آرشیو یک‌شنبه ۱۲ مرداد ۱۳۹۹، شماره ۵۷۲۱
فرهنگ
۹
تماشاخانه

زبان شگفت انگیز و ساختار نو

شهرام احمدزاده (نمایشنامه نویس و پژوهشگر)

آنچه کمک می کند تا ما بتوانیم پیشرفت کنیم، پژوهش و نگاه به گذشته خود است. مکتوب کردن و پژوهش کردن کمک می کند تا ما راه را اشتباه نرویم. کنکاش گذشته برای رسیدن به آینده بهتر است. تئاتر ایران بیش از آن که مکتوب باشد، گفتار است.  تئاتر در این سرزمین، دوران درخشان نیز داشته است. تئاتر ایران در خلال سال های دهه 40 و 50 خورشیدی دوران باشکوه خود را طی کرده و توجه ویژه به تئاتر در این سال ها بسیار زیاد بوده است. در این برهه نمی توان نقش «کارگاه نمایش» و تاثیر آن را بر تئاتر ایران فراموش کرد و نیز نمی توان نمایشنامه های اسماعیل خلج را با آن زبان شگفت انگیز و ساختار نو و فضای جدید نادیده گرفت.  خلج یکی از نمونه های بسیار موفق کارگاه نمایش است که در کتاب «گلدونه ها» (بررسی مولفه های نمایشنامه نویسی اسماعیل خلج)، به عنوان نمایشنامه نویس و نه کارگردان مورد مطالعه قرار گرفته است. آنچه پس از پژوهش فراوان درباره آثار اسماعیل خلج برای من مهم جلوه کرده است، از سه منظر (زبان، قهوه خانه و زن) که به شکلی نوین در نمایشنامه های خلج نمود دارد، بررسی شده است و درصدد کشف دنیای خلج نمایشنامه نویس است؛ دنیایی که با رویکردی جدید در زمینه نگاه به متون نمایشی خلج و اتکا به متن، جست وجو و کشف جهان متن به دست می آید. با اتکا به چنین نگرشی، در فصل «زن» زن را به عنوان کاراکتری با چگونگی شکل حضور مطالعه کرده ام. سپس، زمانی را که بر کاراکتر زن می گذرد، بررسی کرده و سر آخر به دنبال کشف این حقیقت که زنان خلج، تیپ هستند یا شخصیت، مطالعه خود را ادامه داده ام.

در فصل «زبان»، به بررسی زبان خلج پرداخته شده، چراکه این شکل از زبان برای بار اول در نمایشنامه نویسی ایران اتفاق می افتد و در این میان کاری تطبیقی نیز با مسائل زبان شناسی دنیا انجام شده تا حقیقت زبانی خلج بیشتر نمود پیدا کند.  در فصل «قهوه خانه» نیز در منظر اول، آن را به عنوان مکان عمومی بررسی و کارکردش در نمایشنامه های خلج را پیدا و سپس به عنوان مکانی دراماتیک به آن نگاه کرده ام.

 سعی داشته ام در روند این خوانش و پژوهش، راهی نو برای خود بیابم تا نگاهی نوتر به نمایشنامه های خلج داشته باشم.   گرچه ذکر این نکته ضروری است که در این مسیر، تنها مجموعه کتاب «پاتوغ» که شامل نمایشنامه های پاانداز، پاتوغ، حالت چه طوره مش رحیم، گلدونه خانم و تو خودت باش، عرقت رو بخور و نمایشنامه شبات بررسی شده که علت آن هم این است که تنها این شش نمایشنامه از خلج، جهانی بسیار متفاوت دارد.