آرشیو دو‌شنبه ۲۴‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۴۷۴۲
اندیشه
۱۵
مرور کتاب

آفت مصرف گرایی زیر پوست شهر

پردیس سیاسی: «جامعه شناسی مصرف و بازار؛ مطالعه میدانی در هفت بازار تهران» کتابی است به قلم حسین ابوالحسن تنهایی و مریم السادات حسینی فر که به همت انتشارات اندیشه احسان در اختیار علاقه مندان قرار گرفته است. این کتاب که برآمده از پایان نامه دکترای مریم السادات حسینی فر است، در یک پژوهش میدانی و نظریه زمینه ای به تحلیل رفتار مصرفی شهروندان در پایتخت کشور پرداخته است. کتاب در پنج فصل اصلی سامان یافته است که همراه با عکس و نمودار به پرسش چرایی مصرف گرایی در تهران پاسخ می دهد. در ادامه مروری اجمالی بر فصل ها و مطالب کتاب می اندازیم.

مفاهیم جامعه شناسی مصرف

مولفان کتاب در فصل نخستین برای ایجاد آمادگی ذهنی مخاطبان به توضیح مهم ترین مفاهیم در جامعه شناسی مصرف پرداخته اند. وقتی که ما از جامعه شناسی مصرف صحبت می کنیم دقیقا منظورمان و نقطه تمرکزمان بر کدام یک از مفاهیم رفتاری و اجتماعی است؟ به عبارت دیگر مصرف به چه معناست و چرا برای یک فعال حوزه علوم اجتماعی پدیده مصرف کردن می تواند دارای اهمیت و معنا باشد؟ در بخشی از این فصل در چرایی مهم شدن مصرف گرایی برای علوم اجتماعی این طور می خوانیم: «واژه مصرف گرایی مفهومی اقتصادی نیست، بلکه واژه ای است که بر رسم، آیین و راه و روشی در زندگی دلالت می کند که وجود انسان را فراگرفته و به طور کلی هر گونه زیاده روی در کمیت و اتلاف منابع را شامل می شود.»

نظریه های مصرف

پس از تعاریف مفاهیم در فصل اول، مولفان در فصل دوم که حجم قابل توجهی از کتاب را به خود اختصاص داده است به نظریه های مصرف می پردازند و مصرف را در افق فکری متفکران اجتماعی مورد بررسی قرار می دهند. بررسی آثار متفکران در سه دوره یعنی مدرنیته میانی، مدرنیته در گذار و مدرنیته اخیر تفکیک شده اند و به این ترتیب در نظریه پردازان مدرنیته میانی اندیشه های کارل مارکس(از جمله مفهوم بیگانگی)، ماکس وبر و جرج زیمل مورد بررسی قرار گرفته اند و در ادامه اندیشه افرادی چون تورستاین ویلن، هربرت مارکوزه، آدورنو و هورکهایمر، اریک فروم و هربرت بلومر در نظریه پردازان مدرنیته در گذار بررسی شده و اندیشه افرادی چون پیر بوردیو، اروینگ گافمن، میشل فوکو، آنتونی گیدنز و ریچارد پیترسون نیز در نظریه پردازان مدرنیته اخیر مورد واکاوی قرار گرفته است.

رویکردهای پژوهشی

پس از مباحث نظری در فصل های اول و دوم مولفان در فصل سوم سراغ روش پژوهش رفته اند و به توضیح روش های مورد استفاده در این تحقیق می پردازند. در ادامه این فصل جامعه آماری پژوهش، روش های تحلیل داده ها و گام های پیمودن مسیر تحقیق برای خوانندگان تشریح می شود. «بازار بزرگ تهران، مرکز خرید مریم در بازار تهران، مرکز خرید قائم در شمال تهران، مرکز خرید گلدیس در غرب تهران، مرکز خرید سپید در شرق تهران، بازار محلی عبدل آباد در جنوب تهران و مرکز خرید پردیس کیان در عبدل آباد» هفت بازار انتخابی محققان برای این پژوهش معرفی می شوند. علاوه بر این خرید از دستفروشان مترو نیز به عنوان شکل دیگری از خرید مورد بررسی قرار می گیرد.

مصرف گرایی در بازارهای تهران

فصل چهارم کتاب به داده های گردآوری شده در روند پژوهش اختصاص دارد و برای درک بهتر، مولفان از عکس و جدول نیز استفاده کرده اند. تحلیل موقعیت مراکز خرید انتخابی، مراحل ساخت نظریه زمینه ای، توضیح مقولات مصرف گرایی، مدگرایی، برندگرایی، رواج کالاهای ارزان، تقلید، آگاهی، تعدد و گستره روابط، به رخ کشیدن، زمان، فضای فروش، توضیح و رسیدن به مدل های پارادایمی مرتبط با این مقولات و در نهایت معرفی «هویت نمایی و مصرف گرایی» به عنوان مقوله هسته ای از جمله مطالب این بخش را تشکیل می دهد. مولفان بر اساس داده های به دست آمده بیان می کنند که کنش پیوسته ناشی از پدیده هویت نمایی در کنار سایر عناصر مطرح شده در طیفی از مصرف قابل بیان است و کنشگران هویت خود را با کالاهایی که مصرف می کنند به هفت گونه به نمایش می گذارند. این هفت شکل عبارتند از: مصرف مبتنی بر برند، مصرف نمایشی یا متظاهرانه، مصرف مبتنی بر مد یا مدگرایانه، مصرف بساطی، مصرف منزلتی، مصرف سلیقه ای و مصرف کالاهای ضروری.

مصرف گرایی: گونه ها، پیامدها و راهکارها

فصل پنجم به روال معمول پژوهش هایی از این دست به تفسیر داده ها و نوعی نتیجه گیری اختصاص یافته است. در این بخش مولفان با رجوع به تاریخچه مصرف گرایی در کشور از دوران پهلوی به بعد و در کنار آن با اتکا به چارچوب نظری پژوهش به تفسیر داده ها می پردازند. در بخشی از این فصل می خوانیم: «مصرف به خودی خود مساله نیست، بلکه مصرف گرایی مساله است؛ مصرفی که با خرید و دور ریختن هر چه بیشتر همراه است، مبتنی بر انتخاب و آگاهی و نیاز نیست و پیامدهایی چون به تاخیر انداختن توسعه و توسعه پایدار، ایجاد زباله های غیر قابل بازیافت و مضر برای محیط زیست، به خطر افتادن سلامت انسان، تبدیل شدن برخی کشورها به زباله دان و حیاط خلوت و تبدیل محیط زیست آنها به کشورهای ناسالم، مصرف گرایی در زمینه آب و منابع طبیعی و خطرات کمبود و تخریب ناشی از آن، مصرف گرایی در زمینه کالاهای وارداتی، از دست دادن خلاقیت و فاعلیت انسان، تبدیل شدن انسان به موجودی منفعل، خمیری و منقاد را به همراه دارد.» کتاب «جامعه شناسی مصرف و بازار» به قلم حسین ابوالحسن تنهایی و مریم السادات حسینی فر به همت انتشارات اندیشه احسان در 258 صفحه، با شمارگان 500 نسخه و قیمت 51 هزار تومان در اختیار علاقه مندان قرار گرفته است.