آرشیو دو‌شنبه ۲۰ مرداد ۱۳۹۹، شماره ۵۷۲۷
زندگی: دانش
۱۵

نتایج تحقیقات دانشمندان، رنگ تازه ای به اهمیت تابش نور طبیعی برای بهبود حال روحی و جسمی انسان بخشیده است

در ستایش روشنایی روز و تاریکی شب

نادیا زکالوند
منبع: New Scientist

فرض کنید در آپارتمانی زندگی می کنید که تمام فضای آن زیر زمین قرار دارد، بدون پنجره است و آفتاب نمی بیند. اگر بیشتر روزها را در چنین خانه ای سپری کنید و از نور روشن روز محروم بمانید، پس از مدتی کوتاه گرفتار افسردگی و زودرنجی می شوید. در فضای زیر زمین تنها نوری که زندگی تان را روشن می کند، نور مصنوعی است. این شرایط اثر بدی روی احساسات، جسم و ذهن تان می گذارد. متاسفانه این روزها سبک زندگی مان تاثیر چشمگیری روی روابط ما با نور طبیعی گذاشته است. پیش از اختراع چراغ روشنایی گازی در قرن نوزدهم، تنها نور مصنوعی بشر، نور آتش، شمع یا چراغ های روغنی بود. مردم آن روزگار، بیشتر ساعات روزشان را بیرون و در فضای باز بودند. اما امروزه بیشتر مردم، به ویژه در دنیای غرب، 90 درصد اوقات روزشان را در خانه ها ، دفاتر اد اری و فضاهای بسته می گذرانند. این یعنی ما از نور طبیعی بهره بسیار کمتری می بریم و بیشتر در معرض نور مصنوعی هستیم.

انسان امروزی در نتیجه برق رسانی به گوشه و کنار زمین، حالا پیوسته و شبانه روز در معرض نور مصنوعی است. اثر منفی این سبک زندگی روی چرخه خواب 24 ساعته مان کاملا مشهود است. بیشتر ما به اختلال خواب مبتلا شده ایم. نوسان موجود در چرخه های خواب ، خلق وخوی ما را هم تحت تاثیر قرار داده و پیامدهای بدی روی سلامت جسم و روان مان گذاشته است. در ضمن نور طبیعی روز، ویتامین D مورد نیاز بدن را تامین می کند و نبود آن به معنای کمبود ویتامین D است که موجب به خطر افتادن سیستم ایمنی بدن و سلامت قلب و عروق می شود. درواقع تعامل نادرست ما با نور خورشید، زیست شناسی بدن مان را به دردسر می اندازد.

محققان برای تحقیق درباره اثر نور روی رفتار انسان، هنگام تابستان یک منطقه روستایی بدون برق و یک منطقه شهری متصل به شبکه برق در بریتانیا را مورد مطالعه قرار دادند و با هم مقایسه کردند. در منطقه اول، مقدار روشنایی روز 4000 لوکس (واحد اندازه گیری روشنایی) بود که این روشنایی در منطقه دیگر فقط 587 لوکس بود. در زمستان این شدت روشنایی تا 210 لوکس در منطقه دوم کاهش یافت. اما این مقدار در منطقه اول 1500 لوکس بود. هنگام غروب، روشنایی حاصل از نور مصنوعی در منازل منطقه اول، حدود 10 لوکس بود، در حالی که نور مصنوعی خانه های شهری مجهز به برق، پنج برابر این مقدار، یعنی 50 لوکس بود. نتایج این آزمایش حقایق جالبی درباره نیاز بدن به تاریکی و روشنایی متناوب را در بدن انسان نشان داد.

 فواید نور طبیعی

مدیران ارشد چند سازمان مهم در آمریکا، از محققان خود خواستند، ساختمان های اداری شان را طوری طراحی کنند تا کارمندان بیشتر در معرض نور طبیعی قرار بگیرند. نتیجه این کار نشان داد، آن دسته از افراد که نور طبیعی بیشتری می دیدند (مثلا افرادی که کنار پنجره می نشستند) شب ها زودتر و در کمتر از 18 دقیقه به خواب می رفتند. اما افراد دیگر که نور طبیعی کمی به آنها می تابید، 45 دقیقه طول می کشید تا خواب شان ببرد.

جالب است که هرچه بیشتر در معرض نور طبیعی روز باشیم، خواب شبانه بهتر و عمیق تری تجربه می کنیم. حتی اگر به دلیلی نیمه های شب از خواب بیدار شویم، صبح روز بعد خواب آلوده نیستیم.

افسردگی کمتر یکی دیگر از فواید نور طبیعی روز است. نتایج تحقیقات نشان داده است نور روشن روز می تواند از افسردگی های فصلی و انواع دیگر افسردگی بکاهد. در جریان یک تحقیق مشخص شد همان سلول های گانگلیون شبکیه ای، علاوه بر تعامل با ساعت اصلی بدن، به غده تالاموس مغز هم متصل می شوند. این ناحیه از مغز با حال روحی افراد مرتبط است. به این ترتیب نور طبیعی روز، نه تنها روی ساعت بدن اثر می گذارد، بلکه حال روحی فرد را هم بهبود می بخشد.

در جریان تحقیقی دیگر مشخص شد، نور روشن صبحگاهی سرعت واکنش افراد را افزایش داده و سطح انرژی آنها را در طول روز به خوبی حفظ می کند. حتی وقتی روز تمام می شود و شب می آید، انرژی فرد در سطح مطلوبی باقی می ماند و به همین دلیل او حال روحی خوبی خواهد داشت.

در بررسی دیگری روی بیماران مشخص شد، نور طبیعی روز موجب تسریع درمان بیماران می شود. محققان با بررسی بیمارانی که تحت عمل جراحی قرار گرفته بودند دریافتند در برابر هر 100 لوکس روشنایی روز، 3/7 ساعت از مدت زمان دوره نقاهت شان کاسته می شود و آنها زودتر در مسیر بهبود قرار می گیرند. در حقیقت بهبود ریتم چرخه 24 ساعته بدن که معمولا با بیماری دستخوش تغییر می شود، می توان روند درمان بیمار را سرعت بخشید.

راهکارهایی برای بهره مندی بیشتر از نور طبیعی

اگر ما در مکان هایی هستیم که در طول روز از نور طبیعی کافی بهره مند نمی شویم، بهترین کار استفاده از نور خورشید صبحگاهی است. حداقل نیم ساعت استفاده از این نور می تواند ساعت زیستی بدن تان را تنظیم و تثبیت کند. اما اگر می خواهید کاملا هوشیار و پر از انرژی باشید، باید تمام روز زیر نور طبیعی قرار بگیرید.

البته همه افراد نمی توانند کنار پنجره بنشینند یا پیاده به سر کارشان بروند. اما حتی در فضاهای بسته هم می توانید راهی برای دریافت نور طبیعی بیابید. برخی از سازمان ها، سیستم نورپردازی خود را طوری تنظیم کرده اند تا بسیار شبیه نور طبیعی روز شود و با این روش وضعیت خواب، سلامت و حال خوب کارمندان خود را بهبود بخشیده اند.

برای این که بتوانید از نور طبیعی روز برخوردار شوید، چند کار ساده زیر را انجام دهید:

صبح ها

زمان مشخصی از خواب بیدار شوید، سپس بدون معطلی پرده ها را کنار بزنید و اجازه دهید نور خورشید به درون اتاق بتابد.

می توانید صبحانه تان را در روشن ترین نقطه منزل، بالکن یا حیاط تان صرف کنید.

میز کارتان را در صورت امکان به کنار پنجره ببرید تا نور بیشتری به آن بتابد.

در صورت امکان به محل کار یا هر جایی که می روید، پیاده یا با دوچرخه بروید.

تا جایی که می توانید از فضای بیرون از ساختمان استفاده کنید و البته مراقب پوست تان هم باشید.

در هوای باز و زیر نور طبیعی روز ورزش کنید.

غروب ها

هنگام غروب از نور مصنوعی کم و با رنگ های گرم تر استفاده کنید. به هشدارهای بدن تان توجه کنید. به محض این که احساس خواب آلودگی کردید، به رختخواب بروید.

شب هنگام، پرده ها را بکشید تا نور خیابان به داخل اتاق نتابد و خواب تان را مختل نکند.

به جای استفاده از نور لامپ بالای سر از چراغ مطالعه رومیزی استفاده کنید.

اهمیت روشنایی روز و تاریکی شب

پشت سلول های مخروطی و میله ای چشم های مان، سلول هایی به نام سلول های گانگلیون (Ganglion) شبکیه ای وجود دارد که به نور حساسند. آنها باعث می شوند در مغز تصویرسازی صورت بگیرد. این سلول ها به هر نوری که درخشان یا به اندازه کافی روشن باشد، واکنش نشان می دهد. اما اینها بیش از هر نوری، به نور آبی واکنش نشان می دهد که بخشی از طیف نور سفید است. رد نور آبی را می توان در نور روز و نور بیشتر چراغ های ال ای دی یافت؛ همان نورهای که از صفحات نمایشگرها تابیده می شود.

سلول های گانگلیون شبکیه ای به آن نواحی از مغز که مقدار هوشیاری فرد را کنترل می کند، علائمی می فرستد. بررسی ها نشان داده یک ساعت قرار گرفتن در برابر نور آبی با شدت کم می تواند سرعت واکنش افراد را بیش از زمانی که دو فنجان قهوه می خورند، افزایش دهد. البته این سلول ها، علائمی هم به بخشی از بافت مغز به نام هسته های سوپراکیاسماتیک (suprachiasmatic) می فرستد.

در واقع بدن با ارسال این علائم، زمان چرخه 24 ساعته هر سلول از بدن مان را با زمان بیرون از بدن تنظیم می کند. بنابراین شب ها، هنگام غروب، وقتی در معرض نور مصنوعی قرار می گیریم، عملکرد هسته های سوپراکیاسماتیک و به دنبال آن خواب شبانه فرد به تاخیر می افتد.

 به گفته محققان، یکی از مشکلاتی که تابش نور در شب ایجاد می کند، این است که باعث می شود دیرتر به رختخواب بروید. اما از آنجا که به دلیل روال زندگی روزمره تان، مجبورید صبح زود از خواب بیدار شوید، پس خواب کمتری خواهید داشت.

در بررسی ها مشخص شده است افرادی که در مناطق دارای آلودگی نوری زندگی می کنند، دیرتر از دیگران به رختخواب می روند و و صبح ها خیلی زود از خواب بلند می شوند. از آنجا که این افراد خواب کم و بی کیفتی دارند، در طول روز بیشتر احساس خستگی می کنند.

بررسی تصاویر ماهواره ای نشان می دهد کره زمین با استفاده از نور مصنوعی، 2 درصد روشن تر از گذشته شده و گسترش آلودگی نوری بسیار نگران کننده است. نور مصنوعی در شب، نه تنها زمان بندی ساعت های بدن را به گونه ای تغییر می دهد که دچار هوشیاری ناخواسته شویم، بلکه جلوی ترشح هورمون ملاتونین که فعالیتش با تاریکی شروع می شود را هم می گیرد.

از طرفی قرار گرفتن در معرض نور روشن صبحگاهی، ساعت زیستی بدن مان را به سرعت فعال می کند و باعث می شود با چابکی فعالیت های روزمره را شروع کنیم. بنابراین فرورفتن در تاریکی شب برای حفظ عملکرد ساعت زیستی بدن بسیار مهم است. به بیان دیگر حفظ اختلاف شدید بین روشنایی روز و تاریکی شب برای این که ساعت زیستی بدن درست کار کند، بسیار مهم است.