آرشیو دو‌شنبه ۲۴‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۸۱۶
جامعه
۹
نگاه

اندیشیدن به سبک گذشتگان

دکتر مجیدرضا مقنی پور (عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز)

اگر نگاهی دقیق تر به فرهنگ گذشته جامعه خود داشته باشیم، «عقلانیت» را چندان محور استوار و ثابتی در اندیشه ورزی و رفتار انسان ها نمی یابیم. به نظر می رسد عواطف و احساسات انسانی، نقشی غیر قابل انکار در شکل دادن به فرهنگ جامعه گذشته و گاه حتی امروز ما داشته اند و این مسئله ای بود که ارنست کاسیرر بر آن تاکید داشت و بر این اساس اسطوره یا «آگاهی اسطوره ای» را به عنوان یکی از نخستین و مهم ترین شکل ها و فرایندهای شناختی انسان معرفی کرد. «اسطوره» از موضوعات مهمی بوده است که از دیدگاه های مختلف و از سوی اندیشمندانی بزرگ مورد مطالعه قرار گرفته است؛ از سوی دیگر، هیچ رشته ای از دانش بشری را نمی توان سراغ گرفت که در آغاز پیدایش خود با اسطوره ممزوج نبوده باشد. بنیان علم شیمی از کیمیاگری پدید آمد، نجوم و ستاره شناسی از طالع بینی سر برکشید، آفرینش های هنری همه به نوعی از دل اسطوره بیرون آمده اند و مسئله منشا زبان از منشا اسطوره جداناشدنی است. درخصوص فلسفه نیز هرچند تفکر فلسفی از نفی اسطوره آغاز شد، اما نباید این حقیقت را از نظر دور داشت که جدایی تفکر فلسفی و تفکر اساطیری در سرزمین یونان، یعنی همان کانون سترگ ترین و سرشارترین اندیشه های اساطیری- فلسفی، انجام گرفت؛ به طوری که حتی با گسترش و رشد فلسفه در این سرزمین، زندگی مردم، آمیخته و سرشار از نگرش های اسطوره ای بود. کمتر ملتی را می توان یافت که در فرهنگش این همه ایده ها، شخصیت ها و هستی های اسطوره ای خلق شده باشد. تنها راه تفهیم این شگفتی، پذیرش این واقعیت است که زایش فلسفه را در بطن اسطوره، مانند یک پیامد منطقی بوده و بر مبنای این واقعیت به این نتیجه رهنمون شد که زمینه های اندیشه ورزی عقلی و فلسفی، با اسطوره فراهم شده است. کاسیرر معتقد بود که آنچه در مطالعه اسطوره مهم است، محتوای آن نیست، بلکه معنایی است که اسطوره برای آگاهی انسان دارد و قدرتی است که بر آگاهی انسان اعمال می کند؛ نیرویی که جوامع زیادی را مضمحل کرده و جوامع بسیاری را بر پا داشته است. او پژوهش درباره اسطوره را به شکل متفاوتی صورت بندی می کند:

«... پیش از آنکه بتوان توضیح داد اسطوره چگونه عمل می کند، باید دانست اسطوره چیست؛ فقط زمانی که به بینشی روشن و واضح درباره ماهیت کلی اسطوره دست یافته باشیم، می توانیم برای معلول ها و پیامدهای ویژه آن تبیینی بیابیم».

کاسیرر اسطوره را به عنوان یکی از ابتدایی ترین و در عین حال مهم ترین شیوه های شناخت و اندیشه ورزی انسان به ما عرضه می دارد که به همراه زبان، عمری طولانی به اندازه حیات بشری دارد. او بر این نظر بود که اندیشه فلسفی انسان ابتدایی با بیانی سمبلیک آغاز شد و همان انسان، آگاهی و شناخت خود از جهان پیرامون را به زبانی سمبلیک از طریق اسطوره ها بیان کرده است. او منشا اسطوره را نه از فراگردهای عقلی بلکه از عواطف بشر می داند. اسطوره از دیدگاه کاسیرر، عاطفه ای است که به تصویر مبدل شده است. آنچه تا به حال برای انسان به طور مبهم و تاریک احساس می شد اکنون شکل معینی می گیرد، آنچه حالتی انفعالی داشت اکنون فراگردی فعال می شود. بنابراین اسطوره با همه اجزای تشکیل دهنده آن، شکل و بیانی از اندیشه انسانی است. البته کاسیرر اسطوره را شکلی از اندیشه ورزی محافظه کار و در عین حال افراطی می داند که در تقابل با فرم های شناختی هنر و علم قرار می گیرند که خواهان نوآوری و خلاقیت اند. انسان پیش از آنکه به منطق تعقلی و علمی امروزی دست یافته باشد، دوره ای طولانی از حیات خویش را با اندیشه ای غیرتعقلی و اسطوره ای سر کرده است. شناخت فلسفی و عقلانی بشر برای دست یافتن به جایگاه امروزی، دوره ای طولانی را در این فرم از اندیشه سپری کرده است و زمانی دراز پیش از آنکه هستی پیرامونی بشر، به منزله کلیت اشیای تجربی با خواص پیچیده علمی بر او آشکار شود، به صورت مجموعه ای از قدرت های اسطوره ای و تاثیرات جادویی متجلی می شد. انسان در مسیر حیاتی خویش و در فرایند شکل گیری اساطیر با اشیا و پدیده ها مواجه نمی شود، بلکه با قدرت هایی که در درون آگاهی او سر بر کشیده اند و او را بر می انگیزند، روبه روست و این قدرت شناختی، به گروه خاصی از اشیا، پدیده ها و رویدادها محدود نمی شود، بلکه کل هستی را در بر می گیرد.

شکل اندیشه و فرایند اندیشیدن آگاهی غیرتعقلی اساطیری، محتواها و ویژگی هایی دارد که فهم و پذیرش آنها با معیارهای دانش نظری امروز چندان آسان نیست و بر همین اساس است که بسیاری از اندیشه های گذشتگان را خرافه و افسانه و بی منطق می پنداریم. به نظر می رسد این شکل اندیشه را باید در چارچوب دستگاه شناختی خود بررسی کرد و این هدفی است که قصد داریم در سلسله نوشتارهایی دنبال کنیم؛ یعنی در صدد یافتن منطقی (غیرعقلانی و اساطیری) برای برخی از پندارها و رفتارهای فرهنگی و اجتماعی گذشته و حتی امروزمان هستیم. بر این اساس سعی می شود تا در هر یادداشت، ضمن معرفی یکی از اصول و قوانین بنیادین اندیشه ورزی غیر تعقلی و اسطوره ای، نقش آن در شکل بخشی فرهنگ گذشته و امروزمان به شکلی مصداقی مورد نقد و بررسی قرار گیرد.