آرشیو یک‌شنبه ۱۲ مرداد ۱۳۹۹، شماره ۴۹۵۰
تاریخ و اقتصاد
۲۶
واکاوی

احمد آرامش، رئیس متفاوت سازمان برنامه

احمد آرامش متولد یزد، دوران اولیه تحصیل را در تهران گذراند و برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت. او پس از بازگشت از آمریکا، صاحب چندین پست دولتی از جمله ریاست بنادر شمالی و ریاست اداره طرق و شوارع (راه و ترابری) شهسوار شد و پس از چندی که به وزارت هنر انتقال یافت، مدیرکل آن وزارتخانه شد. در همین سال ها بود که زمینه فعالیت سیاسی او فراهم شد. در بحبوحه ناآرامی های سال 1324 نفوذ حزب توده در میان کارگران روزبه روز در حال افزایش بود. در چنین شرایطی بود که قوام السلطنه اوضاع امور را به دست گرفت و مامور تشکیل دولت شد. وی برای مقابله با ناآرامی ها و حفظ دولت خود، جمعی از یاران نزدیک خود را وارد کابینه کرد و برای جلوگیری از افزایش نارضایتی کارگران مهندس شریف امامی، مصیب نفیسی، فتح الله معتمدی، جمشید فرمانفرماییان و احمد آرامش را مامور بررسی و تاسیس وزارت کار کرد و پس از مدتی از ایجاد این وزارتخانه، احمد آرامش به عنوان وزیر کار انتخاب شد.

نزدیکی احمد آرامش به قوام السلطنه سبب شد تا وی در زمینه ایجاد حزب دموکرات نقش اصلی ایفا کند و با عضویت در آن حزب در جلسات سری و خصوصی حضور داشته باشد؛ جلساتی که در آن علی امینی نیز حضور داشت.

در همان دوران بود که آرامش با تاسیس روزنامه دیپلمات و چاپ مقالات و یادداشت، به دفاع از احمد قوام و حزب دموکرات پرداخت. وی پس از سقوط کابینه قوام برای مدتی خانه نشین شد. به عبارت دیگر نخستین جرقه های اختلاف با حکومت شاه و خاندان پهلوی از همین جا زده شد. بنا به برخی گفته ها قرار بود که احمد آرامش به نخست وزیری انتخاب شود و حتی شاه از وی لیست وزرای انتخابی را خواسته بود، اما برخی درگیری ها و اختلاف نظرها با اشرف پهلوی سبب شد انتصاب وی به عنوان نخست وزیر به کلی منتفی شود.

این اتفاق همراه با رفتن قوام از صحنه سیاسی ایران می توانست احمد آرامش را به کلی از قدرت دور کند، اما ازدواج وی با مهدیه شریف امامی، خواهر جعفر شریف امامی، او را در عرصه قدرت نگه داشت و در زمان نخست وزیری شریف امامی، احمد آرامش پس از مدتی خانه نشینی عهده دار ریاست سازمان تازه تاسیس برنامه و بودجه شد؛ همچنین به عنوان وزیر مشاور در کابینه حضور داشت. البته قبل از آنکه آرامش به قدرت برگردد، چند سالی بیکار بود. در این دوران بود که وی فعالیت های سیاسی و روزنامه نگاری خود را بیشتر کرد و حتی سازمان سیاسی تشکیل داد.

او با برگزاری جلسات مختلف و سری علیه فضای سیاسی کشور بیانیه صادر می کرد و در برخی روزنامه ها مقالاتی علیه حضور بیگانگان در کشور به چاپ می رساند. در کنار موارد فوق، آرامش سازمان هایی غیررسمی برای کسب اطلاعات از درون حکومت تشکیل داد. در این سازمان ها، جمعی از بازاریان و اصناف تهران که در سیاست و اقتصاد ایران صاحب قدرت بودند، حضور داشتند و اطلاعاتی در مورد امور سری فعالیت های سیاسی و اقتصادی و رفت وآمد افراد خارجی جمع آوری می کردند.

این گونه اقدامات احمد آرامش نخستین جرقه های اختلاف با نظام حاکم را شعله ور کرد و سبب شد مسوولان حکومتی و نظام پهلوی از مقالات و نوشته های ضدآمریکایی احساس خطر کنند. این مساله در درگیری ها و اختلافات بعدی بی تاثیر نبود. همان طورکه اشاره کردیم، با روی کار آمدن شریف امامی و تشکیل کابینه توسط او، احمد آرامش دوباره به قدرت بازگشت و سمت وزیر مشاور و ریاست سازمان برنامه و بودجه را به دست گرفت. همین مساله سبب شد وی به اسنادی از سوءاستفاده های بزرگ اقتصادی توسط شرکت های خارجی دست پیدا کند.

وی از این فرصت استفاده کرد و دست به افشاگری زد. در پی همین افشاگری ها بود که مجلس آن زمان از وی برای سخنرانی دعوت کرد و او با حضور در مجلس و نطقی آتشین، خبرساز شد و گوشه ای از فسادهای صورت گرفته توسط خارجی ها را برملا کرد.

احمد آرامش پس از سقوط کابینه شریف امامی دوباره با نگارش مقالات و فعالیت های حزبی به مخالفت با حکومت پرداخت و همین بهانه ای شد تا وی توسط حکومت وقت دستگیر و روانه زندان شود. آرامش پس از آزادی از زندان بیش از پیش به مخالفت با نظام حاکم پرداخت و با نطق ها و اعلامیه های جنجالی خبرساز شد.

 حکومت محمدرضاشاه که سماجت و اقدامات آرامش و گروهش را خطرناک می دید و احساس می کرد که ممکن است اقدامات او از کنترل خارج شود، ابتدا به وسیله فرمانداری نظامی، دفتر اصلی این گروه که در چهارراه کالج، کوچه لطیفی بود را تسخیر و تعطیل کرد و سپس با دستگیری چند عضو موسس و برکناری اعضای دیگر از مشاغل دولتی به فعالیت سیاسی رسمی آنان خاتمه داد؛ اقدامی که در نهایت به رادیکال تر شدن مواضع آرامش و یارانش منجر شد.

با ممنوع شدن فعالیت های این گروه، احمد آرامش همراه یاران و نزدیکان خود به فکر تشکیل سازمانی سری افتاد و با صدور اعلامیه ای کمیته جمهوری خواهان ایران را تشکیل داد که عملا در آن از رژیم سلطنت عبور کرده و خواستار تشکیل نظام جدید شده بود. پس از این اقدام، وی به تقویت تشکیلات خود دست زد و با گرفتن اعضای جدید فعالیت های خود را گسترش داد، اما پس از چندی ساواک با رخنه در کمیته جمهوری خواهان، بسیاری از اعضای آن را دستگیر کرد. در پی این اقدام، احمد آرامش نیز دستگیر و در دادگاه نظامی محاکمه شد و به اتهام قیام علیه حکومت سلطنتی و مشروطه به ده سال زندان محکوم شد.

آرامش پس از گذشت هفت سال زندان، بنا به دلایلی از جمله بیماری آزاد شد. پس از آن، زندگی او بیشتر به انزوا گذشت. آرامش ظاهرا در اواخر عمر فعالیت سیاسی چندانی نداشت؛ اما با همه این احوال وی را ترور کردند. به استناد اخبار مندرج در جراید، در تاریخ بیست و چهارم مهر 1352ش، آرامش به ضرب چند گلوله از پای درآمد و دکتر بقایی، نماینده سابق مجلس شورای ملی، جواز دفن وی را به دلیل پارگی قلب صادر کرد.

از مقاله ای به قلم آرش امیری

احمد آرامش، خاطرات سیاسی، تهران، نشر بی تا.