آرشیو شنبه ۱۱ مرداد ۱۳۹۹، شماره ۳۷۸۱
دیپلماسی
۷
یادداشت

والدین، اولین شهروندان دیجیتال

بیتا کریمی (کارشناس ارشد اقتصاد ارتباطات و فناوری اطلاعات)

فناوری های جدید یک نظام اقتصادی نوظهور با مبنای دیجیتال پایه ریزی کرده اند که رشد و پیشرفت اقتصادی از پیامدهای مبرهن آن خواهد بود. اقتصاد دیجیتال با کاهش هزینه های تولید و ارائه خدمات و مبادلات، رفاه اقتصادی جامعه را افزون خواهد کرد. فناوری و یادگیری آن بر محدودیت های منابع چیره شده و با تغییر در فضای آموزشی و کسب وکارها، رشد اقتصادی را تسریع می کند؛ ازاین رو سیاست گذاری و تامین زیرساخت های لازم برای استقرار و توسعه اقتصاد دیجیتال، تبیین و اجرائی شده است.

اما مخاطب اصلی این نوشته، «والدین» هستند که نقشی ممتاز و خطیر در تربیت بازیگران این دنیای دیجیتال که مبنای رشد اقتصادی پایدار است، ایفا می کنند. این روزها بیش از یک میلیارد کودک در سطح جهان به سبب شیوع ویروس کرونا، با تعطیلی مدارس روبه رو شده و تحت آموزش مجازی قرار گرفته اند؛ به این سبب زمانی که در فضای مجازی سپری می کنند و در مقابل صفحه نمایش رایانه یا تبلت یا تلفن همراه می گذرانند، برای بسیاری از آنان فزونی یافته است. ناگزیر والدین باید بدانند چگونه به فرزندشان کمک کنند که در این فضا ایمن بماند و آداب و رفتار شهروند دیجیتالی جهانی را بیاموزند. بدون شک والدین خود، اولین شهروندان دیجیتال در یک خانواده هستند.

تمامی والدین خواهان این هستند که در دوران پرالتهاب کنونی که به خاطر همه گیری ویروس کرونا، زندگی و سلامتی همگان در خطر بوده و استفاده از فضای مجازی الزامی است، فرزندانشان خردمندانه از این دنیای جدید استفاده کنند. اما فناوری ها در بسیاری موارد از انسان باهوش تر هستند و کودکان باید از آنها باهوش تر باشند و دانایی به معنای «تصمیم گیری درست به عنوان یک ارزش انسانی» را فراگیرند. شماری از کودکان این روزها، نخستین تجربه فناوری خود را با مالکیت گوشی هوشمند می آزمایند. پس برای قراردادن این وسیله هوشمند در اختیار کودک، می توان قبل از تصمیم، با یک تست شهروندی دیجیتالی، مهارت های اصلی دیجیتال او را سنجید و در صورت تایید حق دارایی این افزار را به او اعطا کرد. شاخص ایمنی آنلاین کودک (COSI) یا (Child Online Safety Index) در این زمینه شاخص بااهمیتی است که آشنایی با آن در جهان امروزی بسیار کارآمد است. البته اتصال به اینترنت برای تمامی کودکان میسر نیست، ولی COSI درباره کودکانی است که به اینترنت دسترسی دارند، اما نمی دانند چگونه از یک روش ایمن، مسئولانه و اخلاقی استفاده کنند. 

در 30 کشور جهان، 60 درصد از کودکان حداقل یک خطر سایبری را تجربه کرده اند: حمله سایبری، اختلال بازی، اخبار جعلی و موارد دیگر. باید توجه کرد که خطر لزوما به معنای ایجاد آسیب نیست.

یونسکو گزارش می دهد 50 درصد از کودکان در سراسر جهان که مدارس آنها تعطیل است، دسترسی به رایانه ندارند؛ به این لحاظ، قطعا شکاف دیجیتالی عظیمی وجود دارد. اما در بین کودکانی که دسترسی دارند، افزایش زمان برنامه ریزی نشده برای استفاده از فضای مجازی و عدم کنترل از سوی سیستم آموزشی و همچنین والدین دیده می شود.

سنگاپور یکی از معدود کشورهایی است که به شکلی گسترده، بسترهای یادگیری آنلاین را توسعه داده است. اما همه کشورها قادر به انجام این کار نیستند. مدارسی که بتوانند به بهترین شکل ممکن در این شرایط خدمات مناسب را ارائه کنند، اغلب مدارس خصوصی و بین المللی ای هستند که قبلا در آموزش آنلاین سرمایه گذاری کرده اند. اما بسیاری از مدارس، عمدتا مدارس دولتی، برای این بحران آماده نبودند؛ پس زمینه گسترش شکاف وجود دارد.

نکته مهم دیگر، بودجه کشورهاست که در این شرایط کاهش یافته و این کاهش برای بخش آموزش نیز صدق می کند. ابتدا باید مدرسان، معلمان و والدین با نحوه صحیح استفاده از فضای مجازی و آموزش آنلاین آشنا شوند که نیازمند هزینه است و نباید فراموش کرد که این نوع آموزش برای افزایش ایمنی آنلاین کودکان از اهمیت فراوانی برخوردار است. در دنیای کنونی، بسیاری از والدین تصور می کنند کودکان از نظر استفاده از فناوری بهتر از آنها عمل می کنند که ممکن است از نظر عملی به دلیل تفاوت نسل و شکاف سنی بین آنها درست باشد؛ بااین حال، والدین به عنوان شهروندان اصلی دیجیتالی که مجموعه ای از مهارت های زندگی امروزی ازجمله مدیریت حریم خصوصی را بهتر از کودکان می دانند، قطعا باید به کودکان خود تشخیص و شناخت داده های شخصی و نحوه استفاده از آنها در فضای مجازی را مانند دنیای واقعی آموزش دهند. حیاتی است به والدین کودکان درباره رفتارها و شهروندی دیجیتال آموزش های جامع و کاملی داده شود؛ زیرا در شرایط همه گیری بیماری کووید19، خطرات سایبری از طریق فضای مجازی، اعتیاد به بازی یا روابط آنلاین، همه به هم پیوسته هستند و از دلایل اصلی آنها، آگاهی نداشتن والدین، عدم تعیین زمان و نظم و انضباط و استفاده کنترل نشده است.

کودکان بر حسب ضرورت، در شرایط فعلی در دنیای دیجیتالی قرار خواهند گرفت؛ پس باید به فیلترهای اخلاقی و تربیتی مجهز شوند. باید با توانمندسازی آنها، نحوه تفکر صحیح را پرورش داد تا مانند زندگی واقعی، خطر را تشخیص دهند و سپس تصمیمات درست را به صورت آنلاین بگیرند؛ نه اینکه از استفاده از این فناوری های نوین به کلی محروم شوند. این پایه ای خواهد بود که آنها افق جدیدی را در دنیای دیجیتال باز کنند. باید ریسک را به حداقل و پتانسیل استفاده درست کودکان از این فرصت را به حداکثر رساند. نقطه شروع، صحبت والدین با کودکان و توانمندسازی هر دو طرف است. تحقیقات نشان می دهد به طور میانگین، کودکان اولین دستگاه هوشمند خود را در حدود 10سالگی دریافت می کنند؛ این مانند گرفتن گواهی نامه رانندگی قبل از تعلیم رانندگی است. اما آیا همه والدین، خود رانندگان خوبی هستند؟ بیشترین استفاده سرپرستان خانواده یا پدر و مادرها از فضای مجازی چیست؟ آیا خود کاربرانی دانا و مسئول هستند؟ آیا از فناوری تنها برای تراکنش های مالی، بازی و سرگرمی و گذران اوقات فراغت استفاده می کنند یا به عنوان یک شهروند دیجیتال، روش صحیح استفاده از فناوری را می آموزند تا خود الگوی مناسبی برای فرزندانشان باشند؟

بدیهی است محدودکردن زمان آنلاین بودن، در خانواده های امروزی دشوار است. شاید قبل از بحران کرونا، این فضا بیشتر برای سرگرمی استفاده می شد؛ زیرا بچه ها روزانه حداقل شش ساعت را در مدرسه می گذراندند، ولی الان امکان دسترسی برای کل روز میسر است. چه بسا به دلیل محدودیت های تردد، استفاده از این امکانات برای رفع کسالت و جلوگیری از افسردگی کودکان در منزل، به توصیه و تشویق والدین بی محابا بیشتر نیز شده باشد. تاکید می شود که بررسی نشان داده کنترل مدت زمان کاربری و انتخاب و گزینش نوع محتوایی که از سوی کودکان تماشا می شود، نه تنها اثر منفی ندارد، بلکه در افزایش سلامت روحی و جسمی و بهبود نمرات مدرسه و رفتارهای اجتماعی نیز موثر است. کنترل کردن به معنای محدودیت و استفاده نکردن نیست، بلکه باید به کودکان آموخت هدف از آنلاین بودن چیست. باید به آنها کمک کرد زمان را مدیریت کنند و همچنین عوارض جانبی استفاده نامناسب را برای آنها تشریح و شفاف کرد.

الگوی ریسک سایبری در سراسر جهان با وجود تنوع زبانی و فرهنگی تقریبا مشابه است و احتمالا تحت تاثیر تجارت آنلاین، رسانه های اجتماعی و بازی ها قرار دارد. بنابراین برای محافظت از کودکان، به یک اقدام بایسته نیاز است که مانند تمامی آموزش ها و تجربه های کودکان در سایر امور زندگی، از درون خانواده آغاز خواهد شد. برای مثال، ژاپن نسبت به ایالات متحده یا انگلیس از خطر سایبری کمتری برخوردار است. سیاست های مقرراتی استفاده از فضای مجازی در ژاپن، لزوما بهتر از ایالات متحده یا انگلیس نیست، بلکه یکی از محافظه کارانه ترین اقدامات، در واقع در اختیار قرارندادن دستگاه های تلفن همراه به خردسالان از سوی والدین در سنین مشخصی است که زمینه ساز فعالیت و حضور آنها در رسانه های اجتماعی و بازی ها در سنین مناسب تر و با آگاهی بیشتر می شود که این خود به دانش والدین بستگی دارد. اقدام محافظتی دیگر که بسیار موثر بوده، فراهم آوری محیط زندگی گرم و با اعتماد در خانواده است. نوع تربیت فرزند به عنوان شهروند دیجیتال اقدام محافظتی بعدی است. البته که حمله سایبری فراتر از کنترل والدین است، اما اعتیاد به بازی تحت تاثیر تعامل والدین با فرزندانشان است. حمله سایبری بیشتر با آموزش در مدرسه، روابط اجتماعی و استفاده از رسانه های جمعی مرتبط است.

در شرایط کنونی، نظارت دیجیتالی و حمایت از دیجیتالی کردن آموزش و زندگی فرزندان، در کنار تامین امنیت مجازی کودکان از سوی خانواده ها بسیار حائز اهمیت است. والدین باید از اقدامات شتاب زده برای استفاده از فناوری ها اجتناب کنند و با تحقیق و بررسی کافی، به استفاده از روش های مثبت فناوری ها با برنامه ریزی درست برای آینده فرزندشان بیندیشند. از سوی دیگر، شرایط کنونی وجوبی فراهم کرده که والدین دانش و مهارت خود را برای حضور در این فضای دیجیتال به روزرسانی کنند، سطح آگاهی خود را افزایش دهند و بر مبنای فرهنگ و شرایط خانواده خود برای استفاده از این دنیای جدید، تدبیر کنند و از هم اکنون رویکرد رشد خانواده برای دوران پساکرونا را که حتما حضور در فضای مجازی و استفاده از فناوری های نوین پررنگ تر خواهد شد، مشخص کنند؛ رویکردی که اخلاقی و بر محور پیشرفت فکر و مهارت دیجیتالی باشد، با اولویت محافظت از داده های شخصی، به ویژه برای اطلاعات مرتبط با کودکان. غایت کلام اینکه به خلق یک چارچوب استوار از درون خانواده نیاز است تا بتوان راهکارهای موثر را یافت و شهروندان دیجیتال خردمندی را برای نسل بعد و رشد و توسعه آتی کشور به صحت و درستی تربیت کرد.