آرشیو سه‌شنبه ۲۵‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۹۸۶۳
اجتماعی
۱۰

آسیب پذیری مناطق مهاجرنشین در برابر انحرافات اجتماعی واکاوی شد: زنگ خطر آسیب های اجتماعی

گروه اجتماعی : با گسترش جمعیت و زندگی شهرنشینی افراد به شهرهای بزرگ روی آورده اند تا از امکانات و فضای بهتری برای زندگی بهره مند شوند. در کلان شهرها یکدستی جمعیت نیست و مجموعه ای از فرهنگ ها و هنجارهای مختلف در کنار هم، هم زیستی دارند. در شرایط هماهنگ نبودن این فرهنگ ها، کنترل اجتماعی ضعیف تر است از همین رو در مناطق حاشیه نشین شهرهای بزرگ که محل استقرار خانواده های مهاجر است، میزان انحرافات بیشتر به چشم می خورد. 

در این میان، اگر خانواده ها از مهاجرین به شهرهای بزرگ باشند آسیب پذیری بیشتری برای گروه سنی نوجوان وجود دارد؛ چراکه نوجوانان به اقتضای سن و مشخصه های شخصیتی و روانی شان، به دنبال کسب جایگاه میان همسالان خود در محیط تازه هستند. ازآنجایی که هرکدام از گروه ها دارای ارزش های خاص خود هستند که اعضا برای پذیرش باید آن را رعایت کنند؛ نوجوانان تازه وارد برای تایید گروه و کسب موقعیت، ملزم به رعایت آن ها می شوند. برای نمونه سیگار کشیدن، خال کوبی، حمل مواد مخدر، خوردن مشروبات الکلی، چاقوی ضامن دار داشتن و... باوجود ضد ارزشی بودن، موجب مقبولیت نوجوان در گروه تازه می شود که خود آغاز ورود به مرز آسیب های اجتماعی بزرگ تری است. به فرض دریکی از محله های حاشیه نشین اصفهان که چنین گروه هایی زندگی می کنند، هرکسی که سبیل های کلفت و چاقوی ضامن دار بزرگ تری دارد، بنا به شهادت اهالی محل، بیشتر مورداحترام و تایید گروه است و همه از او حساب می برند. بنابراین لزوم توجه به مناطق مهاجرنشین که پتانسیل بالقوه ای برای ایجاد و رشد قارچ گونه آسیب های اجتماعی دارند؛ بیشتر از سایر مناطق احساس می شود. تحقیقات متعدد در این حوزه نشان داده است که جرم، مجرم و قربانی، اغلب در فقیرترین مناطق شهر یا حاشیه شهر پیدا می شوند که به دلیل مهاجر بودن از شهرستان یا روستای خود به کلان شهر، نتوانسته اند درست با شرایط فضای جدید همراه شوند. از سویی کمبود امکانات در این مناطق، بستر مساعدتری را برای آسیب پذیری نوجوانان ایجاد کرده است که خود زنگ خطری برای سلامت جامعه تلقی می شود. یکی از انواع شرارت هایی که توسط برخی ساکنان این محلات صورت می گیرد

 نزاع های گروهی است. نوجوانان و جوانان محروم با توجه به بدآموزی های محیط مرتکب قانون شکنی عمدتا نزاع و سرقت می شوند. اعتیاد نیز در این مناطق نسبت به دیگر مناطق شهری، بسیار بیشتر است. در فرهنگ حاشیه نشینی، غالبا خشونت، امری پسندیده و توسل به زور، عادی تلقی می شود. آشنایی زودهنگام با مسائل و تجربیات جنسی، از دیگر نقاط مشترک این مناطق است. اگر در بالای شهر نسبت به افراد بزهکار، برداشت منفی وجود دارد، در مناطق حاشیه نشین عمدتا چنین ملاحظه ای وجود ندارد. وضعیت به گونه ای است که افراد از یکدیگر حمایت می کنندو  حتی دیگر ساکنین منطقه نیز با این افراد صلح می کنند؛ بنابراین در مطالعه فرآیند بزهکاری جوانان نمی توان از کارکرد مناطق حاشیه نشین، چشم پوشی کرد. 

در حال حاضر، جامعه ایران همچون سایر جوامع مدرن با کژی ها و بدقوارگی های جدی در مسیر توسعه روبه رو است. یکی از این کژی ها «تراکم آسیب های اجتماعی» است که توجه آسیب شناسان اجتماعی را به خود معطوف می کند. دکتر «فرانک جمشیدی» جامعه شناس بابیان این که این مسئله را نمی توان از یک منظر نگاه کرد و نیاز به تحلیل میدانی عمیق و گسترده ای دارد، در این رابطه می گوید: «اگر قرار باشد آسیب پذیری نوجوانان را تحلیل کنیم، بایست آن را پدیده ای چندبعدی دانست و نمی توان با یک تحلیل ساده به آن پرداخت. نیاز به تحلیل میدانی عمیق و چندجانبه برای بررسی داریم؛ یعنی اول باید طرح مسئله کرد و مطالبی را که به ذهن می رسد، به صورت متغیرهای اثرگذار مطرح کرد و سپس آن ها را به شکل پرسش نامه توزیع کرده و مطالعه دقیق داشت؛ اما فرضیه دیگری که وجود دارد مربوط به اقتصاد است؛ زیرا عمدتا خانواده ها زیرخط فقر هستند. این ها همه فرضیه هایی هستند که ما را در این مسئله هدایت می کنند. این مسئله مانند شیوع سرماخوردگی است که هرچند سیستم بدنی افراد باهم تفاوت دارد، ولی وقتی اپیدمی شد همه مبتلا می شوند و فرقی نمی کند. درهرحال تحلیل تک بعدی و یک جانبه گرایی برای بررسی آسیب های اجتماعی این طیف سنی مناسب و اصولی نیست؛ چون یک مسئله اجتماعی و انسانی را در دست کار داریم که باید همه جوانب را در نظر گرفت تا به نتیجه گیری درست و اصولی رسید.» 

به طور حتم در رشد فزاینده آسیب های اجتماعی تنها یک علت دخیل نیست و علل متعددی در رشد آسیب های گوناگون اجتماعی نقش دارند. بااین همه برای کسانی که نسبت به پدیده آسیب های اجتماعی مسئولانه برخورد می کنند، این سوال اساسی پیش می آید که از میان این علل پرشمار، علل موثر رشد آسیب های اجتماعی در میان طیف سنی نوجوانان کدام است تا بر اساس این آگاهی بتوان به درمان موثر این آسیب ها پرداخت. در سال های اخیر به دلیل افزایش و سهولت دسترسی به ابزار ارتباطی جدید مانند شبکه های اجتماعی مجازی، ماهواره ها، تلفن های همراه و... که فضا برای جرم بازتر شده است، نوجوانان بیشتر در معرض خطر قرار دارند. افزایش چشمگیر آسیب های اجتماعی و خانوادگی، حساسیت بسیاری از جامعه شناسان و علما و پیگیران مسائل اجتماعی را برانگیخته است؛ چنان چه موجب سرگشتگی های روحی و تعارضات فکری و بحران هویت به ویژه در میان نوجوانان شده است. نوجوانان به نسبت بقیه افراد با چالش هویتی و نوعی تعارض روانی بیشتری روبه رو هستند. دکتر «حمیدرضا جلایی پور» عضو هیئت علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران نیز می گوید: «جامعه ایران، در کنار تمام پیشرفت ها و توانایی ها، متقابلا دچار آسیب هایی هم شده است و در شرایطی که دولت روند واقع گرایی در وظیفه کشورداری را در خود تقویت نمی کند، وظیفه نهادهای مدنی در مواجهه با آسیب های اجتماعی در جامعه سنگین تر است؛ زیرا اولا یکی از آثار دولت های شعاری، عدم تقویت نهادهای مدنی است و وظیفه افراد و نهادهای توانای غیردولتی جامعه که فعلا وجود دارند، سنگین تر می شود. ثانیا حتی در کشورهای توسعه یافته که دولت ها در رویارویی با آسیب های اجتماعی کارآمدتر عمل می کنند، تولید دائمی آسیب های اجتماعی و نارسایی های موجود، آن کشورها را به مدیریت همه جانبه تر که در همکاری دولت با نهادهای جامعه مدنی تحقق می یابد، واداشته است. بنابراین در شرایط موجود جامعه، وظیفه نهادهای مدنی برای شناسایی و رویارویی با آسیب های اجتماعی سنگین تر می شود و این نهادهای مدنی مجبورند مقداری از باری را که دولت باید به دوش می کشید نیز حمل کنند.»روش های منضبط کردن کودکانی که در آینده بزهکار شده اند، سست، غیرمعقول و یا بسیار سختگیرانه و معمولا همراه با تنبیه بدنی بوده است و کمتر در مورد رفتار نادرست کودک با او گفت وگو شده است؛ به عبارت دیگر، بین شیوه های ناصحیح تربیت فرزندان در دوران کودکی و گرایش آنان به اعمال بزهکارانه در سنین نوجوانی و جوانی ارتباط عمیقی وجود دارد. یکی از عوامل موثر در بزهکاری نوجوانان و جوانان، عدم نظارت والدین است. والدین از نوجوان نمی پرسند کجا می رود، با چه کسانی و چه موقع به خانه بازمی گردد؛ حتی نمی دانند نوجوان اوقاتش را چگونه و در کجا می گذراند. 

برای کاستن آسیب های اجتماعی نوجوانان باید خانواده ها، مدارس و مراکز آموزشی، رسانه ها، به خصوص تلویزیون، مراکز دینی و فرهنگی و... در تعامل و ارتباط باهم عمل کنند و از هرگونه یک سونگری بپرهیزند تا باهمفکری هم بتوانند نوجوانان را از این دوران حساس سنی و بحران آفرینی به سلامت بگذرانند. البته در این مسیر، درونی کردن ارزش ها و هنجارها می تواند بهترین عامل برای بیمه کردن شخصیت فرزندان باشد. از سویی برای واکسینه کردن اجتماعی فرزندان باید ارتباط آن ها را باخدا بیشتر کرد؛ البته نه به شکل نصیحت، بلکه در عمل و به صورتی که این رابطه خالق و مخلوق در آن ها نهادینه شود؛ زیرا برخی از اتفاقات لطف و عنایت الهی است. یوسف اگر در چاه و بعد در زندان انداخته نمی شد، کی یوسف می شد؟ باید به نوجوانان آموزش داد که در  هر کاری از خدا مدد بخواهند تا یاری شان کند.