آرشیو دو‌شنبه ۲۴‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۸۱۶
ادبیات
۷

روایت و عناصر داستانی

شرق: «روایت شناسی» با عنوان فرعی راهنمای خواننده به نظریه روایت، عنوان کتابی است از مانفرد یان که با ترجمه ابوالفضل حری در نشر علمی وفرهنگی منتشر شده است. نویسنده کتاب از اعضای متاخر حلقه روایت شناسی مکتب آلمان است و این کتاب در واقع صورت چاپی کتاب نداشته و در تارگاه نویسنده موجود بوده است. این کتاب که بیشتر از رویکرد روایت شناختی ژنت و پیروان او مانند چتمن، ریمون کنان، تولان، اشتانسل و فلودرنیک تبعیت می کند، در وهله نخست به فرهنگ نامه ای توصیفی شباهت دارد که واژگان و اصطلاحات اصلی روایت شناسی ساختارگرا را با شرح و بسطی بیشتر از فرهنگ نامه های توصیفی معمولی به همراه تحلیل بخش های آغازین آثار ادبی مطرح در معرض دید مخاطبان قرار می دهد. در مجموع مانفرد یان در این اثر، مولفه های اصلی روایت شناسی ساختارگرا را همراه ذکر منابع اصلی مرتبط با مباحث و ارائه نمونه هایی از آثار ادبیات داستانی معرفی، تحلیل و بررسی می کند.

مترجم درباره ویژگی های اصلی این کتاب نوشته: «اول اینکه چراغی پیش پای خواننده برمی افروزد تا بتواند بهتر و کارآمدتر در سایه نظریه روایت، در جهان داستان سیر کند. خواننده با این چراغ می تواند به منزلگاه های ابتدایی، میانی و انتهایی جهان با چشمی بیناتر و گوشی شنواتر سرک بکشد، به این امید که از گلستان ادبیات داستانی به درکی کامل تر دست یابد. دوم اینکه خواننده در معیت یان با گردشی کوتاه در نظریه روایت که به منزلگهی برای ادبیات داستانی می ماند، با واژگان و اصطلاحات اصلی روایت شناسی، نظریه ها، رویکردها، چهره ها و منابع مهم این حوزه آشنایی مقدماتی اما مفید و کارآمد پیدا می کند و البته دیگر بر عهده خود اوست که این مقوله ها را با مراجعه به منابعی که یان در اختیار او می گذارد، بپوید و بکاود. سوم اینکه یان می کوشد واژگان و اصطلاحات اصلی را دقیق تر، مرتبط تر و کارآمدتر از سایر کتاب های مشابه معرفی کند. در مجموع می توان این کتاب را فرهنگ نامه توصیفی جیبی کوچک و خوش خوانی درباره روایت شناسی ساختارگرا در شمار آورد». کتاب در فصل های مختلفش مولفه های اصلی داستان و گفتمان مدنظر روایت شناسان را معرفی کرده است. در فصل اول، از مقدمات و مبانی اصلی روایت شناسی و به ویژه آغازین روایت های داستانی سخن می گوید. در فصل دوم، رویکرد روایت شناختی را معرفی و ژانرها، ارتباط و سطوح روایت را تحلیل و بررسی می کند. در فصل سوم، درباره مولفه روایتگری که به تعبیر برخی، سومین مولفه روایت شناسی است، بحث کرده و در پرتو آن، مبحث صدای روایی و کانونی شدگی را بررسی می کند و از موقعیت های روایی اشتانسل، روایت شناس پیشگام آلمانی، سخن به میان آورد. در فصل چهارم، به حوزه دستور زبان داستان پرداخته شده و به اختصار کنش ، رخدادها و پیرنگ روایت بررسی شده است. در فصل پنجم مولفه زمان و کارکردهای آن بررسی شده است. در فصل ششم، از صحنه پردازی و فضای داستانی سخن می گوید. شخصیت و شخصیت پردازی در روایت موضوع فصل بعدی کتاب است و در فصل هشتم نیز به وجوه بازنمایی گفتمان روایی و به ویژه گفتمان مستقیم، غیرمستقیم و گفتمان غیرمستقیم آزاد و سیلان ذهن و تک گویی درونی و حدیث نفس پرداخته شده است.

«عناصر داستانی و نمایشی در میراث ادبیات نمایشی» عنوان کتابی است از محمد حنیف که این کتاب نیز این روزها در نشر علمی وفرهنگی منتشر شده است. با توجه به اینکه نویسنده این کتاب پیش تر کتابی با عنوان «قابلیت های نمایشی شاهنامه» منتشر کرده، برای دورشدن از تکرار در کتاب تازه اش سهم کمتری برای آثار حماسی در نظر گرفته و بخش های ادبیات، مانند ادبیات غنایی، ادبیات تعلیمی، ادبیات طنز و هجایی و حکایات و قصه های عامیانه مکتوب و شفاهی در حجم بیشتری از منظر غنای عناصر داستانی و نمایشی بررسی شده اند.

کتاب در 12 فصل با این عناوین نوشته شده است: عناصر داستانی و قالب های ادبی، تفاوت های آثار روایی دیروز و امروز ادبیات فارسی، پیرنگ در ادبیات روایی فارسی، قهرمان/ ضدقهرمان و شخصیت پردازی در ادبیات روایی فارسی، گفت وگو در ادبیات روایی گذشته فارسی، صحنه پردازی در ادبیات روایی فارسی، پیچیدگی (گره افکنی و گره گشایی) در میراث روایی فارسی، کانون روایت در ادبیات روایی گذشته فارسی، درون مایه در میراث روایی فارسی، زبان در میراث ادبیات روایی فارسی، مهم ترین حکایات میراث ادبیات روایی فارسی و عناصر نمایشی چند قصه و حکایت فارسی.

کتاب در ابتدا با چیستی ادبیات شروع می کند و به مرور به تقسیم بندی های مختلفی که درباره ادبیات وجود دارد می پردازد. در ادامه به وجوه اشتراک و افتراق آثار روایی دیروز و امروز فارسی توجه می کند و مروری اجمالی بر سیر شکل گیری داستان نویسی در ایران می کند. در فصل دوم تلاش شده تا به طور خلاصه این پرسش بررسی شود که چرا رمان نویسی دیرتر از غرب به ایران وارد شد و پا گرفت. یکی دیگر از مباحث مطرح شده در کتاب، طرح و توطئه یا پیرنگ داستان است. قهرمان و شخصیت و تفاوت های میان آنها در داستان نویسی مبحث دیگری در کتاب است. گفت وگو یا دیالوگ و نقش و اهمیت آن در داستان نویسی موضوع یکی دیگر از فصل های کتاب است. گفت وگو از اهمیت زیادی در داستان نویسی برخوردار است، چراکه هم در انتقال درون مایه موثر است و هم در شناسایی شخصیت و ایجاد حرکت داستانی نقش دارد. کتاب به این نکته اشاره کرده که خواننده از طریق گفت وگو با روان شناسی شخصیت ها و جایگاه اجتماعی شان آشنا می شود. تفاوت زبان گفتاری و زبان نوشتاری و کارکرد آنها در دیالوگ نویسی نیز مورد توجه قرار گرفته است: «خواننده از طریق شنیدن صدای شخصیت هاست که به درون ذهن آنها نفوذ می کند و انگیزه حرکت و عمل داستانی آنها را می فهمد. در زندگی روزمره، مردم صحبت های زیادی با هم دارند؛ اما این صحبت ها اغلب مکالمه محسوب می شود. تفاوت عنصر داستانی گفت وگو با مکالمه در این است که مکالمه گاه بی هدف و اغلب تنها برای خبررسانی یا صحبت های عادی به کار می رود، اما گفت وگو در حرکت داستانی نقش ایفا می کند».

در بخشی از فصل دهم کتاب با عنوان زبان در میراث ادبیات روایی فارسی می خوانیم: «زبان در داستان چگونگی و شیوه انتخاب و به کارگیری کلمات در خلق اثر تعریف می شود. اهمیت این عنصر به گونه ای است که برخی آثار را که از نظر عناصر مهمی مانند پیرنگ، شخصیت پردازی و حتی گفت وگو و پیچیدگی خوب پرداخت شده اند، اما در انتخاب واژگان آنها دقت نشده، آثار مهمی تلقی نمی کنند. زبان وسیله ارتباط نویسنده و خواننده است. در داستان زبان از جایگاه والایی برخوردار است، زیرا انتقال مفاهیم، صحنه ها، حوادث، شخصیت ها و درون مایه از طریق زبان امکان پذیر می شود؛ به همین دلیل معمولا یکی از اصلی ترین کلیدهای موفقیت یک اثر ادبی را زبان آن می دانند. این عنصر مهم را در گذشته و حتی برخی در این روزگار، نثر یک نویسنده عنوان می کنند. البته برای زبان داستانی از اصطلاح نثر استفاده نمی شود. نثر در لغت پراکنده، سخن پراکنده و پراکندگی معنی می دهد و منظور از آن سخنی است که در آن وزن و قافیه رعایت نشده باشد و معمولا در مقابل نظم می آید».