درصد و نسبت افراد بالای 65 سال به افراد کمتر از 15 سال به رقم 25.4 رسیده و درمجموع، تقسیم بندی مذکور نشان دهنده مرحله میانسالی تغییرات ساختار سنی است.

در همین شرایط، با رسیدن سهم جمعیت مولد یا بالقوه فعال از نظر اقتصادی (سهم افراد 15 تا 64 ساله) به میزان های حداکثری خود در سال های اخیر (69.9 درصد کل جمعیت کشور طبق سرشماری 1395)، پدیده ای که آن را «پنجره فرصت جمعیتی» نامیده اند در ایران فراهم گردیده، فاز پنجره جمعیتی در ایران حدودا از سال 1380 آغاز شده و تا حدود سال 1430 ادامه خواهد یافت.

 مزایای پنجره جمعیتی

در حال حاضر جمعیت ایران جمعیتی جوان و میانسال است و بیش از دو سوم این جمعیت در سن فعالیت و کار به سر می برند جمعیت شناسان پنجره جمعیتی را هدیه جمعیتی می نامند، زیرا گذار ساختار سنی و پنجره جمعیتی بستری برای رشد و توسعه اقتصادی کشور محسوب می شود، در طول دوره ای که پنجره فرصت گشوده می شود، هزینه های عمومی که در برنامه های اجتماعی نظیر آموزش و بهداشت صورت گرفته بود به سمت سرمایه گذاری در بخش های تولیدی و زیرساخت ها هدایت می شود، در سطح خرد نیز خانواده ها می توانند هزینه های جاری را به سمت پس انداز و ارتقای استانداردهای زندگی جهت دهند. نظریه پنجره جمعیتی به شکل های متفاوتی منجر به بروز فرصت ها برای رشد تولید سرانه می شود. افزایش درصد جمعیت در سن کار نسبت به کل جمعیت، موجب افزایش تولید ناخالص داخلی می شود، به عبارت دیگر افزایش تعداد تولیدکنندگان (جمعیت در سن کار) نسبت به تعداد مصرف کنندگان (جمعیت کودکان و نوجوانان و سالمندان) به طور طبیعی افزایش تولید سرانه را به دنبال دارد.

وضعیت سود جمعیتی در ایران

در نتایج منتشرشده پروژه «حساب های ملی انتقالات» که توسط گروه جمعیت شناسی دانشگاه تهران انجام شده پروفایل حساب های ملی انتقالات ایران برای سال 1390 محاسبه شده است. مبنای این محاسبات نظریه دوران زندگی مطرح شده توسط جیمز دوزنبری می باشد. محدودیت بودجه در این نظریه به این گونه است که مصرف کننده می تواند درآمد طول زندگی خود را به مصرف در دوره های مختلف زندگی اختصاص دهد به اینگونه که در دوران ابتدایی زندگی که مصرف از درآمد بیشتر می باشد با استقراض و وام، درآمدهای آینده خود را هزینه نماید، در دوران میانی زندگی که درآمد از مصرف بیشتر است پس انداز منفی ابتدای زندگی را جبران نموده و مبلغی را هم برای دوران انتهایی زندگی که مصرف از درآمد بیشتر می باشد پس انداز نماید. درآمد شغلی از حدود سن 16 سالگی آغاز می شود و در حدود سن 44 سالگی به حداکثر میزان خود می رسد.

تفاضل بین درآمد شغلی و مصرف در سنین مختلف نشان می دهد که در ایران از حدود 38 تا 48 سالگی این تفاضل مثبت می شود و بر همین اساس، قابلیت پس انداز در این سنین به وجود می آید اما در سایر سنین، این تفاضل منفی است و لذا برآیند درآمد و هزینه این افراد دچار کسری بودجه می شود.

رابطه جمعیت با رشد اقتصادی

پنجره و موهبت جمعیتی به دو دلیل موجب ایجاد فرصت‎هایی برای رشد تولید سرانه و رشد اقتصادی می‎شود، اول اینکه با افزایش تولید ملی، نوعی تاثیر خالص ساختار سنی در GDP کل وجود دارد و افزایش جمعیت در سنین فعالیت منجر به افزایش نسبت تولیدکنندگان به مصرف‎کنندگان می‎شود و این شرایط برای رشد تولید سرانه مطلوب است. مورد دوم به مدیریت مصرف که بر اثرات رفتاری ساختار سنی در حال تغییر برمی گردد، ارتباط دارد. اثرات رفتاری اشکال مختلفی دارند زیرا در یکسو بدنه در حال رشدی از نیروی کار جوان در ساختار نیروی کار وجود دارد که می تواند بهره وری و تولید را افزایش دهد و در سوی دیگر، با توجه به الگوی چرخه زندگی، تغییرات ساختار سنی با ایجاد تغییراتی در الگوهای تولید و مصرف منجر به افزایش تولید و پس انداز می شود.

اقتصاددانان وضعیت تورم جوانی را به عنوان «فرصت طلایی» برای رشد اقتصادی در نظر می گیرند. این وضعیت که از آن به عنوان دوران طلایی جمعیت نیز نام برده می شود تا دهه 1430 طول می کشد. در این دوران نسبت جمعیت در سنین فعالیت افزایش یافته و به حداکثر خود یعنی حدود 70 درصد می‎رسد. در حال حاضر، در کشور 1/69 درصد جمعیت در سنین فعالیت 64-15 سال قرار دارد. برخی از اقتصاددانان، افزایش و تراکم جمعیت را علت اساسی فنون تولیدی و درنتیجه، رشد و پیشرفت اقتصادی می دانند.

75 درصد جوانان بچه می خواهند

بر اساس طرح پژوهشی که در پژوهشکده آمار ایران انجام شده است، 75 درصد دختران و پسران در آستانه ازدواج تمایل زیادی به فرزندآوری دارند و 25 درصد نیز علاقه زیادی به پدر یا مادر شدن ندارند. بر اساس همین گزارش 52٫9 درصد جوانان و 66٫7 درصد زنان هزینه بالای پرورش فرزند و مسائل اقتصادی را مانع فرزندآوری می دانند. جهاد دانشگاهی نیز در مطالعه ای با عنوان «بررسی میزان تمایل به فرزندآوری و عوامل مرتبط با آن از نگاه مردم شهری و روستایی ایران» نگرانی در مورد تامین آینده فرزندان جدید و افزایش مشکلات اقتصادی با آوردن فرزند را به عنوان دلایل اصلی عدم تمایل به فرزندآوری عنوان نموده است. در مطالعه بسیار جامع دیگری که توسط جهاد دانشگاهی البرز در همه استان های کشور انجام شده است فقط 27٫3 درصد خانوارها تمایل به فرزندآوری داشتند و حدود 53 درصد پاسخگویان هزینه های بالای فرزندان را عامل عدم تمایل خود به پدر یا مادر شدن می دانند بنابراین بر اساس نتایج این پژوهش ها می توان نتیجه گرفت تمایل به فرزندآوری بین جوانان وجود دارد و از مشکلات اصلی در این زمینه، «شرایط اقتصادی» است. لذا با اتخاذ سیاست های مناسب جهت بهره گیری از پنجره جمعیتی و سود جمعیتی حاصل از آن، علاوه بر بهبود شرایط اقتصادی و افزایش درآمد سرانه خانوارهای کشور در مدت زمان بهره مندی از پنجره جمعیتی، می توان شرایط را برای کاهش سن ازدواج و افزایش توان اقتصادی خانوارها برای تامین هزینه داشتن فرزندان بیشتر و افزایش نرخ باروری نیز مهیا کرده که این موضوع نیز به نوبه خود می تواند مدت زمان بهره مندی از پنجره جمعیتی را نیز افزایش دهد.

در مناطقی از دنیا، از هم اکنون برنامه ریزی برای جمعیت رو به افزایش سالمندان، به عنوان یک اقدام اساسی تلقی می شود. جمهوری اسلامی ایران نیز از این امر مستثنی نبوده و در شرایطی که طبق آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395 جمعیت سالمندان 60 ساله و بیشتر به 7 میلیون و 414 هزار نفر معادل 9٫3 درصد جمعیت کشور رسیده است، دربند 7 سیاست های کلی جمعیت که در خصوص سالمندان تبیین شده لازم است کشور برنامه های مشخصی در همین راستا داشته باشد.

با توجه به اینکه نقش ایجابی عامل جمعیت در پیشرفت کشور در فرمایشات رهبر معظم انقلاب که فرمودند: «لازم است برنامه ریزی های جامع برای رشد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور متناسب با سیاست های جمعیتی انجام گیرد»، تاکید شده است ضروری است با هماهنگی و تقسیم کار بین ارکان نظام و دستگاه های ذیربط در این زمینه، اقدامات لازم با دقت، سرعت و قوت صورت گیرد.