آرشیو چهار‌شنبه ۱۱ تیر ۱۳۹۹، شماره ۳۷۵۵
ادبیات
۶

کالبدشناسی «ملکوت» بهرام صادقی

بایگانی تن های تبه کار

شیما بهره مند

«هر تصویری از گذشته که زمان حال آن را از آن خود نشناسد، ناگزیر دستخوش فراموشی می شود.»

والتر بنیامین

شاید همه چیز از مستندنگاری مجرمان آغاز شد، نوعی مستندنگاری دیداری از طریق عکاسی که می توانست بعدها آرشیو مفصلی از تبه کاران را به دست دهد و همین، جامعه را به دو یا چند پاره تقسیم کرد. عکاسی ابتدا نویدبخش سروری جادویی طبیعت بود اما هم زمان آشوب و مرزبندی با خود همراه آورد که الن سکولا آن را در دو جستار مفصل بررسی کرده است. عکاسی خیلی زود در یکسان سازی و تخصصی کردن رویه های کیفری به خدمت گرفته شد و با تاکید بر واقع نمایی عکاسی در امور قضائی دیری نپایید که ادله کلاسیک حقوقی ازجمله شهادت شاهدان را کنار زد و در جایگاه شاهد برتر نشست. این رویه که از 1860 در سیستم های قضائی/پلیسی شکل گرفت هدفی جز تحت کنترل درآوردن طبقات خطرناک نداشت. تنها عکس می توانست واجد شان قانونی سندی دیداری باشد که خود دلالت بر مالکیت فرد بر موضوع دارد. عکس به مثابه «گواهی خاموش» هم متون ناپایدار شفاهی (همان اعترافات مجرمان و دیگران) را پس می زد و هم پرده از عذر و بهانه ها و روایت های متناقض و چهره های مبدلی برمی داشت که به قول سکولا در پس پیچ وخم های قانونی پنهان بودند. اعتبار این متد جدید، مجرم نگاری بود که ابژه تازه ای با عنوان «تن تبه کار» را تعریف کرد و به ابداع مفهوم گسترده تر «تن اجتماعی» رسید. کارکرد دوگانه عکاسی از اینجا سر بر آورد: از طرفی نوعی نظام بازنمایی بود که با ثبت پرتره ها فرد را محترم می شمارد و از طرف دیگر توان سرکوب فرد را داشت، چراکه این پدیده با کالبدشناسی و پزشکی و جرم شناسی گره خورد و مفهوم تن اجتماعی پدیدار شد. سکولا به سبک فوکو سراغ شناسایی وجوه ابزاری پدیده ها می رود که با منطق سرکوب و بازدارندگی کار می کنند و تناقض دو کارکرد عکاسی در اجتماع را نشان می دهد. نظم بورژوازی از مناسبات اجتماعی مبتنی بر مالکیت خصوصی فرد دفاع می کند و مبنای قانونی مفهوم «خود» نیز با حق مالکیت هم بسته است، از این رو هر تصویر پرتره شایسته فرد محترمی، همتای واژگونه ای در بایگانی پلیس دارد.

با این تحلیل می توان سراغ قرائتی از «ملکوت» بهرام صادقی رفت. از میانه قرن نوزدهم رویکردهای غالب، ثبت پرتره تبه کاران را وعده ای برای موازنه اجتماعی میان «لذت» و «انضباط» می دانست. همان دو مفهومی که می توان ردشان را در رمان «ملکوت» و در شخصیت های عجیب وغریب آن پی گرفت. شخصیت های بهرام صادقی در این رمان، مردمان عادی طبقه متوسط جامعه اند که یا گرفتار لذت تن اند، یا درگیر انضباطی که بر تن شان اعمال می شود و آنچه وجه تازه و تکینی به «ملکوت» می بخشد این است که این هر دو در آدم های داستا نش جمع می شوند. به تعبیر دیگر شخصیت های صادقی در فرایند مهار و سلطه ای قرار گرفته اند که منشاء آن بیرونی و درونی است. نماد بارز لذت در داستان، «مرد چاق» است و «آقای مودت». اما نماد سلطه گری «دکتر حاتم» است که به هر ترتیبی با انقیاد دیگران آنان را تا مرگ نیز می کشاند. بهرام صادقی در این میان شخصیت های جذابی هم خلق کرده است همچون «م. ل» یا «مرد ناشناس» که هولناک یا پیچیده اند. یکی با خشونت بی حدوحصری که بر تن خود اعمال می کند به قصد انتقام از خود و دیگری. و ناشناس که همان نامش سرنوشت او را رقم زده و تا آخر داستان ناشناس می ماند در نقش ناظری که این وهم و جنون را به نظاره نشسته است.

الن سکولا با پیروی از خط فکری ترسیم شده در آثار متاخر فوکو، چنین استدلال می کند که «ابداع مفهوم مدرن فرد تبه کار را نمی توان منفک از پی ریزی مفهوم تن مطیع قانون در نظر گرفت». تن مطیع همان تن فرد بورژوا است یا تنی که به هر تقدیر تحت سلطه درآمده است. از این روست که تن مطیع قانون، دیگری تهدیدکننده خود را در تن تبه کار می یابد. دکتر حاتم با تمام خشونت خون باری که از رمان سر می ریزد به نوعی شبیه به جرم شناسان و متخصصان زیست شناسی و سیاست کیفری است که با رویکرد حذفی به زعم خود دست به اصلاح جامعه می زند. این حد از لذت جویی تن و زندگی سراسر پوچ و خالی و یکنواخت مردم او را به چنان خشونتی رسانده که با تزریق آمپول هایی با وعده طول عمر و ازدیاد میل جنسی و کامجویی تن، مردم حریص را به کام مرگ بفرستد، با این باور که کار او نوعی خدمت است: «خودم را وقف مردم کرده ام، هر کار که خودشان خواسته اند برایشان انجام داده ام، بی آنکه عقیده ام را به آن ها تحمیل کرده باشم یا از آن ها مزد و پاداشی خواسته باشم. من دو نوع آمپول دارم که خواص جداگانه ای دارند. انبارم از آن ها پر است... تقریبا نودوپنج درصد ساکنان شهر از خواستاران این نوع تزریقات بوده اند. می دانید، من فردا صبح از این شهر کوچ خواهم کرد، اما کار مردم را سامان داده ام و به همه آن ها یک دوره کامل تزریق کرده ام. آمپول ها در غیاب من تاثیر خواهند کرد... اگر از نظر شرافت، این کار من زیاد نجیبانه نباشد که تقریبا کار دلالان محبت را می کنم، در پیشگاه حقیقت که خود من هستم مشکور خواهم بود. زیرا نه میل و اراده آن ها را عملی ساخته ام و نه اراده و میل خودم را، آن ها جز این چه لذت دیگری، چه موضوع جالب دیگری، چه سرگرمی و امیدواری و هدف دیگری می توانند در زندگی سراسر پوچ و خالی و خسته کننده و یکنواختشان داشته باشند؟ اما کسانی که جور دیگر هستند و طور دیگر می اندیشند به سراغ من نمی آیند، من هم با آن ها کاری ندارم...».

اما وجه دیگر یعنی انضباط یا سلطه را ما در شخصیت «مودت» شاهدیم که از همان ابتدا با حلول جن، گرفتار نوعی سلطه موهوم می شود و این سلطه بعدتر شکل دیگری پیدا می کند. همچنین شخصیت «م. ل» نماد انضباط یا سلطه است که شخصیتی چندوجهی و قابل تامل نیز است، دست کم از منظر قرائت تکین بهرام صادقی از نسبت ادبیات با قانون، یا قصه با حکم. تن تبه کار و ضابط و نهاد کنترل گر، در شخصیت «م. ل» جمع شده اند. او که تنها پسرش به انقیاد و تسلط دکتر حاتم درآمده است، به قول دکتر حاتم چنان حسرت و حسادتی به جانش می افتد و خوره ای بر دلش می نشیند که پسرش را به قتل می رساند. بعد از این فاجعه است که او به نیت انتقام از خود و دکتر حاتم و چه بسا شورش علیه هرگونه سلطه ای که بر تن اعمال می شود، سراغ او می رود تا از او بخواهد با جراحی اجزای تن اش را تکه تکه کند. برخورد نخست مخاطب با این شخصیت غریب زمانی است که دکتر حاتم او را به مهمانان ناخوانده اش معرفی می کند: «اسمش م. ل است... او به میل خودش می خواهد یکی از اعضای بدنش را قطع کنم.» و بعد در برابر تعجب دیگران ادامه می دهد که او تازه کار نیست و در این کار سابقه دارد اما از دیگران سر خورده و حالا اینجاست تا آخرین عضو ممکنش را قطع کند. «... دیگر بیش از یک دست برایش باقی نمانده است. چهل سال است که خودش را جراحی می کند... در این سال های دراز یکی یکی انگشت ها و مفصل های دست و پا و غضروف های گوش و بینی اش را هر سه سال یک بار بریده است. اکنون او است و دست راستش.» البته «م. ل» که خود را با تکه تکه کردن تن اش به مجازات کشیده است خود نیز تبه کار است، او زبان خدمتکارش را از حلقوم بیرون می کشد مبادا روزی راز قتل پسرش را برملا کند. تن تکه تکه و مثله شده «م. ل» را شاید بتوان دیگری تن مطیع پسرش دانست که با نوعی خودآگاهی تن خود را نشان دار می کند، درست مانند تبه کاری که نهادهای انضباطی بنا دارند آن را مهار کنند و الن سکولا آنان را «یک گونه زیستی» می خواند. ماجرا از این قرار است که تن مطیع سلطه گر یا تن زیر سلطه، هر دو امیال پرخاشگرانه و حریص و مهارگسیخته خود را در تن دیگری نام گذاری می کنند: یکی با عنوان تبه کاری استثنایی که جز در مورد نداشتن قید و بند اخلاقی از فرد مطیع متمایز نیست، و نوع دیگر، همان تبه کار زیستی است که موضوع واکاوی جرم شناسی است. رده بندی مجرمان از طریق سیماشناسی و دقت در چهره های بایگانی شده آنان تا جایی پیش رفت که برخی جرم شناسان و زیست شناسان با اتکا بر یافته های جمجمه شناسی و سیماشناسی گفتمان های عقلانی درباره سر را طرح کردند با این ایده که نشانه گذاری تن تبه کار و افتراق شکل و ظاهر سر از آنان مخلوقاتی متفاوت ساخته است. «م. ل» نیز با بریدن به اختیار اجزای تن اش دست به تمایزگذاری میان خودش و دیگران می زند و اینجاست که نهاد انضباطی در خود تبه کار ادغام می شود و دست کم کارکردی یکسان می یابد. اما این همه ماجرا نیست. «م. ل» به این فکر می رسد که اعضای قطع شده بدنش را در شیشه های الکل نگاهداری کند. «من در این اتاق از امتیازات جالبی برخوردارم. این را دیروز هم نوشتم. هر لحظه می توانم به خودم و به اعضای قطع شده ام که در الکل شناورند نگاه کنم و هم این است که حتی نباید زحمت برگشتن یا چرخاندن سر را به خودم هموار کنم. همه آن ها روبه روی من هستند.» این شیشه ها درست مانند عکس تبه کارانی است که در بایگانی آرشیو می شوند. با این تمایز چشمگیر که عکس ها در تاریخ عکاسی بیشترین اعتبارشان را از واقع نمایی خود کسب می کنند، خاصه پرتره ها و عکس هایی که از افراد آرشیو شده و قرار است به فردی خاص منتسب شود. اما تکه های جداشده از یک تن بدون تفسیر نشانه های تن ناممکن است و همین نکته در داستان «ملکوت» قابل اعتناست و به آن وجه سیاسی نیز می بخشد. وعده بایگانی عکس ها به منزله آرشیوی از تک تک افراد با چهره ها و مشخصات منحصربه فردشان محقق نشد، و «روشن است که یکی از شیوه های رام کردن عکاسی همین تبدیل ویژگی های خاص و جزء به جزء به ویژگی های نمادین و نوعی است.» انبوه تصاویر موجود در بایگانی به رغم تمام تفاوت هایشان دیگر مظهر و معرف چیزی نیست، بلکه تنها تصویر خاصی است که به قصد وارسی از بقیه تصاویر جدا شده است. شیشه های بزرگ و کوچکی که به ردیف در طاقچه یکی از اتاق های مطب دکتر حاتم چیده شده در حکم همان بایگانی است که بناست اجزای تن افراد مطیع و تحت سلطه را به نمایش بگذارد.

فضای پساکودتایی در «ملکوت»، روایت تاریخی را پس می زند و در استراتژی روایی داستان پدیدار می شود، در فضایی مالیخولیایی و جنون زده که ماحصل وقایع تاریکی همچون کودتاست. بهرام صادقی به عنوان نویسنده ای که در فضای بسته و سرخورده دهه چهل از حلول جن در انسان نوشته است آن هم به مثابه یک اتفاق نه چندان غیرعادی، و ازقضا «ملکوت» را با بشارت عذاب آغاز کرده است، با ساخت تصویری از جامعه ای که جز پوچی و تکرار و زندگی خالی و البته عذاب برایش چیزی نمانده است، تن واحد یا به تعبیر دیگر، سرنوشت واحد تن هایی را روایت کرده است که به دست دیگری یا دیگری خود تکه تکه شده اند. اگر ما رمان مدرن را شکل دگردیسی یافته قانون بدانیم، یا به تعبیر دیگر چنین قائل باشیم که «زبان» دارای دو ساحت قصه گویی و حکم صادرکردن است، می توان گفت بهرام صادقی به اعتبار نوع روایتش، و خاصه شخصیت «ناشناس»، روایت خود را در تقابل با حکم بشارت عذاب قرار می دهد، چراکه ناشناس از هر نوع ادغام و هضم شدن در جامعه ای که از تن های سلطه گر و تحت سلطه انباشته است سر باز می زند و با ناباوری نظاره گر عذاب بی دلیل و پوچی است که به مرگ منجر می شود. از این روست که «ملکوت» بهرام صادقی را می توان نوعی بایگانی تن های تبه کار خواند به اضافه شخصیت «ناشناس» که می تواند خود نویسنده/راوی باشد، که در «سکوت سمج» خود شاهد روایت است، و در آخر داستان تبسمی می کند و سپیده می زند.

* در این متن از کتاب «بایگانی و تن: دو جستار در جامعه شناسی تاریخ عکاسی» نوشته الن سکولا استفاده کرده ام که با ترجمه مهران مهاجر در نشر «بان» منتشر شده است.