آرشیو دو‌شنبه ۲۴‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۴۷۴۲
صفحه اول
۱
یاد

مروری بر ابعاد بین المللی شخصیت و تفکر آیت الله صانعی

بهمن دهستانی

در یک قرن اخیر معرفی صحیح و شایسته حقیقت شیعه و مکتب اهل بیت (ع) به افکار عمومی مسلمانان و سایر ادیان در منطقه و جهان یکی از دغدغه های همیشه جاری بزرگان و مصلحان و پیشگامان مذهب بوده است. از زمانی که مرحوم علامه سیدهبه الدین شهرستانی نخستین مجله دینی و اطلاع رسانی حوزه های شیعه را با عنوان «العلم» در نجف اشرف بنیان نهاد تا پایه گذاری نشریه «مکتب اسلام» به همت امام موسی صدر و یاران در قم؛ دغدغه معرفی و اثبات کارآمدی های فکر و فقه و معارف اهل بیت (ع) از رسالت های برجسته نزد فقهای روشن اندیش امامیه بوده است. بررسی تاریخ معاصر حوزه های علمیه ایران و تشیع نشان می دهد 3 فقیه و شخصیت ممتاز اسلامی بیشترین اقبال و توجه را از ناحیه رسانه های مرجع منطقه ای و جهانی داشته اند و آنچه توسط اینان برای افکار عمومی مسلمانان و دیگر ادیان از آموزه های اسلامی و شیعی بازتاب یافته شاید قابل مقایسه با دیگران نباشد. به حسب زمانی نخست امام موسی صدر که مجاهدت های او در لبنان از او ستاره ای فروزان در سطح منطقه و جهان اسلام پدید آورد و نگاه افکار عمومی را به خود معطوف داشت. ده ها مصاحبه و گفت وگو از او با روزنامه های عربی باقی مانده است. یادداشت معروف او با عنوان «پژواک ندای پیامبران» در روزنامه معتبر لوموند فرانسه شهرتی جهانی دارد. امام خمینی (ره) دیگر مصلح بزرگ اسلامی و از معدود رهبران قرن بیستم است که روشنگری های او نسبت به آرمان های حکمرانی و عدالت و حقوق انسان در مکتب اسلام به صورت گسترده از طریق تریبون های متنوع بین المللی در پاریس و بعد از بازگشت، در ایران به سمع و نظر جهانیان می رسید. بعد از انقلاب اسلامی در میان مراجع تقلید و فقهای حوزه قم آیت الله شیخ یوسف صانعی، شاگرد امام خمینی (ره) دارای بلیغ ترین سعی در تبیین و تشریح امتیازات و کارآمدی های حقوق اسلامی شیعه در یک تراز جهانی و بین المللی است. مرحوم آیت الله شیخ یوسف صانعی از معدود فقهای معاصر شیعه بود که توانست با هوشمندی و ذکاوت از تریبون های معتبر بین المللی، ظرفیت ها و شایستگی های فقه اهل بیت(ع) را به جهان معرفی کند. شاید در تمامی حوزه علمیه شریف و سترگ قم هیچ فقیه و مرجعی در دو دهه اخیر به اندازه مرحوم آیت الله صانعی در ادای رسالت تبلیغی در ابعاد فراملی و فراشیعی موفق نبوده است. از روزنامه پرتیراژ آساهی در ژاپن در شرق تا تلویزیون پرمخاطب و بین المللی الجزیره انگلیسی در خاورمیانه و تا روزنامه معروف لس آنجلس تایمز در غرب گیتی هر کدام با وجود رویکردهای خاص خود، دیدگاه های آن مرحوم را در قالب مصاحبه های اختصاصی انعکاس می دادند. خبرگزاری فرانسه، شبکه بی بی سی انگلیسی، شبکه پی بی اس امریکا، رادیو و تلویزیون سوییس، دانمارک و... بخشی از رسانه های خارجی بودند که آیت الله صانعی ارزش های فقه و حقوق اسلامی را در زمانه سیطره اسلام هراسی در غرب از طریق آنها با دیگر انسان ها به اشتراک گذاشت. وقتی استفان اسمیت از خبرگزاری فرانسه از آن مرحوم می پرسد:«مردم اروپا احساس می کنند در آیین اسلام هیچ انعطافی وجود ندارد در حالی که ما متوجه شدیم در اسلام نیز انعطاف هست و ممکن است قوانین بر حسب شرایط زمانی خاص تغییر کند. نظر جنابعالی در این مورد چیست؟» ایشان در پاسخ به این رسانه مطرح بین المللی توضیحی خواندنی مطرح می کنند که پایبندی ایشان به فقه اصیل یا همان جواهری را به وضوح نشان می دهد و اشتیاق به دفع شبهات از ساحت اسلام و انقلاب و امام را آشکار می کند؛ خوانش دوباره این پاسخ خالی از لطف نیست:  «وقتی ما نظرات فقهی بعضی از عالمان دینی- چه در بین تسنن و چه تشیع- را می نگریم ملاحظه می کنیم که آنان بدون در نظر گرفتن شرایط زمان و مکان و مقتضیات زمان با استدلال از مآخذ قوانین و احکام به استنباط قوانین پرداختند و حکم کلی را بیان کردند اگر از این منظر به قوانین اسلام و فتاوای دینی نظر افکنیم، متوجه عدم انعطاف خواهیم شد اما وقتی به مکاتب فکری برخی از عالمان گذشته از جمله ملااحمد اردبیلی(مشهور به محقق اردبیلی) یکی از بزرگ ترین مجتهدان و فقیهان قرن دهم هجری می نگریم، ملاحظه می کنیم که با دقت و موشکافی و استدلالات منطقی در فقه به استنباط قوانین می پرداخت. محقق اردبیلی در مقام اجتهاد با شجاعت و صراحت، نظر دقیق خود را بیان می داشت و در کنار مآخذ قوانین و احکام به اصل سهولت در دین توجه خاصی داشت و اصل آسان گیری دینی را که از حدیث نبوی اخذ شده همواره مد نظر داشت و با استفاده از این اصل و با نوآوری های فقهی خود پویایی و نشاط را در فقه به وجود آورد. در دوره معاصر امام خمینی(ره) در بین مجتهدان و فقیهان به تحول و پویایی در فقه و اجتهاد اعتقاد راسخ داشت و معتقد بود، فقیهان باید به شرایط زمان و مکان و مقتضیات جامعه توجه کنند و برای مشکلات و سوالات جهان امروز با سازوکار علمی به مسائل نوین فردی و اجتماعی پاسخ گویند. 

برای بنده مایه مباهات است که در مکتب آن عالم کم نظیر، روش و بینش را فرا گرفتم و با الهام از نظریات حضرت امام(ره) به طرح دیدگاه و نظرات فقهی جدید پرداختم که تمام آنچه در ارتباط با حقوق اجتماعی (قوانین مدنی و جزایی) و موضوع برابری بین زنان و مردان هست در حوزه بحث و از آن دفاع کردم و این نظریات در رساله عملیه و سایر کتب بنده انعکاس یافته است».

بررسی دیگر مصاحبه های بر جای مانده از آن مرحوم با رسانه های جهان نشان می دهد، دفاع از اندیشه و شخصیت امام خمینی(ره) یک خط ثابت در بیانات ایشان بوده است. ارزش این مساله زمانی بیشتر مشخص می شود که بدانیم چه تلاش ها و هزینه ها و سرمایه گذاری های فراوانی در داخل و خارج از حوزه توسط بخش های مختلف برای ترویج چهره عقلانی از اسلام و انقلاب صورت گرفته اما بازتابی در جهان نیافته و شنیده و دیده نشده است.

چه بسیار مراجع و فقهایی که سرمایه های گرانسنگ ایران و تشیع هستند اما حتی جوانان داخل کشور هم شناختی از آنان ندارند. در طول سالیان اخیر چه بسیار موسسات حوزوی و فرهنگی که برای حضور بین الملل و بهره گیری از رسانه های منطقه و جهان زحمات زیادی متقبل شده اند اما شاید به اندازه یک سوم آنچه مرحوم آیت الله صانعی از ارزش های فقه و معارف اهل بیت(ع) در دنیا با بهره گیری از این تریبون ها نشر داد، کامیاب نبوده اند. جالب آنکه حتی رسانه های امریکای جنوبی هم به دیدگاه ها و آرا ایشان درباره شریعت و حقوق بشر و حکمرانی در اسلام علاقه مند شده و مصاحبه هایی با ایشان ترتیب داده و منتشر کردند.

مستند «آیت الله آنلاین» که شبکه الجزیره انگلیسی آن را از زندگی مرحوم آیت الله صانعی ساخت و پخش کرد، زمانی اتفاق افتاد که فعالیت های شیخ یوسف قرضاوی به عنوان فقیه فعال جهان اهل سنت در عرصه رسانه مورد توجه محافل و رسانه های بین المللی قرار گرفته بود.

او از نخستین فقهای شیعه بود که در دهه 70 شمسی عملیات شهادت طلبانه مبارزان فلسطینی در جریان انتفاضه را جایز دانست و از آن حمایت کرد. مرحوم آیت الله فاضل لنکرانی و برخی دیگر از مراجع نیز در آن زمان چنین دیدگاهی را مطرح کردند.

در جریان حمله رژیم صهیونیستی به کشتی ماوی مرمره حامل کمک های بشردوستانه به مردم تحت محاصره غزه در آب های بین المللی که در سال 2010 رخ داد و به جان باختن 10 تن از فعالان مسلمان صلح طلب انجامید، پیام پرمضمونی صادر کرده و فتوایی ارزنده را به یادگار گذاشتند. در بخشی از این پیام آمده بود:«همگان باید بدانند که خطر این رژیم غاصب نه تنها برای ملت فلسطین و برای اسلام و اولین قبله مسلمین است بلکه خطری برای همه افراد بشر و از مظاهر فساد روی زمین می باشد که با توجه به اطمینان به چنین اموری- بلکه حتی با احتمال آن- تقیه و مراعات مصلحت های سیاسی توسط قدرتمندان، حرام و غیرجایز است و باید با تمام توان در مقابل آنها ایستاد و همه کسانی که در این راه مجاهده و تلاش می کنند «مجاهدین فی سبیل الله» اند و کشته شدگانشان شهدای والامقامی هستند که مظهر «عند ربهم یرزقون» می باشند».