آرشیو پنج‌شنبه ۱۳‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۸۰۷
علم
۸
زاویه دید

روش های پیدا کردن حقیقت

دکتر محمدرضا توکلی صابری (نویسنده و مترجم کتاب های پزشکی و علمی)

اکنون که همه مردمان دنیا به طور شخصی با دیگر مردمان دنیا و موسسات گوناگون در ارتباط اینترنتی قرار گرفته اند و هر فرد، خبرنگار و روزنامه نگار شده است، چگونه می توانیم درست یا نادرست را از هم بازشناسیم. چگونه اطمینان پیدا کنیم که این مطالب درست هستند و این تبلیغات سیاسی، اجتماعی، دینی و فلسفی حقیقت دارند و برای اثرگذاری و فریب ما یا سودجویی نیستند؟ شیوع کرونا در جهان نشان داد چقدر اطلاعات نادرست و تا حدی درست در میان اطلاعات واقعی منتشر شد و افراد زیادی که تحصیلات دانشگاهی هم داشتند، مطالب نادرست رسانه های عمومی و اینترنتی را باور کردند. در ادامه نکاتی را برای اینکه در دام اطلاعات و تبلیغات نادرست نیفتیم، می آورم:

- همیشه با شک منطقی آغاز کنید و با شک منطقی به پدیده ها و رویدادها بنگرید؛ اما با ذهن باز و نه با ذهن بسته و تعصب. هنگامی که اعتبار یک ادعا را به پرسش می گیرید، برای اثبات یا رد آن ادعا، مدرک و سند درخواست کنید.

- همیشه اطلاعات خود را از چند منبع بگیرید. این منابع چه روزنامه، مجله و چه جایگاه اینترنتی، تلویزیون یا رادیو باشند، باید منابع مستندی باشند. مطالب جایگاهی که بینش فلسفی، سیاسی، مذهبی یا تجاری خاصی دارد، با منبع یک مرکز پژوهشی یا دانشگاهی که هدف آن سود نیست، فرق دارد. همیشه سعی کنید به منابعی که نظر مخالف دارند نیز نگاهی بیندازید.

- بعضی ها می پرسند چه اشکالی دارد که به موضوعات شبه دانشورزی مانند بشقاب پرنده، احضار ارواح، فرادرمانی و عرفان حلقه، مدیتاسیون متعالی و مطالب شبه پزشکی مانند بادکش کردن، حجامت، هومیوپاتی، احکام نجوم (آسترولوژی) و کایروپراکتیک اعتقاد داشته باشیم؟ پاسخ این است که شما می توانید به وجود هر چیزی اعتقاد داشته باشید، ازجمله قصه شاه و پریان، غول لاخنس، امیرارسلان رومی و الهاک دیو؛ اما در زندگانی عملی خود اگر بخواهید آنها را واقعیت بپندارید و به کار بگیرید، از واقعیات این جهان گریخته اید و ممکن است دچار عوارض جبران ناپذیری شوید. اعتقادهای شخصی هرکسی مربوط به خودش است و می تواند به هر فلسفه، دین، مذهب و گرایش سیاسی معتقد باشد؛ اما وقتی درباره جهان واقعی ادعاهای دانشورزانه ارائه می شود، یا موضوعی به عنوان حقیقت یا واقعیتی دانشورزانه بیان می شود، آنجاست که شک دانشورزانه باید به موازات آن وارد میدان اندیشه شود. در اینجاست که باید قوانین منطقی، عقلانی و بنیادهای دانشورزی را رعایت کنید. در اینجاست که باید با پرسش های بجا از فریب خوردن جلوگیری کنید. جر زدن و در رفتن از زیر استدلال و مدرک و نپذیرفتن این قوانین و بنیادها نمی تواند به شما کمک کند.

- یکی از خطرات و عوارض باور کردن و عمل به مطالب شبه دانشورزی، مانند شبه پزشکی، مرگ است. بیمارانی را می شناسم که دچار بیماری های حاد مانند سرطان، مولتیپل اسکلروز و آرتریت روماتویید بوده اند و داروهای خود را به علل گوناگون مانند اعتقاد به یک درمان تبلیغ شده مصرف نکرده و از روش های شبه پزشکی استفاده کرده اند؛ همین باعث برگشت شدید بیماری و پیشرفت بیشتر آن شده و سبب زمین گیر شدن، آسیب شدید و حتی مرگ آنها شده است. روزنامه واشنگتن پست در سال 1991 از بیجینگ پست که در چین منتشر می شود، خبری را منتشر کرد که آسیب اعتقاد به احکام نجوم را به خوبی نشان می دهد. خبرنگار بیجینگ پست گزارش کرد که در سال 1991 که سال گوسفند نام دارد، موارد سقط جنین در چین افزایش یافته است؛ زیرا چینی ها اعتقاد دارند هرکس در این سال به دنیا بیاید، تا آخر عمر بدشانسی می آورد! فقط در شهر تیانجین آمار تولد 25 درصد کاهش یافته و آمار سقط جنین 60 درصد نسبت به سال 1990 بالا رفته بود.

یکی از روش های پیداکردن حقیقت، اندیشیدن به شیوه دانشورزان است. این روش شما را هوشمندتر، کارآمدتر و آسیب ناپذیرتر در برابر واقعیات می کند. بنابراین:

- هر چیزی را به راحتی نپذیرید؛ هرچند از منابع معتبری باشد. شکاک باشید.

- جست وجو و مشاهده کنید، تا آنجا که می توانید درباره مشکل و مسئله تان اطلاعات گردآوری کنید.

- ایده و فرضیه ای بسازید که به بهترین توصیف یا تصمیم گیری منجر شود.

- آزمایش یا تجربه ای را انجام دهید تا این فرضیه شما را اثبات یا رد کند.

- سعی کنید تعصب، تبعیض و جانبداری ناخودآگاهانه را که در مشاهده ها، تجربیات و آزمایش های شما رخنه کرده است، پیدا کرده و آنها را حذف کنید.

- هنگامی که به نتیجه رسیدید، از افراد باتجربه و هوشمند که دانش مربوط به آن را دارند، بخواهید خطاهای موجود در استدلال های شما را پیدا کنند.

- ذهن خود را باز نگه دارید و همیشه فروتن باشید. همیشه آماده باشید که اگر مدارک و شواهد بهتری پیدا شد، موضع خود را تغییر دهید.

- پس از انجام مراحل فوق در نظر داشته باشید که بیشتر دانش های طبیعی موقتی هستند؛ آماده تغییر فکر خود باشید. به طور مثبت بیندیشید.

- اگر در این مرحله متوجه شدید که اشتباه کرده اید، از حقیقت نترسید. آن را بپذیرید و از همین جا شروع کنید. در فاصله جهان کوچک میکروب ها تا جهان عظیم کهکشان ها مطالب زیادی وجود دارد که ما نمی دانیم؛ اما اگر روش درستی را به کار بگیریم، می توانیم با اشتباه های کمتری به درک و فهم آنها برسیم.

***

در پایان ذکر این نکته ضروری است که هر چیزی را که در اینترنت می خوانید، باور نکنید. افراد حرفه ای، سازمان ها، نهادها و دولت ها، اطلاعات و مطالب تبلیغاتی را در زمینه های مختلف منتشر می کنند که شامل درجات مختلفی از حقیقت است. فقط به مورد ویروس کووید19 توجه کنید که درباره آن چقدر دارو و درمان های دروغین، بی فایده، مضر و حتی مرگ آور منتشر شد. بعضی از آنها از سوی دولت های متخاصم منتشر می شد تا سیستم بهداشتی ایران را ناکارآمد کرده یا از کار بیندازد. افراد نادان، بی اطلاع و ساده لوح هم به بازنشر آنها می پرداختند. سعی کنید شما جزء آنها نباشید و پیش از بازنشر آنها، این توصیه ها را به کار گیرید. با انجام مراحل یادشده، کمتر اشتباه می کنید، به راحتی هر چیزی را نمی پذیرید و بهتر از پیش واقعیت ها را درمی یابید.