آرشیو چهار‌شنبه ۱۱ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۸۱
صفحه اول
۱
نگاه کارشناس

آغاز علم مدرن زلزله در ایران

دکتر مهدی زارع

63 سال از زمین لرزه مخرب 11 تیر 1336 سنگچال(بندپی) مازندران در جنوب شهر آمل می گذرد؛ زلزله ای که با بزرگای 6.8 در ساعت 4:12 بامداد در شرق دره هراز در مازندران رخ داد. زلزله در جنوب آمل حدود 1200 نفر کشته بر جای گذاشت. با توجه به ژرفای 14 کیلومتری برآورد شده برای این زلزله و شیب گسل شمال البرز به سمت جنوب و اینکه روستای سنگچال و بخش چلاو(در پهنه کانونی زلزله 11/4/1336) حدود 15 کیلومتری اثر سطحی گسل شمال البرز قرار دارند، می توان کانون زلزله سنگچال را روی صفحه همین گسل شمال البرز در نظر گرفت. زلزله 1336 سنگچال منطقه کوهستانی بندپی را با حدود 120 روستا به کلی ویران کرد، شدیدترین ویرانی هایی که در اثر زمین لرزه به بار آمد بین ناندل، سنگچال، چلیاسر، نسل، اندوار و پردمه بود در حالی که سنگ ریزش ها و زمین لغزه ها به ویژه در برون، ورزنه، شنگلده، نل و دینان بر میزان ویرانی ها افزودند. در مسیرهای علیای سجارود و شیرقلعه، سد زمین لغزشی ایجاد شد و گذرگاه ها بسته شد، سنگ ریزش بزرگی رودخانه هراز را در نزدیکی علی آباد مسدود کرد به نحوی که سدی به بلندی 20 متر و با مخزنی به طول حدود یک کیلومتر پدید آمد، همچنین در بخش های جنوبی تهران و تا فیروزکوه چند خانه آسیب دیدند. در شمال، پهنه مهلرزه ای به خانه هایی در آمل، بابل، قائمشهر و ساری به چند خانه آسیب رسید، زمین لرزه از خراسان و شاهرود تا هشتپر در آذربایجان و در سوی جنوب تا کاشان حس شد. در قطعه مرکزی گسل شمال البرز، حد فاصل بین ناحیه چلاو و ناحیه کجور، یک نبود لرزه ای مهم وجود دارد(قطعه ای از گسل فعال و لرزه زا که از زمان مشخصی در هزاره های گذشته تاکنون زلزله شدیدی در آن رخ نداده و هر آن ممکن است، رخ دهد) و انتظار می رود که یک زلزله در حد بزرگای 7 در این منطقه لرزش شدید و خسارات جدی ایجاد کند. در کیلومتر 23 جاده بلده- رویان رخنمون گسل شمال البرز که از روستای وازک عبور می کند با ایجاد یک زون خرد شده به پهنای یک کیلومتر مشهور است. این گسل زلزله 8 خرداد 1383 فیروزآباد کجور با بزرگای 6.5 را نیز موجب شد(که با 27کشته همراه بود و در منطقه های بلده و کجور به شدت احساس شد). ولی این زلزله موجب اثر مهم دیگری هم در تاریخ مدرن ایران شد: تحصیلات تکمیلی اولین مهندس زلزله ایران: زنده یاد استاد مهندس علی اکبر معین فر.  در مهر ماه سال 1393 استاد زنده یاد مهندس علی اکبر معین فر در گفت وگو با نگارنده توضیح داد که چگونه زلزله سنگچال موجب شده تا او به ژاپن برود و اولین نفری باشد که با تخصص مهندسی زلزله به کشور برمی گردد. او گفت: «مرحوم دکترمصدق وقتی که به مشکل مسکن مردم برخورد کرد، راه حلی به ذهنش رسید. راه حلش این بود که بانک ساختمانی(با بانک مسکن کنونی و بانک رهنی سابق اشتباه نکنید)، تاسیس کند تا این مشکل حل شود. سرمایه این بانک را هم از 17 فقره اراضی متعلق به دولت(در نارمک، نازی آباد و جاهای دیگر) تامین کرد. این بانک سها مدارانی مثل دولت، شرکت بیمه و... داشت. شرکت بیمه مالک ده نازی آباد بود و به این ترتیب ده نازی آباد هم جزو سرمایه های بانک شد. اراضی یوسف آباد را هم تقسیم کردند و به کارمندان دولت دادند. بانک ساختمانی، نارمک و نازی آباد و بقیه جاها را قطعه بندی کرد و به مردم فروخت. اراضی نارمک را مترمربعی 40ریال به متقاضیان فروختند که 10ریال آن نقد بود و 30 ریال بقیه را طی 3 سال می پرداختند. اراضی نازی آباد را هم 30 ریال فروختند که 10ریال نقد بود و 20 ریال دیگر را به اقساط می پرداختند. من مهندس ناظر آن ساختمان ها بودم. قرار بود تا زمانی که آنجا شهر نشد، وظایف شهرداری هم برعهده بانک ساختمانی باشد. بنابراین اولین شهردار نازی آباد من(زنده یاد معین فر) بودم. یکی از پست های من در آن زمان، ریاست بانک ساختمانی نازی آباد بود. قرار شد دولت در مکان کوره های آجرپزی نازی آباد، آپارتمان سازی کند که مسوولیتش با من بود. در 11 تیر 1336 در سنگچال مازندران زلزله آمد. کارشناسانی از ژاپن آمدند تا از آن مناطق زلزله زده دیدار کنند. دکتر«هاگی وارا»(استاد دانشگاه توکیو و از زلزله شناسان برجسته) در این گروه بود. دکتر«تاچی نایتو» شخصیت برجسته علمی و استاد دانشگاه واسدای ژاپن از دیگر اعضای این گروه بود. اینها از سنگچال دیدار کردند. آنها هم از این بازدید گزارش تهیه کردند و هم از ساختمان های نوساز و مدرن تهران از جمله همان جایی که ما می ساختیم، یعنی نازی آباد. به محل کار من آمدند و من برایشان از نحوه ساخته شدن نازی آباد توضیح دادم. بعدها دعوتنامه ای از ژاپن آمد که دو نفر از ایران به ژاپن بروند و یکی دوره زلزله شناسی و دیگری دوره مهندسی زلزله بگذرانند که من و یک نفر دیگر از موسسه ژئوفیزیک را برای این دوره انتخاب کردند. من با وجود آنکه ازدواج کرده بودم و دو فرزند داشتم به توکیو رفتم. پس از آنکه به توکیو رسیدیم، ما را به «نایتو سن سی»(استاد نایتو) معرفی کردند و من دیدم او همان کسی است که پیش از این از ایران(در نازی آباد تهران) دیدار کرده بود. من در ابتدای کار نمی دانستم اما پس از مدت ها فهمیدم که این اسکالرشیب یا هزینه های تحصیل ما را در ظاهر دانشگاه پرداخت می کند اما فی الواقع این هزینه ها را خود دکتر «نایتو» می پردازد. دکتر «نایتو» بعدها در مصاحبه ای با یک روزنامه گفت: وقتی من به ایران رفتم، دیدم ساختمان های ایران در برابر زلزله چندان مقاوم نیست. گفتم انسانیت حکم می کند من افرادی از ایران و ترکیه به ژاپن بیاورم و آنها را با علوم جدید زلزله شناسی و مهندسی آشنا کنم.(البته از ترکیه فقط دکتر «مظفر ایپک» آمده بود که او هم در زمینه زلزله صاحب نظر است.) این را هم بگویم که دکتر«نایتو» انسان بسیار با محبتی بود و بسیار به ما علاقه داشت و من می توانم بگویم روابط ما، روابط پدر و فرزندی بود. او به من می گفت «معین سان» یعنی «آقای معین». 

خدا بیامرزد آقای مهندس معین فر را که هم انسانی وطن خواه و ملی و مومن بود و هم برای توسعه علم مهندسی زلزله ایران زحمات بسیار کشید.