آرشیو چهار‌شنبه ۱۱ تیر ۱۳۹۹، شماره ۳۷۵۵
ادبیات
۷

بازتاب «یک کتاب دو نویسنده: سنگ و سایه محمدرضا صفدری»*

به زیر آوردن چرخ نیلوفری

کیهان خانجانی

محمدرضا صفدری درخت است در این مماثله: مردی ادعای پیامبری کرد. گفتند: معجزه ات؟ گفت درخت نزدم می آید. او را نزدیک درختی بردند: بگو تا بیاید. مرد درخت را خطاب کرد اما نیامد. مرد راه افتاد و گفت پیامبران فروتن اند، درخت نزد ما نیاید، ما نزد درخت می رویم.

مکان در غالب داستان های صفدری در حاشیه بوشهر است. پیشنهادهایی در فرم و ساختار و تکنیک و زبان و زمان دارد، اما وقعی نمی گذارد به اینکه «رمان برآمده از شهر است»، «رمان درباره انسان مدرن شهری ست»، «رمان حماسه دنیای مدرن شهر است» و غیره. او برای پیاده کردن نظراتش در همان یک گله مکان می ماند و در همان جا عملی شان می کند و بعد خوانندگانش (نویسندگان و منتقدان) مجبورند به آن جا بروند. او برای اثبات ادعای پیامبری دیگران تغییر مکان نمی دهد. حالیا او اتاقی دارد در کرج برای کار نوشتن، اما جنوب را در آن جا احضار می کند و نویسندگان و منتقدان را به حاشیه بوشهر می برد. همان کار را می کند که نویسندگان جنوب آمریکا و آمریکای لاتین کردند، آنها مکان داستان هایشان را به شهرهای داستانی جهان چون لندن و پاریس و نیویورک و غیره نبردند، خوانندگان و نویسندگان و منتقدان جهان را به یوکناپاتافا و بوینس آیرس و ماکاندو و کومالا و غیره آوردند.

این مختصر که گفته آمد، در باب انتخاب مکان بود توسط این نویسنده. اما مراد مقال شیوه برخورد صفدری با زمان است. چون دو عنصر زمان و مکان همیشه بر یکدیگر موثر بوده اند، نخست نظری کردیم به استراتژی این نویسنده در باب انتخاب مکان که در تمام آثارش تا به اکنون چنین بوده است، حتی اگر شخصیت هایش در داستان های «سیاسنبو» گاه به خوزستان یا تهران سرک بکشند، مکان اصلی آنها همان است که بوده است، بوشهر جنوب. اما چرا در این مقال فقط از نویسندگان و منتقدان به عنوان خوانندگان صفدری یاد می شود؟ آنچه هویداست اینکه او دو دوره کاری مجزا دارد: دوران کتاب های «سیاسنبو» تا نیمه کتاب «تیله آبی»، و دوران «من ببر نیستم...» و «سنگ و سایه». صفدری از نویسنده همگان بدل شد به نویسنده نویسندگان. و عمده دلیل این موضوع، نوع برخوردش با زمان است. او در مصاحبه ای می گوید: «زمانه ما را به کنج خودمان راند.» کنج به مثابه سلول انفرادی عمل می کند که با عنصر «زمان ها» سروکار داریم و بس، و مابقی رابطه با سایر واقعیات گسسته است. نویسندگان بسیاری بوده اند که نخ زمان روایی را کم رنگ یا بی رنگ یا در فصولی از اثر پاره کرده اند اما صفدری در تمام آثار دوره دوم کاری اش نخ زمان را ریش ریش می کند و حجمی از زمان به وجود می آورد. بی شک با این شیوه دیگر نمی توان او را نویسنده خوانندگان دانست، او با آثارش پیشنهادهایی برای نویسندگان و منتقدان دارد، ازجمله: انباشت زمان ها در کوچک ترین مکان ها. بوده اند نویسندگان ایرانی و غربی که با تکنیک های مختلف در برخی آثار تجربی چنین کرده اند، مثلا خوان رولفو، زمان صدساله فئودالیسم مکزیک را در یک مکان انباشت می کند. «سنگ و سایه» رابطه ای تطبیقی با «پدرو پارامو» دارد و از شیوه «فضایی کردن» داستان استفاده کرده است، اما صفدری تا انباشت زمانی هزارساله پیش می رود.

محمدرضا صفدری درخت انجیر معابد است. هر درختی به ترتیب زمانی چنین رشد می کند: ریشه و تنه و شاخه ها و برگ ها. اما اگر دانه ای توسط پرنده ای بر شاخه درختی بیفتد و همان جا جوانه بزند و بروید و آنقدر بخمد تا به زمین برسد و ریشه بکند و آن گاه از آن تنه و شاخه و برگ بروید، با عنصر زمان چه کرده است؟ شیوه این درخت در رشد، که ریشه در زمان دارد، یادآور نظر «ویکو» فیلسوف قرن 17 و 18 ایتالیاست. او معتقد بود پیشرفت تمدن از امور طبیعی و واقعی انسان است بر اساس ادوار تکامل تاریخ. پیشرفت جامعه به سوی تکامل بدون رسیدن به تکامل متوقف می شود و جامعه تقریبا به شرایط نخست برمی گردد. پس تاریخ دوباره دور و جریانش را آغاز می کند، هرچند نقطه بالاتری را نسبت به آنچه قبلا بود، به دست می آورد.

ساعت شنی، به مثابه دو مخروط وارونه، می تواند مثال خوبی در این زمینه باشد. زمان حال از مخروط بالا به پایین می ریزد و بدل به گذشته می شود. وقتی شن ریزه ها مخروط پایین را، گذشته را، پر کنند و ساعت شنی را برگردانیم، آن گاه گذشته است که در اکنون می ریزد. دقیقا همین سوژه و همین مفهوم و همین تصویر در داستان درخشان «عصرانه» نوشته رضا دانشور در کتاب «محبوبه و آل» آمده است: «اعلان قدیمی ساعتی ازمدافتاده را تبلیغ می کرد... در این اعلان، زن و مردی جوان، از قسمت تحتانی یک ساعت بزرگ شنی، به حالت شیرجه، به قسمت فوقانی آن می رفتند. درحالی که اعداد درهم ریخته لاتین، همراه آبشار شن رو به پایین سرازیر بود... آن [اعلان] را به چشم مجیدرضا عجیب و رمزی می کرد» .

محمدرضا صفدری از آغاز نویسندگی اش تا به اکنون، انواع زمان ها را بنا به لازمه داستان به کار گرفته است: زمان خطی (سیاسنبو، اکو سیاه، علو)، فلش بک (چتر و بارانی، کوچه کرمانشاه، چاقوی دسته قرمز، سنگ سیاه)، زمان موازی (دو رهگذر). زمان اسطوره ای (چهل گیسو) و (داستان های مجموعه تیله آبی، به جز داستان تیله آبی)، سپس ترکیب دو شیوه زمان موازی و زمان اسطوره ای، با افزودن فلش فوروارد، در رمان «من ببر نیستم...»، و در «سنگ و سایه» می رسد به شیوه ای از زمان ورزی که در این مقال، نامش را می گذاریم «مکان زمان ها». صفدری در هر شی و مکان انباشتی از زمان می بیند، از زمان اکنون تا زمان تاریخی تا زمان اسطوره ای. و این زمان مستتر در اشیا و مکان را شخصیت های «سنگ و سایه» به شکل تداعی و نوستالژی و فیتیش در حافظه خود به یاد نمی آورند، بلکه خود اشیا و مکان حافظه دارند و زمان ها با مدیوم بازی احضار می شوند. مثالی بزنیم. اگر نقطه ای را در محور افقی زمان و نقطه ای را در محور عمودی مکان مشخص کرده و خطوطی را بر آنها عمود کنیم، این دو نقطه و خط در جایی از محور مختصات به هم می رسند که مکان زمان داستان ا ست. هر داستانی از این شیوه استفاده می کند چون از عناصر و ملزومات آن است، چه زمان تقویمی و کرونولوژیک، چه زمان ذهنی. حال چگونه می توان در یک نقطه زمانی یا مکانی، چندین مکان یا زمان داشت؟ سیلان ذهن و موازی سازی، شیوه هایی هستند که در یک زمان می توانیم دو یا چند زمان و مکان را احضار کنیم، مثلا در فصل اول و دوم «خشم و هیاهو». این تکنیک سبقه ای طولانی و کیفیتی خوب در ادبیات داستانی ما دارد. چرا محمدرضا صفدری که به حلقه جلسات پنجشنبه آمدوشدی داشت، از این تکنیک زمانی متداول آن سالیان در آثارش استفاده نکرده است؟ شاید فقط رگه هایی از آن را در داستان هایش ببینیم، آن هم اندک. دلیلش این است که در این تکنیک نویسنده حداکثر می تواند فلش بک بزند به دورترین گذشته شخصیت محوری داستان، مثلا سه چهار سالگی. این زمان برای صفدری اندک است، او می خواهد تا کنه تاریخ و افسانه و اسطوره که بر شانه مکان و شخصیت است، فلش بک بزند؛ و به همین هم اکتفا نکند، از آن جا فلش فوروارد بزند به اکنون مکان و شخصیت. این شیوه از زمان ورزی حتما باید ادغام شود با زمان اسطوره ای، و سیلان ذهن کفافش را نمی دهد. شیوه ای می خواهد همچون داستان کوتاه «بازگشت به خاستگاه» نوشته آلخو کارپانتیه که شخصیت، در حال احتضار و مرگ، بالطبع باید فلش بک بزند تا آنجای کودکی که در خودآگاهش مانده است، اما فلش بک می زند تا زیر سه سالگی، تا زهدان مادر، تا جسم پدر، تا نباتات، تا زمان اسطوره ای.

به شیوه دو یا چند زمان و مکان در یک مکان و زمان در روایت های موازی و سیلان ذهن پرداختیم. اما شیوه صفدری در «سنگ و سایه» چنان نیست و چنین است: چندین زمان همزمان (گذشته نزدیک، گذشته دور، گذشته قرن، گذشته هزاره، گذشته افسانه ای و اسطوره ای) در یک مکان، بدون استفاده از روایات موازی یا حتی تداعی معانی. شیوه عجیبی ست، شیوه پرمدعایی ست، شیوه ثقیلی ست. گویی محمدرضا صفدری، نویسنده اهل سکوت، در مقابل تاریخ ایستاده است و عربده می کشد و نفس کش می طلبد. احضار یک هزاره به یک گله جا در حاشیه جهان، در حاشیه ایران، در حاشیه بوشهر، کم از داعیه کتب مقدس ندارد. به جای آن مرد در مماثله آغاز این مقال، این بار درخت ادعای پیامبری دارد. او در دو کتاب «من ببر نیستم...» و «سنگ و سایه» از شیوه زمانی و زبانی کتب مقدس سود جسته است؛ زمان اسطوره ای در عهد عتیق، و زمان های موازی چهار راوی در عهد جدید با دو راوی (شولو و زوزو) ، و زمان سیال ذهن در قرآن، و زمان بی زمانی «زبور» را در این آثار می توان پی گرفت. بحث استفاده این نویسنده از شیوه های زمانی و زبانی کتب مقدس مجالی دیگر می طلبد و مقالی دیگر.

شولو و زوزو از جای خود، یک گله جا در منطقه ای دور که نمای دورش کوه و دره و باغستان و ریگستان است، تکان نمی خورند، آنها زمان ها را به آن مکان احضار می کنند؛ زمان جنگ ایران و عراق؛ زمان انقلاب (هجرت بالاجبار برخی ازجمله فلور: ایزدبانوی بهار و گل ها و باروری و برکت و تجدید زندگی و شادخواری کوچ می کند و «سرزمین هرز» برجا می ماند)؛ زمان جنگ های دور که به «اسب» می گفتند «اسپ» (و نوع حرکت در زمان مانند اسب شطرنج رو به جلو و عقب، و همزمان به چپ و راست است). نویسنده شیوه اش را از «بازی» در هنرهای نمایشی گرفته است، به ویژه بکت، اما بسیار سود جسته است از شیوه نمایشی برشت که بازیگران (شخصیت ها)، همان جا در صحنه (مکان)، جلو روی تماشاگران (خوانندگان)، ماسکی بر چهره بزنند و از سرباز معاصر بدل شوند به سرباز کهن. و سپس ماسکی دیگر، و سپس ماسکی دیگر. این ماسک همان پرسوناست که پرسوناژ از آن گرفته شده است و در اینجا، این دو، یکی می شوند. شولو و زوزو همان دو صورتک خندان و گریان اند که گاه جا عوض می کنند. شخصیت ها در «سنگ و سایه» همان ماسک ها در نمایش کهن هستند؛ و نه تنها چهره عوض می کنند بلکه حتی «ماسک زمان» بر چهره می زنند و زمان نیز بر آنها می گذرد، گاه کودک اند، گاه در مجموع حدود صدوبیست سال دارند، گاه مرده اند، گاه هر کدام در یک زمان مجزایند، و گاه دو نفر یکی می شوند. به غیر از اینکه شخصیت ها چهره و زمان عوض می کنند، زبان نیز عوض می کنند. و این چند لحنی (سمفونی زبانی) بدل می شود به چندصدایی (چندمعنایی). نویسنده زمان «سنگی» داستان های متداول را بدل می کند به زمان «سایه ای». سنگ همان سنگ است، شیء همان شیء است، مکان همان مکان است، اما سایه اش (زمانش) مدام تغییر می کند و سایه های زمانی بسیار طولانی و بسیار فشرده، مدام عوض می شوند.

«سنگ و سایه» را نباید نمادگرایانه (سمبولیک) و تمثیلی و رمزی خواند، حتی نباید کلمه هایش را خواند! منظور این است که این اثر به مثابه مرداب است، اگر گلی (کلمه ای) در این مرداب نظر خواننده را جلب کرد، نباید پا پیش بگذارد تا بچیندش و بخواندش و رمز و تمثیل و نمادش را باز کند، چراکه تا خرخره گرفتار مرداب متن خواهد شد. «سنگ و سایه» را باید به مثابه حجمی از زمان دید و خواند. باید نخست تکلیف را با «امر کل» آن روشن کرد و بعد می توان از هر جایی خواندش، اول، میانه، یا آخر به اول. «سنگ و سایه» را باید به مثابه ساعت آفتابی در نظر گرفت که دو عقربه اش خلاف جریان هم به سرعت در حرکت اند. چطور چنین چیزی ممکن است؟ هنگامی که دو خورشید در آسمان باشند، یکی از شرق به سوی غروب برود و دیگری از غرب به سوی شرق. در «سنگ و سایه» زمان حال به سوی گذشته می رود و زمان گذشته به سوی حال می آید، اما مکان همان زمین (آسمان) است. هر نویسنده در هر داستان عنصر یا عناصری را محور قرار می دهد؛ شخصیت، فضا، طرح و غیره؛ درباره این اثر باید گفت «زمان محور» است؛ زمان خود به مثابه شخصیت و فضا و طرح و غیره است. زمان تجسم و تجسد می یابد.

می گویند روسیه فیلسوف ندارد، نویسندگان روس فیلسوفان روس هستند. می توان گفت ایران، فیلسوف زمان به معنای مدرن ندارد؛ نویسندگان ما فیلسوفان زمان مدرن اند در ایران. زمان در بوف کور، شازده احتجاب، شب هول، شب یک شب دو، اسفار کاتبان، زنان بدون مردان، خسرو خوبان، چاه بابل، سوره الغراب، هیس، کوچه ابرهای گمشده و غیره لزوما ظرف نیست، هم ظرف است هم مظروف.

چگونه نویسنده ای تاریخ ایران را از حاشیه آن احضار می کند، آن زمان ها و مکان را به اتاق کارش می آورد، سپس واسازی آن را در ایران می پراکند، بی آنکه دچار بیماری مورثی ما ایرانیان شود: نوستالژی. محمدرضا صفدری درختی است که ریشه در یک مکان دارد و بار دانش گرفته است، اما شاخه هایش عقربه های زمان اند رو به دورها، تا تاریخ، تا افسانه، تا اساطیر، که می خواهند چرخ نیلوفری را به زیر بکشند و زمینی اش کنند تا بدانیم چه شد که چنین شدیم.

* «رمان نگریستن»، سنگ و سایه محمدرضا صفدری به روایت احمد غلامی و احمد آرام، روزنامه «شرق»، چهارشنبه 21 خرداد 1399.