آرشیو دو‌شنبه ۲۴‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۸۱۶
صفحه اول
۱
سرمقاله

معادله کاهش نابرابری و کرامت

عیسی منصوری

در قرن بیستم طیف چپ در جهان به دنبال برابری و مساوات و طیف راست مدعی آزادی اقتصادی بود. تشکل های کارگری و احزاب سوسیالیست به دنبال بازتوزیع درآمد و تامین اجتماعی بهتر بودند و جناح راست دغدغه کاهش اندازه دولت و تقویت بخش خصوصی را داشت. اینک اما به نظر می رسد اثری از آن دسته بندی سنتی نیست و به جای آن، روندها و جریان های بزرگ تری بر جهت گیری جوامع و سیاست ورزان اثر می گذارند. شاید بتوان گفت مهم ترین دوگانه موجود پیش روی انتخاب ملت ها در دو دهه و سال های اخیر دوگانه «برابری اقتصادی» و «کرامت» بوده است.

دسته ای از اندیشمندان در جهان بر این عقیده اند که اداره امور جامعه باید در دست طبقه ای از متخصصان باشد که منافع شخصی آنها فراتر از خواسته های محلی و زودگذر آحاد جامعه است؛ به همین خاطر توصیه می کنند کشورها در عمل توسط نخبگان مدیریت شوند؛ در غیر این صورت این خطر وجود دارد که منافع مشترک زودگذر در دوره هایی افکار عمومی را به انحراف ببرد. توده های بدون تحصیلات کافی که به راحتی می توان بر آنها تاثیر گذاشت، نمی توانند از پس اداره کشور برآیند. در این سیاق فکری هویت، کرامت انسانی و ثروت زایی ملی مورد توجه قرار دارد. اما این نگرش در عمل با وجود رشد اقتصادی، افزایش قابل توجه نابرابری اقتصادی در بسیاری از کشورهای غربی در دهه های اخیر (به ویژه تحت تاثیر جهانی شدن) را به همراه داشته است. مشابه این روند احتمالا با دلایل دیگر در سایر کشورها از جمله ایران هم قابل رصد است.

آمریکای دوره اوباما مدیریت اقتصادی در قالب چارچوب های علمی کلاسیک و ارتقای جایگاه بین المللی را تجربه کرد. از جمله، رهبری تکنولوژیک آمریکا به او این امکان را داد که به منظور ثروت زایی بیشتر میزان برون سپاری فعالیت های کم ارزش تر به شرکت های چینی، کره ای و مانند آنها را افزایش دهد. در تداوم روند گذشته، بخشی از طبقه متوسط درآمد و شغل خود را از دست دادند و به دهک های پایین تر سقوط کردند. درآمد شرکت های آمریکایی افزایش داشت اما روند نابرابری اقتصادی بین صدک های بالا و پایین نیز ادامه یافت. به گونه ای که جنبش وال استریت در اعتراض به یک درصد پرثروت شکل گرفت و در ادامه رای دهندگان آمریکایی در واکنش به نابرابری موجود، در سال 2016 به مدعی «بازگرداندن درآمد و اشتغال برای آمریکاییان» رای دادند. این روند در برخی کشورهای اروپایی هم مشاهده شده است.

دسته ای دیگر از اندیشمندان بر این باورند که توده ها نشان داده اند می توانند عملکرد هوشمندانه ای در سیاست داشته باشند. بهار عربی نشان داد حتی در جاهایی که صاحب نظران انتظارش را نداشتند، تقاضای پرشوری برای مشارکت سیاسی وجود دارد؛ فقط باید به آن فرصت بروز داده شود. این نگرش بر رفع نابرابری های اقتصادی، ارتقای زندگی توده های کم درآمد و البته «بازگشت به داخل» ملی گرایانه تاکید دارد. اما تجربه نشان داد برخی که با ادعای نمایندگی توده های فقیر و رفع نابرابری به قدرت می رسند، به تدریج رفتارهای خودمحورانه و دیکتاتورمآبانه بروز می دهند و به کرامت انسانی و قواعد مورد توافق در این زمینه، که برای طبقه متوسط مهم است، توجه کمتری می کنند. گاهی نیز از کنش های همراه با تخریب کرامت انسانی ابایی ندارند. پویش «زندگی سیاهان مهم است» در دروه مدیریت ترامپ به صراحت به بی اعتنایی حکومت به کرامت سیاه پوستان اعتراض داشته است.

در انتخابات 76 ایران قول کرامت انسانی رای آورد، درحالی که در 1384 نامزدهای مدعی منزلت اجتماعی در اولین مرحله انتخابات جا ماندند و جامعه دعوی مقابله با نابرابری، حذف ثروتمندان نورسیده و بازگشت به داخل را انتخاب کرد. اما به تدریج خودمحوری و تحدید فردیت و کرامت آحاد جامعه به ویژه طبقه متوسط قوت گرفت؛ نتیجه آنکه سهم کرامت مجددا در خواسته های رای دهندگان دو انتخابات بعدی افزایش و توجه به نابرابری (مورد تاکید یکی از نامزدها با شعار چهاردرصدی ها) کاهش یافت.

مقایسه و ادعای شباهت بین مصادیق در کشورهای مختلف به راحتی امکان پذیر نیست.

 اما در چارچوب این نوشته می توان گفت نتیجه انتخابات آتی آمریکا را میزان تمایل شهروندانش به کاهش نابرابری-بازگشت به داخل یا احترام به کرامت تعیین می کند. حریم هویتی یک سیاه پوست برایش اهمیت دارد، اما هم زمان نگران شغل و درآمدش نیز هست. انتخاب بین این دو تعیین کننده آینده اوست. در ایران نیز باید دید که مردم و قوای جریان ساز با توجه به شرایط موجود به ویژه نابرابری حاصل از تورم سال های اخیر، انتخابات آتی را به چه جهت و ترکیبی از این دوگانه هدایت می کنند.