آرشیو دو‌شنبه ۲۴‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۵۷۵۵
فرهنگ: سینما
۱۰

آخرین ساخته مجید مجیدی چه مولفه هایی دارد و چرا مورد توجه قرار گرفته است؟

حالا «خورشید»

زینب مرتضایی فرد

«خورشید» تازه ترین ساخته مجیدمجیدی حالش خوب است، درست مانند همان بزرگ ترین ستاره نورانی جهان اطراف ما که نامش خورشید است و تکلیف شب و روز جهان و گرما و سرما را روشن می کند. این «خورشید» سینمایی هم درست مانند همنام آسمانی اش کم تیرگی و پلیدی در مسیر خود نمی بیند، اما تسلیم نمی شود و باز هم می تابد، آدم هایش هم سیاه و سفید دارند و هم خاکستری اما احتمالا بازتاب همان نگاه خاص مجیدی هستند که هر چند از بیان سیاهی و سختی های جهان نمی گذرد، اما تسلیم هم نمی شود و کنار همه چرک ها لحظاتی عمیق و انسانی می آفریند. لحظاتی که بعد از تعقیب و گریزها یا اتفاقات تلخ مثل تابش خورشید دل و وجود آدم را گرم می کند. این امیدبخشی را می توان در همه ساخته های مجیدی دید. نگاهی معناگرایانه به زندگی که گاه با ریتم جهانی که در آن زندگی می کنیم پیش می رود و گاهی هم زندگی و ریتم جهان را دور می زند تا تصویری هنرمندانه به جا بگذارد؛ تصویری از جهانی که نداریم و دلمان می خواهد داشته باشیم. البته این دو هم در کنار هم در اغلب فیلم های مجیدی حضور دارند و چنان در هم تنیده شده اند که بشود از تلخی های جهان رنجید اما ناامید نشد، دست به سیاه نمایی نزد و به فردا و فرداها امیدوار ماند. همان طور که گفتیم خورشید، دهمین اثر مجیدی است و هشتمین اثری که با محوریت کودکان و نوجوانان، آرزوها و رویاهای آنها ساخته شده است. بازی گرفتن از بچه ها کار هر کارگردانی نیست، دشوار است و مسلما هر کسی نمی تواند از پس آن برآید. اما مجیدی از اولین ساخته اش بدوک - که از نگاه منتقدان شبیه ترین اثر به خورشید است - سراغ کودکان رفته و این روند را در اغلب فیلم هایش ادامه داده است. او حتی در فیلم محمد رسول الله که زندگی پیامبر است، سراغ روایت دوران کودکی ایشان می رود. پرداختن به معضلات کودکان، موضوع مهمی است که این کارگردان در تازه ترین اثرش دوباره سراغش رفته است. کودکان کار و معضلات آنها موضوعی است که در جهان موردتوجه است و همین هم ساخته مجیدی را در جشنواره ونیز مورد توجه قرار داد. او به جهان یادآوری می کند کودکان بسیاری از داشتن حقوق اولیه خود محروم هستند، در حالی که همه شعار می دهند کودکان باید از حقوقی مساوی برخوردار باشند و از آموزش و تشویق و عشق به یک میزان بهره ببرند. کودکان و نوجوانان مهاجر افغانستانی و معضلات آنها هم موضوعی است که قبل تر مجیدی در باران سراغ آن رفته و حالا هم در خورشید دوباره این تجربه را تکرار کرده است. یادآوری هایی به جامعه ایران، به جامعه جهانی و به هر کسی که هنوز توان درک پیامش را دارد، گوشزد می کند؛ جهان محل زندگی همه انسان هاست، همه از آن سهمی یکسان دارند و حقی برای زیستن، نفس کشیدن و لبخندزدن... این همه را مجیدی کاملا زنده و انسانی روایت کرده و گویی نبض آب و زمین را چه خوب می فهمد که فیلم هایش پر است از زندگی و طبیعت. پرند از خورشید، بیدمجنون، باران، بچه های آسمان و...

نگاهی به عوامل تازه ترین ساخته مجیدی و موفقیت هایش
«خورشید» در یک نگاه

«خورشید» دهمین اثر سینمایی مجید مجیدی است، فیلمی که در جشنواره فیلم فجر دوره گذشته و همچنین در جشنواره فیلم ونیز که شنبه شب به کار خود پایان داد، موردتوجه بسیار قرار گرفت. در ادامه نگاهی می اندازیم به موفقیت ها و چهره هایی که در این فیلم به ایفای نقش پرداخته اند.

خلاصه فیلم: شخصیت اصلی فیلم، کودک کاری است که در یک اوراقی لاستیک کار می کند و مادرش هم به خاطر مشکلات روانی در بیمارستان بستری شده است. او که وضع مالی چندان خوبی ندارد توسط یکی از هم محلی های خود از وجود یک گنج در زیرزمین مدرسه آگاه می شود و تصمیم می گیرد با دوستان خود در یک ماجراجویی تازه سراغ این گنج برود.

موضوع: کارگردان به موضوع کودکان کار پرداخته است.

 از میان 10 ساخته سینمایی مجیدی این هشتمین اثر است که کودکان و نوجوانان در آن نقش محوری را به عهده دارند.

بازیگران: علی نصیریان، جواد عزتی، طناز طباطبایی، روح الله زمانی، صفر محمدی، علی غابشی، علی تقوازاده، بابک لطفی خواجه پاشا، شمیلا شیرزاد، یوسف صفری بختیاری و محمدمهدی موسوی فر.

نگاهی به شخصیت های اصلی فیلم

روح الله زمانی

او نقش علی را بازی می کند و ستاره نوجوان فیلم است که در جشنواره ونیز هم درخشید و عنوان بهترین بازیگر نوظهور جشنواره را از آن خود کرد. او در فیلم نقش یک کودک کار را دارد، کودکی که تمام تلاش خود را به کار می گیرد تا بتواند شرایط را برای بهبود و بازگشت مادرش فراهم کند.

علی نصیریان

او در جشنواره سی وهفتم سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد را برای بازی در «مسخره باز» همایون غنی زاده از آن خود کرده بود. هر چند اغلب بازیگران نمی توانند در دوره بعد از دریافت جایزه شان نقش خیلی خوبی را ایفا کنند، اما نصیریان با بازی کوتاه و درخشانش در خورشید از پس این کار دشوار برآمد.

جواد عزتی

نقش معلم مدرسه علی را بازی می کند. متعادل ترین و مهربان ترین معلم یک مدرسه فقیرنشین است و با معلمی که بچه های افغان را مسخره کرده هم برخورد تندی می کند. او می تواند الگوی یک معلم خوب و دلسوز برای نظام آموزشی ما باشد.

طناز طباطبایی

نقش مادر علی را بازی می کند. در نهایت فقر و فلاکت در بیمارستان روانی بستری است، حال خوشی ندارد و چندان هم ارتباط حسی خاصی با مخاطب برقرار نمی کند.

 

نگاهی به افتخارات

افتخارات در سی وهشتمین جشنواره فیلم فجر

3 سیمرغ و یک جایزه ویژه: بهترین فیلم (مجیدی و امیر بنان)، بهترین فیلمنامه (مجید مجیدی و نیما جاویدی)، بهترین طراحی صحنه (کیوان مقدم) و جایزه ویژه هیات داوران برای بازیگران نوجوان فیلم

7 نامزدی: نامزدی در بخش های بهترین کارگردانی (مجیدی)، بهترین فیلمبرداری (هومن بهمنش)، بهترین تدوین (حسن حسن دوست)، بهترین موسیقی متن (رامین کوشا)، بهترین صدا(حسین بشاش و محمدرضا دلپاک)، بهترین جلوه های ویژه میدانی (ایمان کرمیان) و بهترین جلوه های ویژه بصری (جواد مطوری)

افتخارات در هفتاد و هفتمین جشنواره فیلم ونیز

جوایز: جایزه فانوس جادویی بخش جنبی جشنواره و جایزه مارچلو ماستریانی (بهترین بازیگر نوظهور جشنواره) برای روح الله زمانی بازیگر نوجوان فیلم خورشید

 
پرچمدار بچه های بازیگر

روح الله زمانی بازیگری که با بازی در نقش علی فیلم خورشید ساخته مجید مجیدی درخشید و تحسین تماشاگران ایرانی و خارجی را به دنبال داشت، حالا با دریافت جایزه مارچلو ماسترویانی، مهم ترین جایزه جهانی را که یک بازیگر کودک و نوجوان ایرانی می توانست دریافت کند، به دست آورده است.

حسین عابدینی و ترانه علیدوستی هم که به ترتیب در دومین فیلم سینمایی (باران) و اولین تجربه سینمایی (من ترانه 15 سال دارم)، سیمرغ های بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد و نقش اول زن جشنواره فیلم فجر را به دست آوردند، 20 و 18 سال داشتند.

درخشش زمانی در ونیز و پیش از آن در جشنواره فیلم فجر و البته بازی خوب و تاثیرگذار دیگر بازیگران کودک و نوجوان فیلم همچون شمیلا شیرزاد، ما را به یاد بازی های تماشایی و درخشش دیگر بازیگران کودک و نوجوانی می اندازد که در ابتدای راه تقریبا همین میزان با توجه و اقبال از سوی تماشاگران و منتقدان و جشنواره ها روبه رو بودند، اما در ادامه راه اتفاقات خوبی برایشان نیفتاد و به تدریج و حتی ناگهانی از گردونه شهرت و محبوبیت و دیده شدن خارج شدند که این حذف، تاثیر بدی بر روحیه برخی از آنها گذاشت.

تغییر چهره و از دست رفتن برخی جذابیت های دوران کودکی و نوجوانی، اگر در ادامه با استعداد و تقویت توان بازیگری و هدایت درست و نقش های خوب همراه نباشد، به حذف شدن بازیگران کودک و نوجوان منجر خواهد شد.

میرفرخ هاشمیان، یکی از مشهورترین بازیگران کودک سینما بود که با بازی در نقش «علی» بچه های آسمان درخشید، اما مدت ها دیگر خبری از او در سینما نشد

و چند سالی است مسوولیت هایی را در پشت صحنه فیلم ها به عهده دارد و گاهی هم نقشی را عهده دار می شود.

عدنان عفراویان یکی از مهم ترین نقش هایی را که می توانست نصیب یک بازیگر کودک و نوجوان شود، در باشو غریبه کوچک بهرام بیضایی بازی کرد و چهره اش به یکی از شمایل های سینمای ایران تبدیل شد. با این حال این فیلم اولین و آخرین حضور این بازیگر در سینما بود و بعدها تصاویری از او را دیدیم که دکه باشو را در اهواز اداره می کرد!

بابک احمدپور، بازیگر فیلم خانه دوست کجاست؟ ساخته عباس کیارستمی هم یکی از شمایل های کودکان و نوجوانان در سینمای ایران بود و هست و هنوز دویدن هایش برای رسیدن به خانه دوست، تماشایی است. برادرش هم در فیلم، نقش همان دوست و همکلاسی را بازی می کرد. اگرچه احمدپور بعدا حضورهای کوتاهی هم در مشق شب و زیر درختان زیتون هر دو ساخته کیارستمی داشت، اما بعد از آن به کارهای دیگری مشغول شد و از سینما دور ماند. اما اخیرا در مراسم و محافل سینمایی رویت می شود، در مستند درخت زندگی جلوی دوربین رفت و به تازگی هم در یک فیلم کوتاه بازی کرده است.

فیلم دونده یکی از بهترین و ماندگارترین آثار امیر نادری و سینمای ایران است و حضور و بازی مجید نیرومند به نقش امیرو یکی از نقاط قوت فیلم محسوب می شود. جایگاه و اهمیت دونده به قدری است که یکی از تصاویر آن، تبدیل به پوستر سی و هفتمین جشنواره جهانی فیلم فجر شد. نیرومند بازیگر نقش امیرو که آن موقع در ابتدای نوجوانی قرار داشت، بعد از دونده در فیلم آب باد خاک باز هم به کارگردانی نادری بازی کرد، اما بعدها دیگر خبری از او در سینما نشد و ظاهرا در سال های اخیر هم به کار دیگری مشغول است و در خارج از کشور زندگی می کند.

حسین عابدینی هم که ذکر او در ابتدای این بخش رفت، از 15 سالگی فعالیت سینمایی اش را با فیلم پدر مجید مجیدی آغاز کرد و بعد هم در سریال بچه های مدرسه همت رضا میرکریمی شناخته شده تر شد و با بازی در دومین فیلم سینمایی اش باران به کارگردانی مجیدی، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد را به خود اختصاص داد. جایزه ای که آن موقع مخالفانی هم داشت و برخی معتقد بودند نباید مهم ترین جایزه بازیگری سینمای ایران را به یک نابازیگر یا تازه وارد بدهند. عابدینی اگرچه بعدا در فیلم ها و سریال های دیگری بازی کرد، اما بازی خوبش در باران دیگر تکرار نشد. طبق شنیده ها او این روزها در یک دفتر بیمه در کرج به کار مشغول است.

ویژگی همه این بازیگران مورداشاره، درخشش آنها در فیلم هایی شاخص و ماندگار است. به جز اینها، بازیگران کودک و نوجوانی هم داشتیم که کماکان با فراز و نشیب هایی در بازیگری فعالیت می کنند؛ حسین سلیمانی بازیگر فیلم مهر مادری، غزل شاکری بازیگر فیلم گلنار، علی شادمان بازیگر فیلم میم مثل مادر، مهدی باقربیگی بازیگر قصه های مجید و فیلم های مرتبط با این مجموعه، علیرضا جعفری بازیگر فیلم مهمان مامان، محمدرضا شیرخانلو، ترلان پروانه، ارسلان قاسمی، نیکی نصیریان و... از جمله این بازیگران هستند.

ضمن اشاره به بازیگرانی چون امید آهنگر، شاهد احمدلو، مهران ضیغمی، سپهر آزادی، الهه و الهام علیاری (خواهران غریب)، عطیه معصومی (پرنده کوچک خوشبختی)، علیرضا رضاییان (رابطه) و...، باید از درخشش دو بازیگر کودک در سال های اخیر هم یاد کنیم؛ یونا تدین و نیوشا علیپور که در فیلم قصرشیرین رضا میرکریمی بازی هایی تاثیرگذار داشتند و تحسین شدند و حتی اسمشان در میان نامزدهای دریافت سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد و نقش مکمل زن هم قرار گرفت.

نکته قابل اشاره دیگر، بازیگرانی هستند که در کودکی و نوجوانی جلوی دوربین رفتند و بعدها به ستاره های نام آشنایی تبدیل شدند؛ لیلا حاتمی و باران کوثری، شاخص ترین چهره ها در این زمینه هستند و برخلاف بسیاری از بازیگران کودک و نوجوان که معمولا عاقبت بخیر نمی شوند، این دو در سینما به رستگاری رسیدند. حاتمی ابتدا در هزاردستان بازی کرد و بعد هم درحالی که 11 سال داشت در فیلم کمال الملک باز هم به کارگردانی علی حاتمی نقش کودکی این نقاش را بازی کرد. کوثری هم وقتی شش سال داشت در فیلم بهترین بابای دنیا ساخته داریوش فرهنگ جلوی دوربین رفت. به جز استعدادی که این دو بازیگر داشتند، قطعا نباید از نقش والدین سینمایی آنها (علی حاتمی و زهرا حاتمی/ جهانگیر کوثری و رخشان بنی اعتماد) هم در این تداوم فعالیت حرفه ای بی تفاوت گذشت.

درمجموع امیدواریم باتوجه به این سابقه و کارنامه و سرانجام بچه های بازیگر سینما، روح الله زمانی و شمیلا شیرزاد و دیگر بازیگران کودک و نوجوان فیلم خورشید، سرنوشت خوبی در ادامه فعالیت سینمایی داشته باشند و سینمای ایران از این ظرفیت ها و استعدادهای خوب بازیگری به خوبی بهره ببرد.

 
 
مثبت و منفی های تازه ترین ساخته مجیدی از نگاه منتقدان ایرانی و خارجی
گرم و روشن مثل «خورشید»

منتقدان سینمایی هر چند اغلب اوقات نظراتی متفاوت از مخاطبان فیلم ها دارند، اما در یک نکته با هم اشتراکاتی هم دارند. همان طور که ممکن است هر فیلمی میان مردم نظرات موافق و مخالف داشته باشد، برخی خیلی دوستش داشته باشند و برخی هم نتوانند به هیچ وجه با آن کنار بیایند، منتقدان هم دچار همین رفتارها و حالات می شوند. یکی شان فیلمی را بسیار ستایش می کند و دیگری آن را فاقد ارزش می داند. خلاصه که نظرات تفاوت های بسیاری با یکدیگر دارند و تفاوت ها را تاحدی می توان در اظهار نظر منتقدان خارجی درباره حضور «خورشید» در ونیز هم دید.

منتقدان ایرانی

شایان کرمی:

خورشید مثل آثار شناخته شده مجیدی پر از زندگی است و این را از همان دقایق ابتدایی فیلم می توان فهمید. شخصیت اصلی فیلم کودک کاری است که در یک اوراقی لاستیک کار می کند و مادرش هم به خاطر مشکلات روانی در بیمارستان بستری شده است. او که وضع مالی چندان خوبی ندارد توسط یکی از هم محلی های خود از وجود یک گنج در زیرزمین مدرسه آگاه می شود و تصمیم می گیرد با دوستان خود در یک ماجراجویی تازه به سراغ این گنج برود.

مرتضی کوه مسکن:

به هرحال خورشید را می توان اثر برجسته ای در کارنامه هنری مجیدی دانست و به نظر این فیلم می تواند با تکیه بر داستان خوبی که دارد و سبک حرفه ای ساخت و تولیدش به فیلم موفقی در داخل و خارج از کشور تبدیل شود.

ابراهیم عمران:

کارگردان کار بلد سینمای ما دست روی موضوعی گذاشت که شاید در آن جغرافیای پایین شهر برای خیلی ها ملموس و آشنا باشد ولی در پهنه دیگر شهر، لامحاله و کم هستند افرادی که بتوانند این نگاه را درک و هضم کنند. اوج کار مجیدی در باور پذیری کاراکترهایش است که بسیار به دل می نشینند و حتی نحوه کندن زمین و تونل کندن و بستن سیم برق شان، آن چنان رئال و منطقی و گیراست که گویی سال ها در این کار بوده اند یا سکانس هایی که در انبار لاستیک مشغول کار هستند نیز بسیار ماهرانه از عهده آن بر آمده اند که نشان از بازی گرفتن خوب کارگردان از آنها دارد.

 
منتقدان خارجی

پیتر دبروگ، منتقد ورایتی:

دنیای فیلم «پروژه فلوریدا» از دریچه نگاه کودکان و دنیای آنها دیده می شود. به گفته دبروگ، کودکان فیلم «خورشید» مجیدی دقیقا به اندازه دختران کوچک فیلم «پروژه فلوریدا» بار درام را به دوش کشیده و بیننده را سرگرم می کنند. این فیلم در همان ابتدا تقدیم به حدود 152میلیون کودک کار در سراسر جهان شده که هر روز در حال نبرد برای دستیابی به حقوق خود هستند، پس تا حد زیادی به این نتیجه می رسیم که کارگردان در حال اعلام یک اظهارنظر سیاسی است. فضا و شخصیت های فیلم تا حدی یادآور «فراموش شدگان» لوئیس بونوئل و پرداختن به زندگی کودکان مکزیکوسیتی در آن فیلم است.

نیکلاس باربر، منتقد ایندی وایر:

مشکل فیلم اما این است که در برخی از سکانس ها، اتفاقات به صورت ناگهانی تمام می شوند که این مساله باعث می شود تماشاگر به طور کامل متوجه نشود چه اتفاقی افتاده است. به نظر می رسد فیلم «خورشید» بیش از حد تدوین شده است.

دبورا یانگ، منتقد هالیوودریپورتر:

مجید مجیدی، کارگردان ایرانی، از نظر بصری خیره کننده ترین و هیجان انگیزترین فیلم سینمای جهان درباره وضعیت جوانان کم درآمد با سطح زندگی پایین و بدسرپرست را ساخته است؛ فیلم «خورشید» یکی از بهترین آثار اوست.

لی مارشال، منتقد اسکرین دیلی:

مجیدی فیلم همدلانه دیگری درباره کودکان تهیدست ساخته است که نئورئالیسم بی تکلف قرن بیست ویکمی آن در دوران غریب کنونی به شکل غریبی طراوت بخش است. فیلمبرداری گرم و موسیقی ارکسترال باشکوه فیلم حس خوبی به مخاطب می دهد و می توان گفت مجیدی هراسی از پرداختن به مشکلات اجتماعی مانند کودکان کار، مصائب مهاجران و... ندارد.

 
علیه تحریم

کارگردان های ایرانی ای که امسال در هفتاد و هفتمین جشنواره فیلم ونیز شرکت کرده بودند، یک صدا و همراه به تحریم های ظالمانه آمریکا علیه ایران اعتراض کردند؛ اتفاقی همدلانه که می توان آن را اتفاقی ارزشمند دانست، هر چند پیشتر هم اتفاقات مشابهی از سوی سینماگران در حضورهای بین المللی شان رخ داده بود اما این اتفاقات یکدست و همراه نبود و گاه سویه هایی سیاسی به خود می گرفت.

40 سال تحریم

مجید مجیدی، کارگردان «خورشید» در نشست خبری فیلمش در جشنواره ونیز گفت: کشور ما نزدیک به 40 سال است تحت تحریم های آمریکا قرار دارد و همین الان که من با شما صحبت می کنم و در وضعیت کرونایی قرار داریم که یک درد مشترک جهانی است، جالب است بدانید یکی از معضلات مهم کشور ما بحث تحریم های دارویی است. در این شرایط سخت دارو وارد کشور ما نمی شود، چرا که تحت تحریم های آمریکا هستیم. 40 سال است در این شرایط سخت ناشی از تحریم های غیرانسانی آمریکا، مردم ایران زندگی می کنند.

نتیجه تحریم ها بر سینما

شهرام مکری، کارگردان «جنایت بی دقت» که جایزه بهترین فیلمنامه بخش افق ها را از آن خود کرد، در این جشنواره گفت: تحریم های سیاسی که مانع جابه جایی پول و سرمایه میان بانک های ایران و سایر کشورها می شود، محافظه کاری در بروکراسی اداری، عدم داد و ستد سینمایی و نبود تمایل برای تولید فیلم در سایر کشورها از سوی مدیران سینمای ایران و شرایط پیچیده حاکم بر سینمای ایران به لحاظ محتوایی، از جمله موانع برای ساخت فیلم های مشترک میان ایران و سایر کشورهاست.

  به نفع ترامپ، به ضرر جهان

احمد بهرامی، کارگردان «دشت خاموش» و برگزیده منتقدان جشنواره ونیز هم در این جشنواره گفت: این تحریم ها علیه ایران واقعا ناعادلانه است و فقط فشار مضاعف روی مردم می آورد و هیچ سودی برای کشورها و مردمان دیگر ندارد به جز ترامپ که از این تحریم ها استفاده می کند. تحریم یک مساله سیاسی است و به مردم و بیماران کشور ما ربطی ندارد اما مردم ما از تحریم و نبود دارو رنج می برند.