آرشیو چهار‌شنبه ۱۱ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۸۱
جامعه
۱۱
گزارش

«اعتماد» چالش های بقای گوزن های زرد در جزیره اشک را بررسی می کند

بندبازی برای رهایی از انقراض

فرناز حیدری

گوزن زرد ایرانی (Dama mesopotamica) همان طور که از نامش برمی آید، بومی ایران است اما در گذشته پراکنش وسیعی از شرق سواحل مدیترانه و شمال شرقی آفریقا تا بین النهرین و جنوب ترکیه کنونی، غرب و جنوب غربی ایران داشته و آخرین بازماندگانش هم در خوزستان یافت شدند.

این حیوان خجالتی و پنهانکار، سال هاست از این قلمرو وسیع ناپدید شده و براساس گزارش ها ابتدا یک بار در سال 1254 ه. ش. در حواشی جنگل ها و رودخانه های خوزستان و بار دیگر در سال 1335 در منطقه دز و کرخه توسط کارشناسان مشاهده و حضورش تایید شده است، اما بعد از قرن 16 و 17 میلادی دیگر هیچ گاه در قلمرو غربی رویت نشد و بدین ترتیب پراکنش طبیعی آن صرفا محدود به دز و کرخه شد. شناسایی گوزن زرد در منطقه دز و کرخه در سال 1335، تب حفاظت از این حیوان را به شدت بالا برد. چنانچه در سال 1337 دو گوزن زرد ایرانی از کرخه به باغ وحش اپل کرونبرگ منتقل شدند و نهایتا در سال 1342، سازمان حفاظت محیط زیست با انتقال 6 راس از گوزن های کرخه به دشت ناز ساری، پروژه ای را با نام تکثیر در اسارت آغاز کرد. گوزن زرد ایرانی از نظر موقعیت حفاظت جهانی، در رده آسیب پذیر (Vulnerable) قرار دارد. در سال 2014 میلادی، برمبنای داده های سازمان حفاظت محیط زیست، جمعیت این گونه در ایران 405 فرد در 13 جمعیت محصور (محوطه های فنس کشی شده یا جزایر) برآورد شد که از این میان تنها یک جمعیت خیلی کوچک (با تعداد نامشخص) به صورت آزاد در پناهگاه حیات وحش دز زیست می کرد، اما همین جمعیت آزاد هم یک سال پیش تر، نخست توسط کنه های خونخوار و سپس توسط مگس میاز با نام علمی (Chrysomya bezziana) مورد حمله قرار گرفت و فاجعه ای بی سابقه رقم خورد.

این روزها بار دیگر موضوع کاهش جمعیت گوزن های زرد در جزیره اشک، خبرساز شده. اما آیا این اتفاق تازگی دارد؟ حجت جباری، معاون فنی حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی در گفت وگو با خبرنگار مهر، جمعیت فعلی گوزن زرد ایرانی را حدود 64 فرد عنوان و خاطرنشان کرده که متاسفانه به دلیل شرایط نامناسب از جمله حضور گونه هایی چون پلنگ، شغال و شرایط جزایر دریاچه پیش بینی می شود که جمعیت گوزن زرد ایرانی در این جزیره کمتر از این تعداد هم باشد.

مساله اینجاست که موضوع تکثیر در اسارت گوزن زرد که همواره توسط سازمان حفاظت محیط زیست موقعیتی ممتاز و موفق تلقی شدهتا به امروز با چالش های زیادی مواجه بوده و بارها از آفات بسیاری زخم خورده و تا لبه پرتگاه پیش رفته است. در متن حاضر، ضمن مرور گزارش جمعی از کارشناسان خارجی و یکی از کارشناسان حیات وحش ایرانی بررسی خواهیم کرد که وضعیت گوزن زرد در جزیره اشک چقدر بحرانی است؟ آیا اساسا هنوز امیدی به بقای گوزن های زرد در این جزیره هست یا خیر؟

انتقال گوزن زرد به جزیره اشک

حضور گوزن های زرد در جزیره اشک دریاچه ارومیه، داستانی طولانی دارد و برای بیان آن نخست باید موقعیت جزیره را تشریح کرد. نخست اینکه دریاچه ارومیه را سازمان شکاربانی و نظارت بر صید در سال 1346 منطقه حفاظت شده اعلام کرد و سال ها بعد بود که سازمان حفاظت محیط زیست آن را پارک ملی نامید. یونسکو در سال 1355، ارومیه را در فهرست مناطق زیستکره MAB قرار داد. در آن زمان کل مساحت دریاچه 460 هزار هکتار بود و 102 جزیره داشت که برخی از آنها جزیره های صخره ای کوچک بودند. کبودان با مساحت 3 هزار و 200 هکتار، بزرگ ترین جزیره دریاچه ارومیه است اما 3 جزیره نسبتا بزرگ دیگر به نام های آرزو، اسپیر و اشک هم از اهمیت اکولوژیکی ویژه ای برخوردارند. جزیره اشک در حوضه جنوبی دریاچه ارومیه واقع شده و وسعت آن بسته به سطح آب دریاچه، بین 2 هزار و 300 الی 2 هزار و 500 هکتار متغیر است. متوسط میزان بارندگی در این جزیره 370 میلی متر است که بخش اعظم آن در زمستان و به صورت برف می بارد. خاک این جزیره، صخره ای و حاصلخیزی آن متوسط تا حداکثر گزارش شده است. در حد فاصل سال های 1977 تا 1989 میلادی، در مجموع 58 گوزن زرد به این جزیره منتقل شدند.

براساس گزارش ها تنها تعداد کمی (6 فرد) مجدد از اشک به کبودان منتقل و بیش از 50 فرد نیز زمانی که تلاش کرده اند جزیره را در دوران هایی که سطح آب خیلی پایین آمده ترک کنند، تلف شده اند. در نوامبر سال 2014،(International Conservation Services, ICS) گزارشی جامع را درباره وضعیت گوزن زرد در ایران تنظیم کرد. در این گزارش آمده که جزیره اشک تنها مکانی در کشور است که جمعیت وحشی گوزن زرد آن در شرایطی مثبت قرار دارد. در آن زمان جمعیت گوزن زرد در اشک 250 فرد بوده و کارشناسان آن را بزرگ ترین جمعیت تک از این حیوان در دنیا نامیده اند. عوامل محدودکننده جمعیت گوزن زرد را در این جزیره سال های خشکسالی، کمبود منابع غذایی، شوری، توفان ها، بیماری، جنگ با رقبا، خشک شدن دریاچه و مناطق باتلاقی عنوان می کنند اما به گفته کارشناسان (ICS) وضعیت جزیره به گونه ای بود که جمعیت گوزن زرد در سال 2011 در آن به 350 فرد رسید و پس از آن روندی کاهشی را تجربه کرد. در گزارش کارشناسان (ICS) آمده که براساس یک تخمین، ظرفیت برد اکولوژیکی این جزیره 350 برآورد شده و اگر این تخمین درست باشد، برای داشتن حداکثر پایداری، جمعیت گوزن زرد باید تا مرز 175 فرد یا نصف ظرفیت برد اکولوژیکی کاهش پیدا کند. به گفته این کارشناسان، درست است که گوزن های زرد در جزیره اشک این مزیت را دارند که اگر قرار باشد روزی در طبیعت وحشی رهاسازی شوند، نیاز چندانی به وحشی سازی (Rewilding) ندارند اما به هر صورت باید هر چه سریع تر مدیریت تطبیقی(Adaptive Management) برای آنها اتخاذ شود. در گزارش کارشناسان (ICS) به 6 ماه عدم دسترسی به جزیره اشک به عنوان نقطه ضعف اشاره و عنوان شده که وضعیت جزیره هر ماه یک بار باید بررسی شود یعنی کارشناسان باید بتوانند تعداد جمعیت و نسبت سنی و جنسی را به طور مرتب و درست ارزیابی کنند و نسبت جنسی هم باید به صورت یک نر بالغ به ازای6 ماده بالغ حفظ شود. در این گزارش توصیه شده که همه قوچ های ارمنی که در این جزیره هستند، جابه جا شوند و به کبودان برده نشوند، بلکه در سایر زیستگاه ها براساس ارزیابی ها رهاسازی شوند. در مجموع موارد و پیشنهادهای اجرایی متعددی در این گزارش هست که جای خالی آنها را می توان در وضعیت کنونی جزیره احساس کرد.

روند کاهش جمعیت از کی آغاز شده؟

فرشاد اسکندری، یکی از کارشناسان حیات وحش است که سال ها در این زمینه فعالیت میدانی انجام داده و با وضعیت جزیره اشک نیز آشنایی دارد. این محقق حیات وحش در پاسخ به این سوال «اعتماد» که روند کاهشی جمعیت گوزن زرد در جزیره اشک از چه زمانی شروع شده، می گوید: «چند سالی آمار از وضعیت گوزن زرد در جزیره وجود نداشت. آمار گوزن های زرد در جزیره اشک در سال 86، حدود 350 راس برآورد می شد اما در سال های بعد و با پایین آمدن سطح آب دریاچه و اتصال جزیره اشک به خشکی های اطراف تعدادی از گوزن ها از جزیره خارج شدند که برخی از آنها در گل گیر کرده و تلف شدند و برخی دیگر نیز که موفق به خروج از دریاچه شدند، به سرنوشتی نامعلوم دچار شدند. در سال 92 بار دیگر سرشماری انجام شد، آن سال جمعیت حدود 140 الی 150 فرد برآورد شد. در آن زمان کارشناسان سازمان و افراد شرکت کننده در سرشماری، تعداد زیادی هم لاشه دیده بودند که در گل گیر افتاده بودند، در نتیجه از همان سال وضعیت اصلا مناسب نبود و از نظر من شکست جمعیت از همان سال اتفاق افتاد.» اسکندری در ادامه صحبت هایش می افزاید: «برخلاف آنچه در بسیاری از خبرها عنوان شده، نصف شدن جمعیت در فاصله سال هایی که آب دریاچه پایین رفت، رخ داد. در آن بازه زمانی چند اتفاق افتاد؛ اول اینکه پوشش گیاهی جزیره شروع به خشک شدن کرد، دوم اینکه تعدادی قوچ و میش وارد جزیره شدند، سوم اینکه تعداد زیادی از چشمه ها خشک شدند و چهارم اینکه تعدادی گوزن زرد هم از جزیره خارج شدند و آن زمان ما حتی گزارشاتی از حضور گوزن زرد در مزارع کشاورزی داشتیم، بنابراین شواهد نشان می دهد که شکست جمعیت گوزن زرد به تازگی اتفاق نیفتاده و آن آسیب اولیه آسیب بزرگی بوده.» این محقق حیات وحش در مورد سرشماری ها و پایش های جمعیت در جزیره اشک می گوید: «در زمان هایی از سال ورود به جزیره اشک، خیلی سخت می شود یعنی اگر شما مجبور باشید که 7 الی 10 کیلومتر در گل و لای پیاده روی کنید و تازه به جزیره برسید، طبیعتا سرشماری معنی ندارد. در مورد گوزن زرد یک مساله و مشکل جدی هم که وجود دارد، اخلاق این حیوان است، چراکه بسیار موجود مخفی کاری است. برای سرشماری گوزن زرد از روش جرگه کردن و مشاهده مستقیم استفاده می شود، بنابراین بارها اتفاق افتاده که ما گوزن زرد را در فاصله نزدیک حدود 2 متری دیده ایم درحالی که قبلش اصلا متوجه حضورش نشده بودیم.» او در ادامه به این نکته هم اشاره می کند که سرشماری گوزن زرد با قوچ و میش تفاوت دارد: «گوزن زرد مثل قوچ و میش نیست که وقتی جرگه می کنید از کنارتان رد شود، بلکه تا حدامکان خودش را مخفی می کند. سرشماری گوزن زرد در جزیره اشک سالانه است و این چند سال اخیر هم این کار را در فصل خرداد که آب خیلی بالاست، انجام می دهند، چراکه در این زمان قایق می تواند در ساحل جزیره پهلو بگیرد. البته قبل از آن هم همین طور بود اما باز هم تاکید می کنم که در بازه زمانی 89 تا 92 هیچ سرشماری انجام نشد.»

کدام خبرها را باور کنیم؟

فرشاد اسکندری ضمن انتقاد از برخی رسانه ها درباره وضعیت کنونی گوزن زرد در جزیره اشک می گوید: «اولین نقطه ضعفی که من این روزها در بسیاری از خبرها می بینم، این است که عنوان می کنند جمعیت گوزن زرد در اشک ظرف یک یا 2 سال اخیر از 350 به 50 رسیده، در صورتی که این اتفاق همان طور که گفتم اصلا جدید نیست و در سال های حدفاصل 86 تا 91 هم آسیب جدی به واسطه تغییر اقلیم به جمعیت گوزن زرد در اشک وارد شده است. مساله بعدی این است که بعضی رسانه ها عنوان می کنند این جمعیت به واسطه شکار کم شده در حالی که عوامل اصلی کاهش جمعیت گوزن زرد خیلی متفاوت است. ما گوزن هایی را داشته ایم که از جزیره خارج و در گل گیر کرده اند، تعدادی به صورت موفق خارج شده اند و معلوم نیست چه بلایی سر آنها آمده، پوشش گیاهی جزیره به شدت ضعیف شده، قوچ و میش وارد جزیره شده و رقابت غذایی هم به واسطه حضور آنها شکل گرفته، منابع آبی کم شده، تازه بعد از همه اینها ما حضور گوشتخواران را داشته ایم و بعد از آن است که می توان به مورد تهدید ناشی از حضور شکارچی ها اشاره کرد.» اسکندری معتقد است که شکارچیان نمی توانند تا این اندازه بر کاهش جمعیت گوزن زرد در اشک تاثیرگذار باشند؛ «دسترسی به جزیره اشک بسیار سخت است، بنابراین اینکه عنوان شود حضور شکارچی تنها دلیل این اتفاق یعنی کاهش جمعیت است، از واقعیت های موجود به دور است.»

آیا امیدی به آینده وجود دارد؟

فرشاد اسکندری نظر حجت جباری، معاون فنی حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی را در این مورد که اندازه جمعیت در جزیره اشک زیر 100 فرد است، تایید کرده و می گوید: «جمعیت قطعا زیر 100 فرد است. چند عامل وجود دارد که ما را نسبت به کاهش جمعیت مطمئن می کند؛ یکی از این عوامل تغییر اقلیم است، اگر اتفاقاتی که باتوجه به بارندگی ها رخ داده، ادامه دار باشد و امکان تردد گوزن زرد به خارج نباشد، قطعا می تواند به احیای جمعیت کمک کند، ضمن اینکه بارندگی های اخیر پوشش گیاهی را بهتر کرده، از طرف دیگر منابع آبی را در جزیره اشک تقویت کرده اند. خیلی از چشمه ها خشک شده بودند و خیلی ها سطح شان پایین آمده بود و این منابع برای گوزن زرد و قوچ و میش کافی نبود اما الان منابع تقویت شده اند و منبع ذخیره آب گذاشته اند که با استفاده از شیروانی هایی آب باران را ذخیره می کنند و این آب در فصل تابستان برای تغذیه نشخوارکنندگان خیلی کمک می کند.» این کارشناس حیات وحش در خاتمه صحبت هایش می گوید: «بحث اصلی خارج کردن قوچ و میش از جزیره است، یعنی باید تا حدامکان اشک را برای گوزن زرد بگذارند. الان نزدیک 200 یا 300 فرد قوچ و میش در اشک حضور دارند، این قوچ و میش ها را می توان زنده گیری و به سایر زیستگاه های مستعد در استان منتقل کرد. اما در بحث گوشتخواران هم پلنگ را باید از جزیره خارج کنند و جمعیت شغال را نیز کنترل کنند. پلنگ جزیره اشک، در رفت و آمد است و از کبودان به اشک می رود و برمی گردد، اگر این حیوان در جزیره کبودان باقی می ماند و آب پایین نمی آمد، خوب بود چون جمعیت قوچ و میش را کنترل می کرد اما باتوجه به اینکه سیاست فعلی تکثیر و احیای گوزن زرد در نیمه اسارت است، باید همه تعارضات ازجمله گوشتخواران حذف شود. اگر هدف تکثیر در نیمه اسارت است، نمی توانیم حیوان گوشتخوار داشته باشیم و هدف به ما می گوید که تعارض در اشک باید به صفر برسد.»