آرشیو پنج‌شنبه ۹ مرداد ۱۳۹۹، شماره ۴۹۴۸
صنعت و معدن
۳
در سومین همایش صنایع فلزات غیرآهنی ارزیابی می شود

بررسی چالش های تولید آلومینا در ایران و جهان

ایران را می توان یکی از پایه گذاران صنعت آلومینیوم در خاورمیانه به شمار آورد؛ عاملی که موجب شده تا همواره ایران یکی از مهم ترین کشورهای فعال در این صنعت در منطقه محسوب شود.

با توجه به اهمیت آلومینیوم در کنار سایر صنایع غیر آهنی مانند (مس، سرب، روی و طلا) و نقش آن در صنعت خودرو، ساختمان سازی و... این صنعت نیز در سومین همایش و نمایشگاه چشم انداز صنایع فلزات غیرآهنی ایران و فناوری های وابسته هفتم و هشتم مهرماه امسال مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.

براساس هدف گذاری صورت گرفته در سنوات گذشته از سوی متولیان این صنعت، تولید سالانه 5/ 1 میلیون تن  آلومینیوم  تا سال 1404 پیش بینی شده بود و برای تحقق این رقم، نیازمند مقدار قابل توجهی از منابع معدنی آلومینیوم (مانند بوکسیت) و آلومینا هستیم؛ به همین منظور باید دستورالعمل ویژه ای برای تامین این دو ماده اصلی در دستور کار متولیان این بخش قرار گیرد تا به این طریق زمینه تحقق هدف گذاری پیش بینی شده برای تولید آلومینیوم در کشور فراهم شود. بررسی های به عمل آمده بین برترین کشورهای تولیدکننده آلومینیوم حکایت از استراتژی های مختلفی در تامین آلومینا و بوکسیت مورد نیاز آنها دارد؛ به این صورت که از بین 10 کشور برتر، 7 کشور واردات آلومینا داشته اند و این امر اهمیت تجارت آلومینا در صنعت آلومینیوم را نشان می دهد. اهمیت این ماده استراتژیک در تولید آلومینوم در حالی است که در حال حاضر تنها یک تولیدکننده آلومینا در کشور فعال است و آنچه مسلم است، فعال کردن ظرفیت های بیشتر می تواند بخشی از مشکلات تامین مواد اولیه آلومینیوم را برطرف کند.

آلومینا یا پودر دی اکسید آلومینیوم ماده اولیه اصلی تولید فلز آلومینیوم است. آلومینا از روش بایر تولید می شود و برای تولید هر تن آلومینیوم نیاز به 2 تن آلومینا داریم و از سوی دیگر برای تولید هر تن آلومینا به 2 تا 3 تن سنگ معدنی بوکسیت نیاز است. آلومینا دارای مصارف متالورژیکی و غیرمتالورژیکی است، اما مصرف عمده آن در صنعت احیای آلومینیوم است.  با توجه به اهمیت آلومینا در دنیا چه چشم اندازی برای تولید این ماده معدنی می توان تصور کرد؟ پانته آ گرامی شعار، مدیرعامل شرکت آلومینای آرال در این خصوص می گوید: در حال حاضر سالانه حدود 250 هزار تن آلومینا در ایران تولید می شود که تنها تولیدکننده شرکت آلومینای ایران در جاجرم است. در افق 1404 و با تولید 5/ 1 میلیون تن آلومینیوم (ظرفیت امروز نصب شده شمش 800 هزار تن در سال) نیاز به 3 میلیون تن آلومینا خواهد بود. در حال حاضر تنها یک پروژه آلومینا با مشارکت بخش خصوصی در منطقه پارسیان تعریف شده و پروژه های دیگری توسط شرکت آلومینیوم جنوب و احتمالا گروه مپنا در حال تعریف است. با توجه به اینکه تمرکز اغلب این پروژه ها بر ظرفیت های کوچک تر مثل 300 هزار تنی است به همین دلیل همچنان تعریف پروژه های جدید در کلاس جهانی تا رسیدن به ظرفیت مورد نیاز در افق چشم انداز ممکن و ضروری خواهد بود.     به گفته مدیرعامل شرکت آلومینای آرال، تولید آلومینا در جهان در سال 2019 برابر با 130 میلیون تن بوده است.

 وضعیت معادن بوکسیت

به گفته گرامی شعار، هر تن آلومینا حدود 2 تا 3 تن بوکسیت نیاز دارد. ایران از نظر ذخایر بوکسیت با توجه به عدم بهره مندی از شرایط آب و هوایی مناسب برای تشکیل این ماده معدنی کشوری فقیر محسوب می شود. ذخایر بوکسیت به صورت کلی به سه دسته گیبسیتی و بوهمیتی و دیاسپوری تقسیم می شود که به همین ترتیب کیفیت انواع بوکسیت کاهش می یابد و فرآوری آن دشوارتر می شود. ذخایر بوکسیت ایران با اکتشافات جدید شرکت آلومینای ایران که اخیرا توسط این شرکت اعلام شد، دیاسپوری و حدود 38 میلیون تن است که فقط برای تولید کارخانه آلومینای جاجرم با مصرف سالانه حدود یک میلیون تن طی سال های آتی کافی خواهد بود. بنابراین تمامی پالایشگاه های جدید آلومینای ایران مثل سایر کارخانه های مشابه در جهان باید بوکسیت گیبسیتی مرغوب را وارد کنند.  

مدیرعامل شرکت آلومینای آرال بر این نکته تاکید می کند که در حال حاضر تجارت بوکسیت در جهان بسیار رونق یافته است و کشورهای معدودی که ذخایر غنی بوکسیت در آنها مستقرند مورد توجه بسیار سرمایه گذاران قرار گرفته اند؛ به طوری که مثلا در کشور گینه که غنی ترین و بیشترین ذخایر بوکسیت جهان را در خود جای داده از سال 2018 تولید و صادرات بوکسیت از 17 میلیون تن در سال به حدود 80 میلیون تن در 2020 رسیده که با هجوم موج جدیدی از سرمایه گذاری خارجی توسط چینی ها و بسیاری سرمایه گذاران دیگر از جمله هندی ها و اعراب حاشیه خلیج فارس این مهم ممکن شده است.  وی معتقد است مدل توسعه ای سنتی زنجیره تامین آلومینیوم که قبلا پالایشگاه های آلومینا و اسملترهای آلومینیوم را در کنار معادن بوکسیت توسعه می دادند (توسعه عمودی) از حدود 10 سال پیش کم کم دچار دگردیسی شد؛ به طوری که به دلیل افزایش هزینه های انرژی اسملترها به سمت قطب های انرژی ارزان و فراوان جهان کم کم منتقل شدند و عمده توسعه واحدهای آلومینا نیز در چین به دلیل نیاز این کشور به پودر اتفاق افتاد. از طرفی معادن بوکسیت اغلب در کشورهایی واقعند که دسترسی به انرژی ارزان (35 درصد هزینه تولید هر تن آلومینا انرژی است) یا سایر عوامل تولید به صرفه ندارند. مثلا سوخت در گینه وارداتی و بسیار گران است و در استرالیا هزینه انرژی و نیروی انسانی و نیز تعرفه های زیست محیطی بالاست و این عوامل هزینه ای طی سال های اخیر برخی پالایشگاه های آلومینای استرالیا را از صرفه تولید ساقط و تعطیل کرده است. بررسی روند توسعه صنعت آلومینیوم جهان در 40 سال گذشته نشان می دهد تولیدکنندگان آلومینیوم بزرگ (با ظرفیت حدود یک میلیون تن در سال مثل ایران) همگی نزدیک به اتفاق هم دارای پالایشگاه آلومینا عمدتا در کشور خودشان و نیز دارای سهام مالکیت در معادن بوکسیت (عمدتا در کشورهای غنی از بوکسیت) هستند. به اعتقاد مدیرعامل شرکت آلومینای آرال، اگرچه تجارت بوکسیت در جهان توسعه یافته، اما در اختیار بازیگران محدودی است که اجازه تجارت آزاد آن را برای خریداران دسته سوم نمی دهند و لذا خریداران مستقل با نیاز سالانه بالا به بوکسیت طی سال های آتی به مشکل برخواهند خورد. از طرفی بر اساس برآورد موسسه وودمکنزی از سال های 2030 و 2040 چین به یک واردکننده بسیار بزرگ آلومینا تبدیل خواهد شد و بازار این محصول را با گپ بزرگی مواجه خواهد کرد. پس ایران با ظرفیت نصب شده 800 هزار تن آلومینیوم طی سال های پیش رو با کمبود شدید آلومینا مواجه می شود و نیاز دارد تا برای کل ظرفیت مورد نیاز خود یعنی 6/ 1 میلیون تن پودر سرمایه گذاری کند و برای تامین بوکسیت آن نیز در معدن بوکسیت تحت تملک خود هزینه کند تا با مشکل عدم دسترسی به بازار مواجه نشود. مدیرعامل شرکت آلومینای آرال در خصوص چالش های کنونی این صنعت می گوید: ظرفیت آلومینیوم نصب شده در کشور حدود 800 هزار تن  است. این در حالی است که در تامین مواد اولیه برای تولید آلومینیوم با چالش هایی روبه رو هستیم؛ یکی از مشکلات به عرضه آلومینا با قیمت بالاتر از رقم واقعی در منطقه اشاره دارد.