آرشیو یک‌شنبه ۲‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۷۹۹
صفحه اول
۱
سرمقاله

پول و پوپولیسم

دکتر حجت الله صیدی

سودای یک شبه پولدارشدن، قدمتی به درازای تاریخ دارد. همواره گروهی از مردمان در جست وجوی کیمیایی بوده اند تا هر مسی را بی درنگ و درجا زر کند و کیمیاگر بتواند پارو پارو پول بردارد. این اشتیاق سیری ناپذیر، اگرچه همیشه در جلوه گری بوده است، اما در شرایطی خاص از وضعیت اقتصادی، شتاب بیشتر و جوش و خروش خیره کننده تری گرفته و گاهی مردمان تشنه بی تاب، عنان اختیار از کف رها کرده و در سودای آب به سرابی سهمگین رسیده اند. نمونه های بی شماری از بررسی های رفتاری گروهی از سوداگران، نشان از آن دارد که غلیان شوق یک شبه پول دارشدن، نسبت مستقیمی با نااطمینانی های اقتصاد دارد. به بیان دیگر، هنگامی که عدم اطمینان در اقتصاد افزایش می یابد، بسیاری از مشتاقان ثروت بادآورده، کار و زندگی به روال طبیعی و معمول را رها کرده و در جست وجوی پول کلان، سر به هر بیابان و خیابانی می گذارند. اگر زیاد دورتر نرویم و در همین دهه های اخیر در کشورمان واکاوی کنیم، نمونه هایی عجیب ولی واقعی کم نیستند که ذکر دو نمونه از آنها شاید خالی از لطف نباشد. بی گمان، از یادها نرفته است سال هایی که یکی از گران ترین ابزارها، دستگاه فلزیاب بود که در کمال شگفتی به جای آنکه فقط به کار متخصصان ویژه ای بیاید، گروهی زن، مرد، جوان و پیر با سلایق و علایق مرتبط و نامرتبط، بازار این دستگاه را بیش از حد داغ کرده بودند؛ به آن سبب که در کویرهای کاشان و سمنان و کرمان در جست وجوی گنج های طلا بودند و در قریب به اتفاق موارد نیز سرخورده و دل شکسته باز می گشتند و دنیا پیش چشمشان تیره و تارتر می نمود و تنها برنده های قطعی این بازار که پولشان از پارو بالا می رفت، سازندگان، فروشندگان و مبلغان این دستگاه ها بودند و بس. یا در این سیاق، هنوز در خاطرها زنده است که در همین نزدیکی، سودای دستیابی به دستگاه های استخراج بیت کوین، غوغایی در بازارها به پا کرده بود که به دلیل تازگی، نیازی به توصیف بیشتر ندارد و نیز ناگفته پیداست که باز برندگان واقعی و قطعی، فروشندگان تجهیزات استخراج بودند و سازندگان و مبلغان و بس و اگر قرار باشد صفتی برای این ابزارهای دروغین دستیابی به پول بادآورده عنوان شود، چه عنوانی مناسب تر از پوپولیسم. بازار سهام، اما حکایت دیگری است، جالب تر و جذاب تر. سکه ای است که دو رو دارد؛ یک روی آن، بازاری واقعی و مشروع و از همه مهم تر، رسمی است برای اوراق بهاداری مبتنی بر دارایی های واقعی مشهود و نامشهود که در جهان، قدمتی بیش از 400 سال دارد و در ایران بیش از نیم قرن و بسیاری از اقتصاددانان و نظریه پردازان نیز به درستی آن را یکی از ابزارهای توسعه حقیقی در کشورها می دانند. در این حوزه، بورس اوراق بهادار ایران، همانند بسیاری از بورس های جهان، پیشینه و کارنامه ای قابل قبول و در مقاطعی درخشان دارد. روی دیگر سکه اما، بازاری است مبتنی بر هیجان، احساس و شتاب زدگی که نتیجه طبیعی همان اشتیاق مذموم یک شبه پول دارشدن است و از این رو وادی بسیار خطرناکی است که بیشتر به پرتگاه می ماند تا تفرجگاه یا حتی آوردگاه. در این روی سکه، مردمانی قرار دارند که به باور نادرستشان، افزایش چشمگیر ثروت در کوتاه زمانی، حتمی و تردیدناپذیر است. این باور نادرست زمانی خطرناک تر می شود که در بازاری رسمی به نام بورس اوراق بهادار یا بازار سهام اتفاق می افتد و نه در بازار غیررسمی و غیرمتشکل دستگاه فلزیاب یا تجهیزات استخراج بیت کوین. درست به همین دلیل است که سازمان های بورس و اوراق بهادار در کشورهای مختلف با ماموریت مهم حفظ سلامت بازار و حقوق فعالان آن تشکیل شده اند. اهمیت این سازمان ها زمانی دوچندان می شود که ماهیت عوامل مهم اثرگذار بر قیمت اوراق بهادار، به ویژه سهام، روشن تر شود. واقعیت آن است که تنها عامل اثرگذار بر قیمت سهام، اطلاعات است که در سه سطح اطلاعات مربوط به شرکت، اطلاعات صنعت و سایر اطلاعات خرد و کلان اعم از اقتصادی و غیراقتصادی طبقه بندی می شود. نکته مهم در این رابطه درستی و قابلیت اتکای این اطلاعات است که بورس ها مقرراتی دقیق و ظریف درخصوص کیفیت و کمیت این اطلاعات دارند تا تشخیص و تمییز اطلاعات واقعی از شایعه، تسهیل شود. تجربه ایران و جهان نشان داده است که هرگاه نظارت بر بازار سهام دقیق و حرفه ای صورت گرفته و از طرف دیگر نااطمینانی در سطح پایین تری بوده، فعالان بازار نیز حرفه ای تر عمل کرده اند و در این میان، میدانی برای یکه تازی شایعه سازان و مبلغان دروغین پوپولیست که روی اشتیاق سیری ناپذیر و شتاب زده مردم سرمایه گذاری کرده اند، نماند. 

برعکس هرگاه رواج شایعه بیشتر از اطلاعات قابل اتکا رونق گرفته، نتیجه معاملات بازار، به ویژه درخصوص مردم عادی که اغلب برخوردار از دانش و تجربه حرفه ای در بازار سهام نیز نیستند، ناگوارتر از آن بوده که بر سر جویندگان طلا در کویر مرکزی آمده است.

تجربه مبتنی بر سه دهه فعالیت نویسنده این سطور در بازار پول و سرمایه، نشان می دهد که بازار سهام، از آغاز سال جاری، روزهای بی سابقه و بسیار حساسی را از سر گذرانده و می گذراند. مشاهده افراط شگفت آور هم وطنان در گرفتن کد بورسی و خرید سهام، بدون آنکه بسیاری از آنان حتی نام دقیق شرکت یا نوع فعالیت آن را بدانند، چه رسد به نتایج عملکرد و اطلاعات مالی شرکت هایی که سهام آنها معامله می شود، در عین حال که از منظر مشارکت مردم در مالکیت بنگاه ها و به جریان افتادن نقدینگی در بازار سرمایه، به جای سرمایه گذاری در دارایی های غیرمولد و راکد مایه خوشحالی و امیدواری است، هر ناظر حرفه ای و آگاهی را نگران می کند. نگران کننده ترین نکته در این وادی «بیش واکنشی» است که در ادبیات مالی انگلیسی به آن Overreaction گفته می شود و در ادبیات فارسی ما معادل مثل گرمی کردن با یک مویز و سردی کردن با دانه ای از غوره است. در حالی که تنها در چند هفته پیش، بسیاری از مردم و برخی مسئولان، به افزایش پنج درصدی قانع نبوده و در پی افزایش ساعات معامله بودند، در هفته گذشته، سودای افزایش قیمت را از سر خارج کرده و در تلاش برای جلوگیری از کاهش قیمت یا تحمل کمترین کاهش بودند و حتی پیشنهاد توقف برخی نمادها را می دادند تا شاهد کاهش بیشتری نباشند. این رویدادها، شهریورماه را به دوره حساسی برای بازار سرمایه تبدیل کرده است که چاره ای خاص می طلبد.

چاره اما سهل است و ممتنع. نه تشویق به عرضه بیشتر چاره کار است و نه واداشتن به خرید بیشتر توسط بازارگردانانی که در اصطلاحی درست تر حقوقی خوانده می شوند. چاره، پذیرفتن رفتار طبیعی بازار و از این رو، طبیعی رفتارکردن با بازار است. اگر در سال های دور و نزدیک مواردی مانند تحریم، احتمال جنگ یا تغییرات سیاسی بزرگ مانند انتقال قدرت از اصولگرایان به اصلاح طلبان یا بالعکس، بر شاخص بورس بیشتر اثرگذار بود، امروز، رفتار سیاست گذاران اعم از مقامات اقتصادی و غیراقتصادی در قوای سه گانه و سایر نهادها و چگونگی اتخاذ تصمیم ها و اطلاع رسانی ها اثرگذارتر از سایر متغیرهاست. در منظر نخست، سیاست گذاران، مجریان، مردم و تمامی سرمایه گذاران بالفعل و بالقوه باید رفتار طبیعی بازار را بپذیرند و بازار آرام و متعادل را بر هر چیز دیگری مقدم بدانند. تنها در این شرایط است که نوسان های بازار طبیعی قلمداد شده و در بلندمدت، نتایج به مراتب بهتری به دست خواهد آمد و در منظر دیگر، فرایند اتخاذ تصمیم ها، به ویژه تصمیم های اقتصادی باید بهبود یافته و پس از تکمیل درست این فرایند در مورد هر مسئله ای، اطلاع رسانی به موقع، شفاف و باکیفیت انجام شود. اطلاع رسانی های مبهم، پیچیده، نادقیق و گاهی متناقض، ممکن است در حوزه های سیاسی یا اجتماعی کارکرد خود را داشته باشند، اما با طبیعت بازار اوراق بهادار سازگار نیست و آرامشی را که امروزه بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز بازار است، به هم خواهد زد.

نگارنده این جملات اعتقاد راسخ دارد که اقتصاد ایران با تمام مسائل ریز و درشتش، امروز محکم تر از هر زمان دیگری در تاریخ 40ساله انقلاب است و برای این باور استدلال های فراوان دارد که در جای دیگری باید به آن پرداخت و در اینجا فقط به ذکر این نکته اکتفا می شود که عبور از شرایط دشواری که تحریم های بی سابقه بین المللی برای به زانودرآوردن اقتصاد کشور تحمیل کرده بودند و شرایط ناشی از شیوع ویروس کرونا نیز شدت آنها را دوچندان کرد و تنها یکی از این دو عامل برای فروپاشی اقتصادی بسیاری از کشورها کافی است، مهم ترین دلیل برای استحکام خیره کننده اقتصاد و به بارنشستن برخی از طرح های اقتصاد مقاومتی است، اگرچه راه درازی تا بالندگی بیشتر و پربارترشدن این درخت تنومند باقی است و مشکلات مهم موجود را هم نباید فراموش یا انکار کرد. در چنین شرایطی، بازگرداندن آرامش به بازار سهام که اکنون از دایره محدود فعالان حرفه ای بازار سرمایه خارج شده و بخش مهمی از جامعه را دربرگرفته است، اهمیت فراوان دارد. از این رو به نظر می رسد هرگونه حرکت های شتاب زده در هفته های آینده برای افزایش غیرطبیعی شاخص بورس و فرابورس، نه تنها اثرگذار نخواهد بود بلکه ممکن است از قضا سرکنگبین صفرا فزاید و روغن بادام خشکی نماید. باید به سازمان بورس و اوراق بهادار فرصت و اختیار داد تا بازار را آرام تر و حرفه ای تر مدیریت کنند تا عرصه برای پوپولیسم در بازار سرمایه تنگ تر شده و از هرگونه اظهارنظر غیرحرفه ای و انتشار اطلاعات نادرست، مبهم یا دوپهلو خودداری کرد و از سهام داران عمده نیز باید انتظار داشت که بازارگردانی حرفه ای را جایگزین جمع کردن احساسی صف ها کنند تا پاس سرمایه هایی که در ماه های اخیر وارد بازار سهام شده، بهتر از اینها داشته شود. از این منظر هفته اول شهریور، هفته مهمی برای تثبیت بازار پس از مدت ها افت و خیز به شمار می رود.