آرشیو دو‌شنبه ۲۴‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۴۹۸۴
باشگاه اقتصاددانان
۳۱

بازنشستگی کارتل 60ساله؟

آشوتوش پاندی (دویچه وله)

  سازمان 13عضوی اوپک در حالی به شصتمین سال فعالیت خود رسیده که بحران همه گیری کرونا در جهان سبب افت قابل ملاحظه تقاضا برای نفت شده و موجودیت اوپک به خطر افتاده است. کاهش اثرگذاری و حرکت جهان به سوی استفاده بیشتر از انرژی های پاک به این معناست که دوران قدرتمندی اوپک به پایان خود نزدیک شده است. در سال 1973 تعدادی کشور غنی از نفت به رهبری ایران، عراق و عربستان، با اعمال تحریم علیه آمریکا و همپیمان های این کشور، اقتصاد آنها را به زانو درآوردند. توقف ارسال نفت از خاورمیانه به آمریکا سبب کمبود بنزین و افزایش شدید قیمت ها شد.

پس از چند ماه مذاکره، تحریم ها لغو شد، اما همین چند ماه تحریم سبب شد اقتصاد آمریکا وارد شدیدترین رکود خود از جنگ جهانی دوم شود. اوپک که تا آن زمان نقش آفرینی بزرگی در اقتصاد جهان نداشت، به یکباره به یک قدرت اثرگذار تبدیل شد. اکنون که پنج دهه از آن زمان می گذرد وضعیت اصلا مانند قبل نیست و عوامل گوناگون از جمله رقابت های درون این سازمان بین اعضا، تبدیل شدن آمریکا به یک صادرکننده بزرگ نفت و حرکت جهان به سمت بهره گیری از انرژی های تجدیدپذیر برای مقابله با تغییرات آب و هوایی سبب شده از اثرگذاری اوپک بر بازار نفت به شدت کاسته شود.

استاد دانشگاه براون می گوید: «اوپک عمدتا به عنوان یک کلوپ سیاسی یک سازمان مهم است. این سازمان از لحاظ اقتصادی و به عنوان یک کارتل، توانایی پیشین خود را از دست داده است، اما جایگاه اعضای این سازمان با عضویت در آن ارتقا پیدا کرده است. واقعیت این است که اگر آن کشورها در اوپک عضو نبودند در صحنه بین المللی جایگاه خاصی نداشتند. یک کارتل تاثیرگذار باید محدودیت های سخت گیرانه ای برای تولید نفت در نظر بگیرد و به آن کاملا پایبند باشد. اوپک معمولا چنین محدودیت هایی تعیین نمی کند و اغلب به آنها پایبند نیست.»

در سال های اخیر سهم اوپک از تامین نفت موردنیاز جهان کاهش یافته است. ضعف اوپک همزمان با ظهور آمریکا به عنوان یک تولیدکننده بزرگ نفت بود که سبب شد اعضای اوپک که زمانی سازمانی انحصاری در اختیار داشتند به سمت همکاری با روسیه و تعداد دیگری از کشورهای تولیدکننده نفت حرکت کنند و اوپک پلاس را تشکیل دهند. شکل گیری اوپک پلاس در سال 2016 پس از تلاش های فاجعه بار عربستان برای از صحنه خارج کردن صنعت نفت شیل در آمریکا رخ داد. تلاش های عربستان به سقوط قیمت نفت منجر و اثبات شد که تولیدکنندگان نفت شیل در آمریکا بیش از آنکه عربستان انتظار داشت در برابر فشارهای یاد شده مقاوم هستند.

در ماه های اخیر بحران همه گیری کرونا بر بازار نفت اثرات بزرگی بر جا گذاشته و سبب سقوط قیمت ها شده است. در واقع کاهش اثرگذاری اوپک همزمان با کاهش تقاضا برای نفت در جهان رخ داده است. سهم اوپک از سبد انرژی مصرفی جهان طی چند دهه اخیر به شدت کاهش یافته، زیرا دولت ها و شرکت ها به سمت استفاده از انرژی های تجدیدپذیر حرکت کرده اند و این حرکت سبب شده سهم انرژی خورشیدی و انرژی حاصل از باد بالا رود.

تحلیلگر ارشد یک شرکت مشاوره ای معتقد است نفت اکنون در مقایسه با قبل اهمیت بسیار پایین تری دارد. او می گوید: «آیا شما می دانید رئیس شرکت اکسون کیست؟ احتمالا نمی دانید اما رئیس شرکت تسلا یعنی ایلان ماسک را می شناسید.» بحران کرونا افق بازار نفت را نگران کننده تر کرده است. تعطیلی فعالیت های اقتصادی که با هدف جلوگیری از شیوع ویروس کرونا رخ داد سبب شد از میزان مصرف سوخت در بخش های مختلف کاسته شود و در نتیجه قیمت نفت به پایین ترین میزان در چند سال اخیر رسید.

کارشناسان معتقدند فعالیت ها در بخش حمل ونقل هوایی و مصرف سوخت در خودروها حداقل 3 تا 5 سال بعد به وضعیت قبل از بحران کنونی باز خواهد گشت. صنعت حمل ونقل هوایی بزرگ ترین عامل رونق بازار نفت بوده زیرا همزمان با افزایش سطح درآمد صدها میلیون نفر در جهان، مسافرت های هوایی هم افزایش می یابد. اما اکنون شرایط به کلی تغییر کرده و حداقل چند سال طول خواهد کشید تا اوضاع به حالت عادی بازگردد. مدیران در شرکت بریتیش پترولیوم و رویال داچ شل معتقدند بحران کنونی احتمالا سبب خواهد شد، زمان اوج مصرف نفت زودتر از زمانی فرا رسد که قبلا تصور می شد، در نتیجه در آینده نزدیک تقاضای جهانی برای نفت به اوج می رسد و از آن پس کاهش خواهد یافت.